f,
\ \ W
) ' -
iWMl'l
A/hi:son\ri: c iirisii ^ï\Jl
\ i') '■
iî* 1
^^^#
Si^
**•*:.
ÎJr-^
^T--^'-^
I ■■ If
0'
"^^
-i,
^X^'
f^ ♦
J*l
THE BOSTON PUBLIC LIBRARY
JOAN OF ARC COLLECTION
Jf?ff
At-'7^t^rfv
>
Qjtint^ofens- uf m cferna 6ea-fuiijtem. coniunj^ns^
pSmu mj st^e}3 • i(^Ws.jj»ii{csiJ3W3ii^im]w?"ÇyiQ,0HN''9'''^i^l''^J*Ji
LmMJtHBjL.1 mtAW w 1.1 tjj mriBnmi.
lj,..a iij.li j>B »
THOMAS DE COURCELLES. rédacteur du Procès
liihl. .\„l.. Ciiilniin-^ l\- I I . il. ox
( Pierre lomb.ik- .mcicnncmeni a Notre-Dame de Piiris)
PIERRE CHAMPION
PROCÈS DE CONDAMNATION
DE
JEANNE D'ARC
TEXTE, TRADUCTION ET NOTES
TEXTK LATIN
PARIS
LIBRAIRIE SPÉCIALE POUR L'HISTOIRE DE FRANCE
HONORÉ CHAMPION, ÉDITEUR
EDOUARD CHAMPION
5, aUAI MALAaUAIS (vi'^)
1920
7 r
rC
'A ^
Vû(' /
9((pfe
NOTICE CRITIQUE
C'est une entreprise ingrate que celle de donner une nouvelle édition
du procès de Jeanne d'Arc.
Le texte qu'a publié l'illustre Jules Quicherat, entre 1841 et 1849,
pour le compte de la Société de l'histoire de France, est un chef-d'œuvre
d'érudition et de clairvoyance. Qu'ajouter à l'admirable monument élevé
par Quicherat? Que faire, sinon republier un texte établi avec autant
d'amour que d'intelligence?
Heureusement, il n'en est pas tout à fait des choses de l'érudition
comme des créations de la pensée et de l'art, qui, d'un coup, atteignent
au définitif. Le seul fait de donner une édition du Procès soixante-dix-
neuf ans après la publication du premier volume de Jules Quicherat, alors
que tant d'érudits et de dévots de la Pucelle ont fait connaître des do-
cuments nouveaux ou discuté le sens de textes déjà publiés, vous crée
une supériorité qui n'est pas toujours décevante. Ai-je eu tort de lui
faire crédit? Ai-je eu raison de me rendre à tant de sollicitations pres-
santes ? Il ne m'appartient plus d'y répondre.
J'ai conscience, du moins, d'avoir fait œuvre utile, de remplir en
quelque sorte un devoir en permettant aux lecteurs d'avoir sous la main
les documents les plus précieux, presque les seuls utiles à connaître,
pour apprécier le caractère de Jeanne d'Arc. Que Quicherat d.emeure à
Thonneur et moi à la peine !
LES CINQ EXPÉDITIONS DÉFINITIVES ET AUTHENTIQUES DU PROCÈS.
Ce n'est qu'un certain laps de temps après la mort de Jeanne que son
procès fut rédigé sous la forme authentique que nous possédons : « Et
dicit quod hiijiisinodi processus fuit redachis in forma in qua est, per magnum
lemporis spatium post mortem ipsius fohannx ; sedqiio tempore ncscit » (Dépo-
sition de Nicolas Taquel). Thomas de Courcelles, l'un des conseillers du
tribunal, assisté de Guillaume Manchon, notaire, traduisit en latin les
interrogatoires de la minute française, compléta les procès-verbaux, rédi-
gea une sorte de long récit, le tout en forme de lettres patentes émanant
VI PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC
de Pierre Cauchon, évêque de Beau vais, et de Jean Le Maistre, dominicain,
vice-inquisiteur de la foi : « Et fueruui dicli processus facti super qiiadatii
iniiiula in gallico... Qui processus fueruiit posliiiodum reducii de gaJlico i)i
latiiiuin per magistrum Thomam de Courcellis et loqueiitem, in forma in
qua iiunc stant, proiil melius et secundiun veritatem fieri potuit, longe post
moriein et exsecutionem factam de ipsa Johamia » (Déposition de Guillaume
Manchon). Cinq expéditions furent alors délivrées par les notaires d'après
le registre original du procès, aujourd'hui perdu : « Et fuerunt facti, ut
dicit, quinque similes processus » (Déposition de Guillaume Colles dit
Boisguillaume). Manchon en écrivit, à lui seul, trois de sa main :
« Ipsiimquefecisse cum aliis duobus... » (Déposition de G. Manchon) : l'une
tut donnée à l'inquisiteur, l'autre au roi d'Angleterre, la troisième à
Pierre Cauchon.
Ces cinq expéditions furent signées et authentiquées par les notaires
Manchon, Boisguillaume ctTaquel, et munies du sceau des juges.
De ces cinq exemplaires, celui qu'avait conservé Guillaume Manchon
fut remis aux juges de la réhabilitation, le 15 décembre 1453, et lacéré
par sentence du tribunal. Au témoignage de Martial d'Auvergne, un
exemplaire avait été envoyé à Rome; un autre se trouvait à Orléans
en 1475. Etienne Pasquicr en conserva pendant quatre ans un exemplaire.
Aujourd'hui il en existe trois à Paris sur lesquels le texte du procès a été
collationné à nouveau:
— A. Bibliothèque de la Chambre des députés, ms. n" 1 1 19, seul exem-
plaire connu sur vélin et de grand format que Quicherat estimait destiné
au roi d'Angleterre par Manchon ; mais il semble bien, à considérer les
variantes de certaines rubriques, qu'il s'agisse de l'exemplaire de Pierre
Cauchon lui-même (« Ténor summacionis noslri episcopi Belvaccnsis... »; les
autres sources donnent : episcopi Belvaceiisis) que Boisguillaume a pa-
raphé. 11 fut employé pour les préliminaires de la réhabilitation et faisait
partie de la Bibliothèque du Parlement au milieu du xvii"= siècle
(ni feuillets, 26 x 55 cm.).
— B. Bibliothèque nationale, ms. lat. 5965, exemplaire soigneuse-
ment collationné et présentant de nombreux grattages et des surcharges
de mains différentes (169 feuillets de papier, 29 X 20 cm., traces de
sceaux).
— C. Bibliothèque n-ationale, ms. lat. 5966, exemplaire d'une écriture
uniforme, sans surcharges ni grattages, dont les sceaux sont tombés
PL. I
Mnx^ j^fifie^fô^ fot^^iLMK ntonii-^^u^ ^tkania&uiké <>*, jMHxxJU^tuutt-^
«i<Es. \|2^^M4^<l^yW ^^fKOMé-^f^iJBlu^ a£uic«m<veV»iou* ^mw rtt«*e.'
M:
-^î
FAC-SIMILÉ DU Ms. DU PROCÈS DE CONDAMNATION DE )EANNE DARC (A)
Bihliolhcque Je la Chamhrc des llc/Miés. Ma. N I I l 'J ■ P- 5
PL. Il
AW
-h-
.0.
(
iKn* jW.\*M tirm^^fiic |?^t% Iw^inV^ MJRvm^ -^Wocnj .yj^»?> j<Jl\i^
.A
^^wrk»*oC«.^,4*^-»»«c^.^<:^.^i7^«^.6^
FAC-SIMILE DU Ms. DU PROCES DE CONDAMNATION DE lEANNE DARC (A)
Hihliothlqiic Je la Chamhrc Jc^ /Jépu/cs. Ms. N /li'l
Altcsiaiioii Cl Signatures des iroi;. notaires.
Sceau de TEveque. Sceau de linquisiteur
PL. III
âxidMi «itMtA. ïaû»/' fnAm*a»ti v /U*tMp>tK»7y ^9i<t^\b^*Tiu44^ rMÀbiiilcV'
.^^An^vM^VuM^toHi^ «v/Uïtanj'bwttvMiA»^ ^^toHlK«»r.Q<ai(wf»«>»y
-rtnneuta M&iOki:ov««- Va^HicIa wX(7tuvo Sidtciiorv «it-ct^^^MrO^^ok^cAtHfe
4t*i44i^M^»tiUMm1 -iMT ^MMd^'^ittitttMUUXrvvrM AiHcfo, HiCUrVlO i^fcBui-
l^^G^l^^r^f^É^
FAC-SIMILE DU Ms. DU PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D'ARC (B)
liihl,nllw,,i,c Salinnolc. .\h. lai. '>')(,;. p. I iU
PL. IV
'9^
yiCc Btiir A^. ^**-f^^ A.?>?iD ^-tn- -^t Vt^a. ^jjOf.^p^ flê^
FAC-SIMILE DU Ms DU PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE DARC (C)
liihlinllh(iiic Nalionolc. M-., loi. '>'>(,(}./?■ /'''S'
é
NOTICE CKITICIUE VII
depuis le temps où le consulta Edmond Richer (220 feuillets de papier,
28 X 21 cm., traces de sceaux)'.
Tous les nombreux manuscrits qui ont été décrits par Quicherat dérivent
de ces trois originaux. La copie la plus célèbre (dérivée de A), la seule
que l'on puisse signaler ici, est celle que fit exécuter Nicaise Dèlorme,
abbé de Saint-Victor de Paris, entre 1488 et 1516 (Bibliothèque natio-
nale, ms. lat. 14665) ; beaucoup de copies en furent tirées au xvi^ siècle,
et elle servit à compléter le texte dit de d'Urfé.
Ces trois manuscrits ont sensiblement la même valeur ; ce sont des
copies authentiques, dérivées d'un original commun. Plus qu'autre
chose, ces copies attestent des habitudes particulières aux scribes qui les
ont exécutées. Les variantes sont donc insignifiantes.
Le ms. A, très complet, tire une autorité particulière de sa qualité
matérielle, du fait qu'il semble avoir été destiné à Cauchon (il porte
encore des fragments du sceau de cire de l'évéque), de ses notes margi-
nales qui sont de la main du scribe et surtout de plusieurs leçons plus
correctes.
Le ms. B, qui porte de nombreux grattages et des ratures, est celui qui
a servi à Quicherat pour l'établissement de son texte. Je pense qu'à cause
des ces particularités il a mérité de retenir l'attention de Quicherat.
Le ms. C marche presque toujours d'accord avec A. Mais ce manu-
scrit semble avoir été copié assez vite, et de ce fait contient quelques lap-
sus; il diffère souvent de^dans^ l'ordre des mots.
Ce sont là, il faut le dire, des vétilles puisque nous sommes en pré-
sence de trois copies authentiques.
LA SOURCE DE l'eXPÉDITION AUTHENTIQUE EST UNE MINUTE EN FRANÇAIS.
Mais quelle est la source du procès de condamnation mis dans la
forme où nous le possédons aujourd'hui ?
C'était, nous l'avons dit, une certaine minute française Çiniiiiita in gallico)
que le notaire Guillaume Manchon avait écrite de sa main (déposition
de Guillaume Manchon). Avec ses collègues, Pierre Taquel et Boisguil-
laume. Manchon recueillait le matin les interrogatoires et les réponses de
Jeanne. Après déjeuner, les trois notaires travaillaient tour à tour aux
collations. Ils devaient faire leur travail soigneusement, car Jeanne répon-
I. Je ne décris pas ces manuscrits, ni ceux qui suivent, renvoyant les lecteurs
à la Notice littéraire du Procès de condamnation (Qiiicherai, Procès, V, pp. 385 et
suiv.).
VIII PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC
dait avec prudence. Lorsqu'on l'interrogeait sur des points déjà traités,
elle n'entendait pas répondre de nouveau; alors elle faisait lire ses
déclarations parles notaires (déposition de Boisguillaume). Dans la séance
^du 14 mars, on entend Jeanne demander le double de ses interrogatoires
^" dans le cas où elle aurait été menée à Paris : Item reqnisivit quod, si
f ita sit quod ducatur Parisius, quod ipsa haheat duplum istorum ijiterrogato-
riorum et responsor um ejus, ut ipsa tradat illis de Parisius acpossit eis dicere :
« Ecce qualiter fui inierrogata apud Rothoinagum, et responsiones meas » ;
et ut amplius ipsa non vexetur de toi petitioiiibus.
Cette minute en français formait un manuscrit de papier écrit tout
entier de la main de Manchon qui le montra aux juges delà réhabilitation.
Sur cette minute française a été faite la traduction latine que nous pos-
sédons aujourd'hui : « Quo facto, ipse venerahilis magister Guillelmus Man-
chon certum papyri codiceni, apud se repositum, in quo continctur tota notula
processus quondam facti contra eamdem Johannani la Pucelle, in gallico, exhi-
buil, asserens codiceni ipsuni manu sua propria scripluni, et super quo asseruil
processutn in lalino, in quodani lihro tune oslenso conscriptum, fuisse factunt. >•>
Cette minute française, produite devant les juges de la réhabilitation,
nous ne la possédons plus. Et c'est grand dommage. Comme Quichcrat
a eu le grand mérite de le prouver, nous en conservons seulement un
fragment écourté dans le ms. de d'Urfé, commençant à la douzième
séance du procès.
I.K MANUSCRIT DE d'uRFÉ.
On s'était, depuis longtemps, demandé ce que contenait un recueil
fameux de la collection des beaux manuscrits de Claude d'Urfé (1502-
1558) et qui est désigné ordinairement pour cela sous le titre de manu-
scrit de d'Urfé (Bibliothèque nationale, ms. lat. 8838).
Il a fait partie de la célèbre bibliothèque du château de la Bâtie, où
Honoré d'Urfé a pu le feuilleter en sa jeunesse. Il a appartenu à Baluze,
à M. de Chavannes, à M. Thomas d'Islan, à Fevret de Fontette, conseil-
ler au Parlement de Bourgogne en 1769. M. de l'Averdy le trouva au
Dépôt des chartes et des manuscrits en 1787.
C'est un très grand recueil (50 )< 30cm. )de294fF.de vélin, dont la reliure
ancienne de bois et de velours vert aux ornements de cuivre ciselé portant
la devise et les armes de Claude d'Urfé a été refaite en veau vert au temps
de Charles X. On y distingue deux écritures bien différentes : l'une date
du temps de Louis XII» l'autre est une petite gothique contemporaine du
règne de Charles \'II. Et, sans qu'on puisse absolument rendre compte
NOTICE CRITIQUE IX
de ce désordre, ce recueil nous présente : i° le Journal du siège d'Or-
léans (fol. i-xxxi, écriture du xvF siècle) ; 2° le procès latin de condam-
nation jusqu'aux mots ego non deponcrem sine licenlia Dei, de l'interroga-
toire du 5 mars (fol. 1-16 v", écriture du xvF siècle); 3° une rédaction
fragmentaire en français des interrogatoires du procès de condamnation
commençant à la séance du 3 mars : « Item dit que la demoiselle de
Liixanihoiirg » etc. (fol. 17-54, écriture du w"^ siècle); 4° une nouvelle
transcription complète du procès latin ' (fol. 34-96), suivie de « l'instru-
ment des diverses sentences » authentiquées par les trois notaires (fol.
96-100, écriture du xv^ siècle) ; 5° la déposition de Jean d'Aulon (fol.
100-103, écriture du xv^ siècle); 6» un mémoire latin annexe du procès
de réhabilitation : « Loquentes qui veritatem non cnimciaveruut » (fol.
104-110): la fin du procès de condamnation et l'information posthume
copiées sur le ms. du couvent de Saint-Victor (écriture du xvi^ siècle);
7° la préface des greffiers mise en tête de la rédaction définitive du
procès : Hic est initiutn libriabsolucionis... Exigit rationis ordo, etc. ((ol. 112,
écriture du xvF siècle); 8° un fragment de la rédaction priinitive du procès
de réhabilitation avec la suite -de la procédure mise en forme de récit
dans la bouche des juges, et non pas dans celle des greffiers (fol. 1 1 3-240,
écriture du xv^ siècle) ; 9° une copie de la rédaction définitive du procès
de réhabilitation comme on la lit dans le manuscrit de Saint-Victor, à
partir de l'audience du 4 juin 1456 (fol. 241-261, écriture du xvi® siècle).
Il a fallu la science paléographique de Jules Quicherat, servie par sa
claire intelligence et sa merveilleuse connaissance des textes, pour
débrouiller ce chaos ^. Après M. de l'Averdy, qui avait le premier discerné
que toutes les écritures du xvF siècle étaient autant de compléments
destinés à combler des lacunes qui existaient dans un texte plus ancien-
nement écrit, et conjecturé que les interrogatoires en français étaient la
copie de la minute française, Quicherat a reconnu tous ces morceaux,
établi l'originalité et la valeur de la première rédaction du procès de .
réhabilitation, comme celles de la minute 'française. En sorte que nous
ne pouvons mieux faire que de résumer ici ses conclusions:
I" « Le manuscrit de d'Urfé est l'exemplaire unique d'une rédaction
d'essai appliquée au procès de réhabilitation de la Pucelle, mais non pas
adoptée pour l'expédition des grosses dudit procès ;
1 . Diffère de B par une attestation particulière de Manchon qui suit VIncipit ;
à la fin, les attestations des notaires ne sont pas dans le même ordre. Les anno-)
tations marginales sont comprises dans le texte.
2. Notice des pièces de la Réhabilitation (Procès, V, pp. 438 et ss.).
X l'ROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC
2° Dès le xv^' siècle, lorsque les cahiers de cet exemplaire furent atta-
chés, une transposition malencontreuse fit coudre en tête du volume la
copie des écritures de la condamnation qui auraient dû prendre place
dans l'intérieur, à la suite du procès-verbal du 5 juin ;
3° Au xvi« siècle, probablement sous le règne de Louis Xll, le manu-
scrit, très délabré et réduit environ aux deux tiers de son volume par la
destruction de plusieurs cahiers, fut répare et complété par l'adjonction
de nouveaux cahiers dont on prit la matière dans le manuscrit de Saint-
Victor et que l'on rapporta avec aussi peu de discernement que le relieur
en avait mis à attacher ensemble les anciens ;
4° Tout ce qui est de l'écriture la plus ancienne dans le manuscrit de
d'Urfé a le prix d'un original; tout ce qui est d'une main postérieure est
sans valeur aucune. »
Et Quicherat conjecturait encore, avec la plus grande vraisemblance,
que ce manuscrit avait dû appartenir aux Graville, dont Claude d'Urfé
avait hérité par sa mère, Anne de Graville, fille de l'amiral de Louis XII,
Louis Mallet de Graville. (Cf. l'abbé Reure, Les deux procès de Jeanne
d'Arc et le manuscrit d'Urfé, Lyon, 1894.) Or nous savons que c'est à
l'instigation de l'amiral que Louis XII fit exécuter, vers l'an 1500, une
traduction abrégée du procès, dont l'auteur a connu, sans aucun doute,
la minute française du manuscrit de d'Urle.
I.A IRAXSI.ATION AXCIKXNK.
Une ancienne traduction ' a longtemps passé et passe quelquefois
encore, malgré l'opinion de Quicherat, pour le texte français original du
procès de condamnation. Un mémoire très peu critique de l'abbé Dubois,
reproduit et vulgarisé parles collections de Buchon, de Michaud et Pou-
joulat, lui a donné ce crédit. Et par contre, la valeur du texte de d'Urfé,
où l'Averdy et Quicherat ont reconnu, à raison, la minute originale de
( Manchon, ne paraît pas évidente à tout le monde, puisque j'ai entendu
un jour un des meilleurs érudits sur le sujet de la Pucelle me parler de
ce texte comme d'une « médiocre version française ».
Il faut en finir et honorer une fois de plus la perspicacité de Jules
Quicherat.
Que la version française, mise en av;int par l'abbé Dubois, ne soit
I. Cette translation française a été éditée, d'après le ms. 411 de la Bibliothèque
d'Orléans, par J.-A. Buchon (Collection des Chroniques nationales françaises, à la
suite de Moiistrelet, t. IX), qui l'a fait suivre du mémoire de l'abbé Dubois.
PL. V
(a) ecnture du XV' siècle (fol. 29)
■^î
;^^^ ^^vi^rc.- ^^5*^ ?^ ^*^^ f^*" Z^"*'^ f^-^^ «P-V .^
Lv.,.*^.^ -^-^ -^^ 7-î^.-»0 SH^-/^ c^-*y 7--^ f^(y^M.0^f^^>
^i^cUy ent^ .:i*c^H«^4-^ >»o m*^ '^V^ ^*^ J»tVicvi<:«»V^cO ^V- r>v^.^c,
fb) écriture du XVI- siècle (p. 16)
FAC-SIMILE DU Ms. DU PROCÈS DE CONDAMNATION DE lEANNE DARC (U)
liiblinlhiviic .\,llw,n,U: \h. Un. S.-,iti
NOTICE CRITiaUR XI
qu'une traduction, c'est ce qui résulte du titre même de cet ouvrage :
w Cy commence la déduction du procès faicl par Monseigneur Pierre Cauchon,
cvesque et comte de Beauvais, en matière de la foy, contre une femme nommée
Jcbanne, vulgairement appelée la Puccllc, translatée de latin en françois par le
commandement du roy Louys, douiicsnw de ce nom. et à la prière de Monsei-
gneur l'admirai de France, seigneur de Gravillc. » Aux yeux de tout cri-
tique, cette rubrique devrait suffire.
Mais entrons un peu dans le détail de ce travail, l'œuvre d'un disciple
de Gerson, un bon français, mais un médiocre latiniste au demeurant :
il l'avouera et le prouvera '. Il n'est pas indifférent d'ailleurs de savoir
comment a travaillé l'auteur de la première édition du procès de la
Pncelle. 11 avait lu, dit-il dans son préambule historique, les Chroniques
de France, Froissart, Monstrelet, Gaguin et, comme élève de Gerson, il
a une tradition qui mérite le respect. C'est dommage seulement que son
talent et sa connaissance du latin n'aient pas été à la hauteur de ses
bonnes intentions. J'ai lu sa translation comme un devoir d'écolier et
l'ai confrontée avec les originaux qu'il a eus sous les yeux ; en vérité, son
travail est médiocre, sa langue incertaine. Les latinismes y abondent, et
nous n'avons pas un seul instant l'impression de la langue rapide et
concrète que parlaient les contemporains de la Pucelle^.
Le translateur écourte les textes 3, commet de fâcheuses omissions ou
ajoute des explications qui altèrent souvent le sens du texte qu'il a sous
1. « Devant que procéder plus outre j'ai bien voulu mectre l'oppinion de maistre
Jehan Gerson, docteur en théologie, pénitencier de Paris, contraire à toutes les
oppinions des autres théologiens de Paris, laquelle oppinion est fondée en plu-
sieurs raisons, lesquelles sont difticilles à translater en françois » (Buchon, op. cit.,
P- 177)-
2. « Caritativement » rend caiitative {ibid., p. )i); « invaillable «, invalidus
(p. 57); teiiipore xstivo devient « en temps d'esté «(p. 59); ex ahiindanti, «d'abon-
dant» (p. 64); perseqiiendi Biirgundos, « de persécuter les Bourguignons » (!) (p. 69) ;
Et non creditde hocfecisse opéra, « mais n'en cuide point avoir fait les oeuvres » (p. 76) ;
de temeritate credentix, « de sa téméraire crédence » (p. 1 56) ; seductorium , « séduc-
toier 1) (p. 167); contemnis ipsiim, « et le contempnes » (p. 168); piisillanimitas
vergens in desperationem, «ce fut pusillanimité tendante adespéracion» (p. 170);
eligere viam, eslvre la voie (p. 173); neiiiine ipsam conipelleiite, «personne ne l'avoit
conipellée à ce » (p. 182) (la minute de d'Urfé dira « sans nulle contraincte ») ;
dans le même ordre d'idée magnavi injuriant est traduit « la grande injure »
(p. 183) (la minute de d'Urfé dira « la grant mauvestié de ce qu'elle avoit fait ») ;
linior igtiis devient « la crainte du feu » (p. 184) (la minute dira « la paour »).
3. (^est là un procédé si constant du translateur qu'il est impossible de le signa-
ler particulièrement.
XII PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC
les yeux ' ; et, trop souvent aussi, il paraphrase gauchement le latin,
arrange, déplace, change l'emploi des temps.
Comme exemples de lourdes paraphrases, on peut citer au premier
interrogatoire la traduction du paragraphe : « Item requisita pcr nos qitod
diceret Pater Noster » (p. 55); la façon presque comique dont est rendu
le paragraphe de la séance du 22 février : « luterrogata ntrum in juven-
tiite didicerit aliquam artem,^^ etc. {p. 58) : Artem, «art», il est vrai, à côté
de « métier », demeure bien singulier ; et le translateur omet filer parmi
les occupations de la jeune fille ; « nec timebat mnlierem Rothomagensem de
nendo et siiendo » devient ceci : « Et que sa mère lui avoit apprins à coustre
et qu'elle ne cuidoit point qu'il y eust femme dedans Rouen qui ne lui
en sceust apprendre aucune chose » ; « Vacahat circa iiegotia familiariii
domiis » est rendu « en laquelle maison elle faisoit les négoces (!) de ladite
maison » ; « curato proprio », « a son propre curé » ; « serenalionem
conscentiarum », « la sérénité des consciences des chrestiens » (p. 172);
« lraiisJigura)ido in speciem Christi, Angcliy)... « En eux transférant en espèces
d'angels ou de saincts » (p. 174); la fin du discours de Cauchon à
Jeanne (p. 174).
Mais il y a pis ; l'œuvre du translateur n'est pas exempte de quelques
bons contresens ^.
1. <' Je ne vous les dirai point encore, mais allez au roy et il vous les dira »
(p. 62), fausse le sens de la réponse du 22 février : « Ego non dicani hocvobis :adhuc
von est vobis responsutn ». « Et crois que tout le clergé de Rouen et de Paris ne
m'y sauroient contraindre se ils ne avoient tort »(p. 64) ne rend pas du tout la
réponse du 24 février : « dicens ulteiius quod lotus clerus Rothomageusis vet Parisiensis
nesciret eatn coudeninare, nisi haherel in jus » ; « récorder » (p. 73) n'est pas recitare.
2. Quicherat a déjà noté, dans le premier interrogatoire, l'ignorance du trans-
lateur qui a fait un contresens sur de lingua gatlicana qui signifie, comme on sait,
de nation française, et ici d'obédience française. « Tune autetn diximus quod tihenter
sibi traderemns unmn aut duos notahites viros de tingiia gatlicana, coravi quitus ipsa
diceret Pater noster. » — « Et adoncq ledit évesque dit : je vous ordonnerai un ou
deux notables personnaiges de cette compagnie (c'est-à-dire des Anglo-Bourgui-
gnons) auquel vous direz Pater noster et Ave Maria » (interrogatoire du 2 1 février).
L'omission de la négation fait un non-sens delà phrase suivante : « Item, tu as
dit que souvent en tes lectres tu as mis ces deux noms Jhesus Maria, et le signe
de la croix, en cuidant démonstrer à ceux à qui tu escripvois que tu feroys le con-
tenu en tes lectres ; et, en aultres tes lectres, te es vantée que tu férirois tous ceux
qui ne te obéiroient... » (p. 168). « Item tu dixisti quod sœpe in tuis litteris posuisti
ista nomina Jhesus Maria, et sigmivi crucis, designando quod illis ad quos scribebas
non facerent contenta in litteris. In aliis autem litteris te jactasti quod faceres occidi
omues iltosqui non obedirent... » (Art. VI de la cédule des erreurs de Jeanne.) « Ad
NOTICE CRITIQ.UE XIII
Quelles sont les sources du translateur ?
Il a suivi le texte de la version définitive, en l'abrégeant, pour tout le
début du procès, et cela jusqu'à la séance du 3 mars : c'est dans cette
partie qu'il accumule les latinismes, les lourdeurs, les omissions, les
arrangements, les inexactitudes. Au cours de cette séance, le ton change"^
tout ;i coup : le translateur copie la minute trançaise dont il a certaine- |
ment trouvé le fragment que nous possédons dans le ms. qui appartiendra »
plus tard à Claude d'Urfé. Il reproduit les fautes ' les plus singulières,
les textes uniques qui ne se trouvent que là, les lacunes et les inadver-
tances du copiste de ce manuscrit, en particulier en ce qui concerne
l'ordre des séances -. Aucun doute sur ce point. Tout au plus peut-on
noter quelques omissions, et parfois aussi quelques corrections heureuses.
Le translateur reprendra le texte de la version dérinitive au cours de la
séance du 19 mai : jusqu'à la lin du procès, saut quelques réflexions et
quelques intercalations originales qui lui appartiennent, il travaillera sur
ce texte. De nouveau réapparaissent les latinismes, les contresens, les
explications, les omissions, les abrégés, les inexactitudes, tout ce qui
caractérisait le début de son travail.
Plusieurs incidents méritent toutefois d'être retenus et lui appartiennent
en propre : une tradition sur le sujet de l'entretien secret entre le roi )
Charles et Jeanne; l'opinion de Gerson, favorable à la Pucelle ; une^
requestain tuain » {_lbid., art. Xlj n'est pas rendu du tout par « pour requeste du
inonde » (p. 171). « Maie sentiens de uniLate » a'tst pas « mal sentante la vérité »
(p. 172). ^i Credulitis » n'est pas rendu par « incrédulités » (p. 174J.
1. Que autrement (Buchon,o/?.c//., p. loi); i'cira.ngc leçon turbatton des apersou-
nes»{p. 10^) pour ^<. des prisons » ; la rubrique répétée du 15 mars (p. iiyjjk transla-
teur rencontre, au cours de cette séance, la mauvaise graphie ont fait voulentiers
oblacion {pour on /ait) ci ["mtt^rpièie oit faict i^p. 119J; il reproduit l'étrange faute
armast pour ado ras t (p. 128J; coste (p. 152J pour teste. 11 ajoute même quelques
erreurs nouvelles ; par exemple (p. 1 1 5J : Sen^neur de Loire, ne comprenant pas de
L'Ours comme titre donné a Thôtelier parisien. Le copiste du texte de d'Urfé avait
omis le mot roi à la requête de qui Jeanne avait été devant la Charité. Le translateur
complète cette omission par le mot cappitaine, ce qui est absurde, puisque le capi-
taine était l^errinet Gressart, l'Anglo-Bourguignon contre qui allait combattre
Jeanne (p. 121). Il rencontre (séance du 17 marsj la mauvaise leçon « brannera
presque tout le royaume *, etc., qu'il est bien excusable de ne pas corriger; mais
alors le translateur refait une phrase qu'il rattache à la précédente (^p. 125). l^ar
contre il a bien corrigé quelle figure (p. 103) au lieu de quelque ; « teist par leur
conseil » (p. 122) au lieu de feust ; exortacion, corrigé exhortation (p. 135^ ; sauroit
pour sçavoit (p . 159).
2. Au milieu de la séance du 17 mars il intercale celle du 2 mai ; il reproduit la
délibération unique du 27 mars; les mêmes lacunes (séance du 28 et du 31 mars;.
XIV PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC
forme abrégée de l'abjuration du cimetière Saint-Ouen où Ton serait tenté
de reconnaître la formule brève que dut signer Jeanne ; un récit de
cette scène dont le translateur n'indique pas la source, mais qui paraît
être Viiijoniialio pra'via ; enfin une explication mystique, cl des plus
curieuses, sur l'information posthume faite parCauchon.
En voilà assez pour retenir notre attention.
En résumé, le translateur a travaillé sur la version définitive du pro-
cès au début et à la fin de son travail : entre les séances du 5 et du
19 mai, il a reproduit textuellement la minute, comme nous la possédons
aujourd'hui dans le manuscrit de Claude d'Urfé. L'emploi de ces deux
textes pourrait au premier regard paraître un peu surprenant si l'auteur
ne nous avait pas parlé de l'utilisation simultanée de deux livres". La
reproduction des fautes du ms. de d'Urfé surtout ne laisse aucun doute à
ce sujet ; et l'usage de ce manuscrit paraîtra même fort naturel si l'on
se rappelle que la translation française fut entreprise sur les ordres de
l'amiral Mallet de Graville dont hérita Claude d'Urfé. C'est donc dans la
maison de Graville que le translateur a travaillé ; c'est là qu'il a trouvé
ces deux textes dont il nous parle, et qui ne sont pas d'accord : tout
comme nous, le premier éditeur du procès de Jeanne d'Arc a travaillé sur
le précieux ms. lat. 8838. Il n'en savait pas plus que nous.
On voudrait recommander la lecture de son oeuvre, encore savoureuse,
si elle n'était trompeuse à fcirce d'omissions. Mais, encore une fois, la
translation est sujette à caution. Nous n'y avons pas la parole de Jeanne
d'Arc ; nous n'en possédons l'écho que là où le translateur a copié la
version française que possédait son patron Mallet de Graville.
LA VERSION FRANÇAISE DU .MS. DE D URFE EST BIEN UN FRAGMENT
DE LA MINUTE ORIGINALE.
On a vu que le vieux translateur avait négligé de reproduire à la fin
de son travail ce qui subsistait de la minute française. C'est une chance
puisque nous pouvons ici comparer les trois textes : 1° la minute fran-
çaise de Manchon ; 2° la version latine et définitive de Thomas de Cour-
I. « hiterroguée qui lui conseilla de prendre habit d'homme, à laquelle interro-
gation j'ai trouvé en uug livre que ses voix lui avoient commandé qu'elle print
habit d'homme, et en Vautre j'ai trouvé que, combien qu'elle en fust plusieurs fois
interroguée, touttesfors elle n'en feist point de réponse, fors : « Je ne charge
homme;» et ai trouvé audit livre que plusieurs fois varia à ceste interrogation. »
NOTICE CRITiaUE XV
celles et de Manclion ; 3" la version du translateur de Mallet de Gra-
viUe.
Nous prendrons d'abord comme exemple une phrase de l'interrogatoire
du 25 mai (19 mai dans la version du translateur) :
I" Item, interroguée 2" Ih'iii, iiilcrrooala 5" Item, interroguée
s'elle cuide et croist nlrinii credalne quod par ledict maistre
qu'elle ne soit point ipsa leneatur siihruitterc Pierre se elle croit
tenue submeictre ses dicinetfactasuaEccle- qu'elle ne soit tenue se
dix et faisà l'Eglise mi- siœ im'lilaiili vel alteri submectre à l'église
litantou à autres que à qitain Dca : . respondit : militante de ses faicts
Dieu : respond : « La « Ego volo maiiutencrc et de ses dicts, à autre
manière que j'ai tous- ilhim modiim, quantum que Dieu, respond :
jours dicte et tenue eu ad hoc, qnem ego sernper « Je veux maintenir le
procès, je la vueil dixieiteiiui{nprocessu.y> mesme que j'ai tou-
maintenir quant ad Item dixil quod, si ipsa jours tenu en mon pro-
ce. «Item dit que, s'elle esset in jiidicio et videret ces; et si je est03^s en
estoit en jugement et iguem accensum, ligna jugement et véovs le
véoit le feu alumé, et parata et tortorcm aiit feu allumé et le bois
les bourrées alumer, itlum qui deheret immit- préparé, et le bourreau
et le bourreau prest de tere igiiem, paratnm ad ou celui qui me deb-
bouter le feu, et elle hoc faciendum, et ipsa vroit mettre en feu
estoit dedans le feu, esset iiifra iguem : non prest de me jecter
si n'en dyroit-elle autre lanien diceret aliiid, et dedens, et encoires
chose et soustendroit sustineret illud quod quand seroys au feu,
ce qu'elle a dit eu pro- dixitin processu, usque n'en diroys autre chose
ces jusques à la mort. fl(/ wor/^m. (Version la- que ce que j'en ai dit;
(Minute française.) tine définitive.) mais veux soustenir ce
que j'en ai dit jusques
à la mort ». (Version
du translateur.)
\"oici un second exemple emprunté à la séance du 28 mai :
1° Item, dit qu'elle 2° Item, dixit quod 3° A quoi respon-
n'a point dit ou enten- ipsa non dixit l'el intelle- dit qu'elle ne enten-
du révoquer ses appa- xil quodrevocaret suasap- dit jamais avoir révo-
ricions, c'est assavoir paritiones, videlicetquod que les apparitions de
que ce fussent sainctes essent sanctx Katarinaei ses voix, c'est assavoir
Marguerite et Kathe- Margareta; et tolum hoc que ce fut saintes Ca-
rine ; et tout ce qu'elle quod fecit, ipsa fccit therine et Marguerite ;
XVI
PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC
a fait, c'est de paour
du feu, et n'a rien ré-
voqué que ce ne soit
contre la vérité. Item,
dit qu'elle ayme mieux
faire sa pénitance à une
fois, c'est assavoir à
mourir, que endurer
plus longuement paine
en chartre. item, dit
qu'elle ne fist oncques
chose contre Dieu ou
la foy, quelque chose
que on luy ait l'ait
révoquer ; et que ce
qui estoit en la cédule
de l'abjuracion, elle ne
l'enlendoit point. Item,
dit qu'elle dist en l'eure
qu'elle n'en entcndoit
point révoquer quel-
que chose, se ce n'es-
toit pourveu qu'il
pleust à Nostre Sire.
Item, dit que, se les
juges veullent, elle
repranda habit de
femme; du résidu elle
n'en fera autre chose.
(Minute française.)
prœ ihnoreignis et nihil et ce qu'elle en a dit,
revocavit quin hoc sit ce a esté pour la
contra veritatem. Item, crainte du feu ; et se
dixit quod ipsa praediU-
git facere pœrdtentiam
siiam una vice, videli-
cet moriendo, quam lou-
gius sustinere pœnam
in cancre. Item dixit
quod nunquam fecit ali-
quid contra Deum aut
fidcm, qiiidquid jussuni
sihi ftierit revocare, et
quod illud quod conti-
nehatur in schcdula ah-
jurationis, ipsa non in-
tell igebat. Item, dixit
quod ipsa non intende-
bal aliquid rcvocare,
nisi proviso quod hoc
placeret Deo. Item dixit
elle en a révoqué, ce a
esté contre vérité.
Item, dit qu'elle aime
trop mieux faire pé-
nitence, c'est assa-
voir en mourant, que
plus longuement sous-
tenir la peine de la
prison. Et se dist que
jamais elle ne feist
aucune chose contre
Dieu ou contre la foi,
quelque chose que
on lui ait comman-
dé révoquer ; et ce
qui estoit contenu en
la cédule de l'adjura-
cion (sic), elle ne l'en-
quod, si judices velint, tendit jamais et qu'elle
ipsa recipiet habitum ne entendit jamais ré-
muliebrem ; et de resi-
diio nihil aliud faciet.
(Version définitive.)
voquer aucune, se ce
n'estoit qu'il pleust à
Dieu qu'elle révoquast.
(Version du transla-
teur.)
Faisons de suite justice de la version française du translateur, dérivée
de la version latine définitive où l'on retrouve tous les défauts signalés
au paragraphe précédent. (Dans le premier exemple, calqué sur la phrase
latine, le translateur ajoute : prest de me jecter dedens interprétant paratum
ad hoc faciendum ; dans le second, remarquons deux latinismes inusités :
eti mourant pour moriendo, soustenir la peine de la prison calqué sur sustinere
pœnam in carcere.)
Conférons maintenant la minute de Manchon et la version définitive.
Nul doute que la version latine ne soit à son tour calquée sur la minute
NOTICE CRITiaUE XVII
dont elle épouse exactement la forme française, mais en rendant les motsN y'
concrets et rapides de notre langue courante par les termes plus géné-
raux du latin qui traîne à son tour ; ici ce n'est plus du français calqué
sur du latin, c'est du latin calqué sur du français.
Dans le premier exemple, voyez la rapidité et le tour bien français de ]
la phrase : « La manière, etc. » Les traducteurs rencontrant ce joli mot/
de nos campagnes : les bourrées, l'ont rendu par ligna -jCl l'on avouera que
prcsl de bouter le feu est pauvrement rendu par parnluin ad hoc faciendum.
Dans le second, la paour du feu résonne autrement que timorignis. Voilà
un tour de parler bien français: dit qu'elle aynie mieulx faire sa pénitance à j
une fois, c'est assavoir à mourir etc., que la version définitive a si curieuse- ;
ment calqué, mais cette fois au mépris de la latinité. Notre Sire est autre
chose que le Deus de la version latine.
Qu'on lise, ligne par ligne, et la minute et la version définitive, on
sera partout amené à des conclusions analogues. La version définitive est
un travail très honorable. On sent qu'il y a eu partout effort pour serrer
de près un texte vivant, rapide, mais en somme diflicile à rendre à cause
des mots de chez nous. La version latine reproduit, du mieux qu'elle
peut, la minute française, explique les choses, et, en désespoir de cause,
admet le mot français.
Ce n'est pas seulement dans cette comparaison des deux textes qu'il
appert que le ms. de d'Urfé nous a conservé la version originale du pro-
cès de condamnation. Dans les parties latines communes, il y a des
variantes nombreuses et caractéristiques qui, toutes, militent en faveur du
texte original de d'Urfé. Quicherat, qui l'a reconnu, en général, n'a pas
reproduit partout cette partie latine. En rapportant, par exemple, les actes
de la séance du 27 mars, Quicherat publie une délibération des juges
qui ne se rencontre que dans le manuscrit de d'Urfé : il ajoute (I, p. 200,
note i) : « Le reste est absolument conforme à la rédaction définitive. »
Or tout l'alinéa qui suit est à la troisième personne (dictus doininus Bel-
vacensis et vicarius iuquisiioris obtuleriiiit dictœ fohannx, etc.) et montre une
rédaction bien difterente ; dans la version définitive, c'est l'évêque qui
parle.
Certains passages du texte latin ont été omis par Quicherat. J'ai cru
devoir les reproduire tous, puisque nous avons ici le moyen de voir com-
ment ont travaillé les notaires et les juges pour rédiger la rédaction
latine définitive. Cela importe pour apprécier toute la valeur de la
minute française, celle-là, en général, très exactement publiée par
Quicherat. Enfin nous retiendrons encore que cette version première
contenait bien des renseignements, des noms, des délibérations qui n'ont
Procès de Jeanne d'Arc h
XVIII PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC
pas trouvé place dans la rédaction latine, définitive. Le texte de d'Urfé a
donc tous les caractères constituant une version originale. Et nous pouvons
même voir comment ceux qui mirent en latin le texte français l'ont
parfois précise, rnudifié et même faussé dans un sens ^ défavorable à
Taccusée. Comme cela est plus probant encore ! Quelle valeur cette cons-
tatation ne donne-t-elle pas au texte français que nous a conservé
le ms. de d'Urfé!
C'est qu'il est bien, en effet, l'original sur lequel a été calquée la ver-
sion latine définitive ; qu'il reproduit cette langue parlée, rapide et
franche, autant qu'on la dégage d'un procès-verbal déjà mis en forme
par un greffier; que nous y entendons l'écho de la parole de Jeanne.
C'est dans la minute française, et là seulement, que nous trouverons
le mouvement de la phrase française, ses incidentes rapides, les mots de
la campagne et de l'armée qui étaient bien ceux de Jeanne, ses propres
exclamations.
Parcourons seulement dans le détail le premier fragment de la minute.
Entendons Jeanne répondre : « Il est bon à savoir que les seigneurs
maintenoient leurs armes » ; « Entrez hardiment parmv les Anglois » ;
« C'estoit de blans satins, et y en avoit en aucuns les fleurs de Hz » (Res-
poiidit qiiod erat de alhis satiiiis, gaUice de blans satins, et iit aliquibus erant
lilia, traduira le latin); le « bon eur » attaché à l'étendard devient boiiain
forliuiant; « et m'en actend à leur couraige » sera traduit et nie refera ad
aniiinini ipsoruiii; « lever les enfants » sera expliqué de sacro fonte; les
« bonnes femmes » deviendront des tniilieres ; une « livrée de gans pour
bailler aux chevaliers » prendra cet aspect ecclésiastique : iiiia lihrata de
chirotheris pro tradendo niilitibus; la haquenée sera rendue par gradarius ,
qui est le cheval qui marche à l'amble. A propos de l'enfant de Lagny,
Jeanne dira bien vivement qu'il « estoit noir comme sa coste; mais quant
il baisla, la couleur lui commença à revenir » ; ce qui sera traduit sans
grâce : eratque iiiger velut tiinica ejusdcin fotmiinœ ; sed quando fccit hiatuin
color ejtis cœpit redire ; « héraulx et trompectes pour faire crier » devien-
dra : hcraldos et tubiciues seu trompetas ad facieudum proclatnari. A Cathe-
rine de la Rochelle, Jeanne ayait répondu « qu'elle retournast à son
mary faire son mesnaige et nourrir ses enfans » ; ce qui sera traduit :
quod reverferetur ad maritum suum et faceret negotia domus suée, gallice son
mesnage, et nutrirei pneros sues. « On n'y trouveroit point de paix, si ce
n'estoit par le bout de la lance » est une bonne phrase où résonne clai-
rement la parole de Jeanne : le traducteur la calquera fidèlement, certes;
mais alors, dans quelle latinité : quod sibi videbatur quod non reperiretur
pax, nisi per butnm lanceae ; la minute dit « gecter eaue » et la version
NOTICE CRITIQUE XIX
définitive explique: projicificit (Uiuaiii hciicdictaiii ; « respond qu'elle n'en
maugréa oncques, ne sainct ne saincte, et qu'elle n'a point accoustumé
à jurer » est reproduit de même : Respondit quod ipsa nuuquani mahdixit
Saiiiiiiiii vel Saïuiam et quod ipsa nuiiqnain coiisuevit jiirarc.
De plus nombreux rapprochements, tant de gallicismes étranges, exac-
tement semblables à ceux du texte français de d'Urfé, n'ajouteraient rien
de plus à une évidence.
Il y a mieux encore : dans la séance du 2 mai, la version latine défini-
tive empruntera, sans les traduire, les mots mêmes du texte de Man-
chon. Et par contre, comme cela ne peut avoir lieu que dans le cas d'un
orignal commun qui a servi au traducteur, nous rencontrons des omis-
sions, volontaires ou non, dans le travail définitif en latin '.
En voilà assez pour établir la valeur du texte français du manuscrit de
d'Urfé, justifier tous les regrets de ne posséder que des fragments d'une
minute aussi précieuse ^.
GARANTIES RELATIVES D AUTHENTICITÉ ET DE FIDÉLITÉ
DE LA RÉDACTION DÉFINITIVE. — DATE DE LA VERSION LATINE DE COURCELLES.
La rédaction définitive du Procès de Jeanne d'Arc, comme nous la
possédons, présente-t-elle toutes les garanties de fidélité nécessaires ? Les
interrogatoires en français sont-ils passés littéralement dans le latin ?
Les citations que nous venons de donner répondent déjà à cette ques-
tion. Le fait a été cependant mis en doute par le promoteur du procès
de réhabilitation, dès 1452, et par les avocats de la famille d'Arc : « Item^
quod dictas prxtcusiis processus, orioinaliter primo in gallico scriptus, fuit
minus jjdeliter_^ in lalinum transhtns, mùltis detruncatis dictx Johannx
excusationetn contingentibus, et plu ri mis additts contra veritatem, ipsis factum
aggravantihus ; sicque dictus processus a suooriginali in pluribus suhstantiali-
hus discrepare comperitur... — Item, et licct in dicto processu fuissent assumpti
notarii puhlici, fide digiii, qui palam verhis galUcis dictx fohannx processum
1 . Dans la séance du 1 7 mars, il faut noter l'omission de deux réponses de la
Pucelle.
2. La copie de d'Urfé n'est pas qu'incomplète, elle est souvent fautive : CJmstel pou r
autel (séance du 3 mars); prendre cour peindre (séance du 10 mars); acteudie pour
entendre {séance, du 14 mars); sen pour sans; ont fait voulentlers oblacion pour on
fait (séance du 15 mars); hrannera cour brantera (séance du 17 mars); l'eure pour
Verre; armast pour adorait (ihid.). D'autres fautes sont d'origine graphique : caste
pour teste (séance du 17 mars); ai n s ne pour au sire [de Boussac] (séance du 2 mai).
XX PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC
et acta ejiisdem registrariint, altamen quidam alii suspecti nolarii, in loco
abscondito et propinquo latuermit, qui phirajalmjcribere voluerunt . . . Imo et
quidam alius confcctiis et processus in authentica forma, phiriniuin disfans cl
dissimilis a dicto priori processu. Et hoc fuit et est verum. . . »
Ce sont là des assertions gratuites. Pour les réfuter, le notaire Guil-
laume Manchon n'eut qu'à livrer la minute française du procès de con-
damnation aux juges delà réhabilitation.
Bien qu'il tint alors à prendre une attitude prudente et honorable
(Manchon dira avoir pleuré pendant plus d'un mois après le supplice de
Jeanne, avoir acheté, avec l'argent qui lui revint du procès, un petit
missel pour dire des prières à son intention), bien qu'il ait été la créature
de l'évêque de Beauvais, il semble que Manchon fit correctement sa
besogne. Il se plaignit des faux greffiers appostés aux audiences : « Et, fado
praudio, cum legerelur et ficret collatio in prxsentia aliquorum dociorum, in
domo episcopi Belvacensis, de scriptura dicti Joqucntis fada de mane, dicehatur
ipsi loqueuti quod per alios aliter fuerat script uin, iiuiuccndo eum qnod scriberet
ad modum aliorum. Quibns respondebat loqucns jideliter scripsisse, et quod
nihil mutaretyprout nec mutavit, imo fideliter scripsit. Etrecolit quod in verbis
de quibus erat controversia inter eum et dictas scriptores, ipse loquens faciebat
notam, et, in crastino, ipsa Johanna, super dubUsinterrogata iterum, confirma-
bat scriplurani loquentis, prout vidcri poterii per inspedioneni processus. . . »
« Item dit qu'en escripvant ledit procez, icelui déposant fut par plusieurs
fois argué de monseigneur de Beauvais et desditz maistres, lesquelz le
vouloient contraindre a escripre selon leur ymaginacion et contre l'en-
tendement d'icelle. Et quant il y avoit quelque chose qui ne leur plaisoit
point, ilz détendoient de l'escripre, en disant qu'il ne servoit point au
procez; mais ledit déposant n'escripvit oncques, fors selon son entende-
ment et conscience «(Déposition de G. Manchon). L'huissier Jean Massieu,
qui eut des égards pour Jeanne, le déclarera : « Et recolit quod ipse Man-
chon non scribcbat ad libitum aliquorum, imo pro veritate scribebal ; d ali-
quando faciebat quod ipsa fohanna super difficultate recolebatur , et reperiebatur
quod Manchon bene intelligebat et scribcbat K «Mais surtout entendons le
I. Suivant la déposition de Jean Le Fèvre, tandis que Jeanne était examinée sur
ses apparitions et qu'on lui donnait lecture de ses réponses, il lui fit remarquer
qu'elles avaient été mal transcrites, que l'accusée n'avait pas répondu ainsi. Et il dit
à Jeanne d'en faire la remarque. La Pucelle demanda alors au notaire de lui donner
une seconde lecture, vu qu'elle avait dit le contraire et que sa transcription était
mauvaise. La réponse de Jeanne fut corrigée : « Ettuiic nuioistcr Giiilletmiis MancJmi
ddem Joliannx dixit quod de cxtero attenderet. «
NOTICE CRITiaUE XXI
témoignage du bon dominicain de Rouen, frère Isambard de la Pierre,
qui chercha toujours à éclairer Jeanne sur les pièges qu'on lui tendait et
qui tint la croix devant son bûcher : « Judicio loqueiitis, didus Manchon
fideliter scripsit et retulit, et se refeii processui. » Enfin, s'il avait signé le
procès et son abrégé. Manchon refusa de signer l'information posthume,
malgré le désir de Monseigneur de Beauvais.
Des charges autrement graves pèsent sur les juges ', et l'évcque, plus
que sur les rédacteurs du procès et ce pitoyable Manchon. Les douze
articles d'accusation n'ont pas tous été corrigés suivant la minute transcrite
de la main de Manchon ; au témoignage de frère Isambard de la
Pierre, ce dernier n'aurait pas consigné l'appel de Jeanne au Concile que
ce bon religieux lui avait conseillé d'interjeter : « Tune episcopus Belva-
censis aspere increpavit loqiientem, dicendo : « Taceatis, in nomine diaholi ! »
Ouibiis sie atiditis, dominus Guillelmiis Manchon, notarius dictce caiisx, qiiœ-
sivit ah ipso episcopo an scriherethujusmodisuhmissionem; qui quidem episcopus
rcspondit qiiod non, et quod non erat necesse, dicta Johanna dicente dicto epis-
.opo : « Ha! vos bene scrihitis quœ faciiint contra me, et non vultis scrihere
quœfaciunt pro me ! » Et crédit quod non fuit scriptum; unde subsecutum est
in consilio illo magnum murmur . . . »
Mais il faut avouer qu'il est bien singulier de constater que Thomas
de Courcelles, le rédacteur, avec Manchon, de la version définitive du
procès, a pris soin d'omettre son nom alors que la minute le donne
comme prenant part aux délibérations relatives aux articles d'accusation
dressés contre Jeanne (séance du 27 mars), et qu'il n'a pas transcrit
l'opinion des juges sur la procédure où son nom figure (ibid.^ ; en outre,
il est à noter qu'il ne reproduira pas les avis sur la torture (séance du
12 mai) où son nom figure encore; qu'il restreindra son rôle lors du
procès de réhabilitation et qu'il chargera surtout l'évêque.
Or Thomas de Courcelles, comme on le verra en lisant sa notice
biographique, était absolument l'homme de Cauchon. Et, se fiant à sa
mémoire pour compléter les parties omises par les notaires de la minute,
il a aussi donné des titres inexacts aux assesseurs du procès ^. Ni dans
l'ensemble, ni dans le détail, il ne paraît donc avoir eu un très grand
1. Déposition de R. de Grouchet (Quicherat, II, p. 3 57) : Dicitquod crédit nota-
rios fideliter scripsisse. Vidit tamen et audivit quod episcopus Belvacensis, quando
notarii non faciebant sicut voiebat, aspere increpabat eos : eratque res ipsa valde
violenta, ut asserit, ex his quae vidit et audivit; p. 359: Dicitquod notarius scribe-
bat processum in gallico, et quando erat dubium super scriptura, ei repetebatur. . .
2. Denitle et (Châtelain, Le procès de Jeanne iVArc et l'Université de Paris, p. 1 5-16.
XXII PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC
souci de l'exactitude '. Lorsqu'il comparaîtra au procès de réhabilitation,
il ne se souviendra plus de rien. Il affirmera qu'il na jamais délibéré sur
une peine à infliger à Jeanne ^. Tout cela est fort troublant et indique
une conscience bien médiocre, des réticences qui ne peuvent pas être
involontaires.
A quelle date Thomas de Courcelles exécuta-t-il son travail ?
Les textes du procès de réhabilitation ne suffisent pas pour préciser ce
point. Ils disent seulement : «un grand espace de temps après la mort de
Jeanne » (Déposition de Taquel); « longtemps après sa mort et son exécu-
tion » (Déposition de Manchon). Le père Denifle ayant fait une étude
particulière des titres universitaires et religieux donnés aux assesseurs,
titres qui manquent la plupart du temps dans la minute française, a été
amené à conclure que le procès a été rédigé au plus tôt en 1.135. Le per-
sonnage que la minute nommait seulement Tabbé de Mortemer, Cour-
celles l'appela Guillaume, abbé alors nouvellement en fonctions (voir la
notice sur l'abbé de Mortemer).
Le fait est important à signaler. Sans doute, les juges partiaux de Jeanne
estimaient que « l'instrument de la sentence » suffisait pour l'édifica-
tion de tous. D'autre part on verra qu'entre 1433 et 1439 Thomas de
Courcelles a dû être absorbé par les travaux du Concile. Mais alors la ré-
daction du procès de condamnation se présenterait comme une œuvre
tardive, comme un essai de justification des juges tout autant que le procès
de la Pucelle, assez rapproché en somme du temps oii d'autres juges
vont commencer, en fiweur de Jeanne, l'œuvre de la réhabilitation. La
publicité qui fut donnée au travail de Courcelles (ci-nq copies authentiques
en furent tirées, on l'a dit) semble bien fortifier ce point de vue, qui
déconcerte au premier aspect, mais paraît concorder avec les dépositicms
des notaires.
En voilà assez, je pense, pour montrer où est le défaut de l'œuvre.
Plus on médite sur la rédaction définitive du procès, plus on est
amené à constater la vérité des paroles que frère Isambard prononçait lors
de la réhabilitation : « Dit qu'il croit, comme il l'a dit plus haut, que la
sentence fut portée contre la Pucelle plus par une basse envie de se ven-
ger que par amour de la justice. . . Dit que les juges observaient assez
1. Plusieurs passages ont été omis, notamment en ce qui concerne le signe donné
au roi (séance du 15 mars); d'autres ont été précisés ou interprétés, toujours dans
un sens défiworable à l'accusée.
2. « Asserit etiatii quod nunquam deliberavit de aliqua pena eldem Johanna?
inflîgeoda. »
NOTICE CRITIQ.UE XXIII
les* règles du droit, mais suivant leurs sentiments, comme il a déposé
plus haut ; ils agissaient par cette basse envie de vengeance. » {Super
XIX ariicnlo, dicit quod crédit, ut proedixit, quod sententia fuit magis lata
-contra eaiu livore viudictx qiiain \elo justitix. Super XXI, dicit quod satis
ohservahant judices ordinem juris, judicio loquentis ; sed de affectu eoruin jain
super ius deposuit videlicct quod livore vindicfa' procedebant.)
PROCÉDURE RÉGULIÈRE DU PROCÈS.
Il faudrait avoir toujours présentes à l'esprit les paroles d'Isambard pour
juger sainement de la valeur et de la régularité du procès de condamna-
tion, pour apprécier ces prétendus vices de forme et de procédure allégués
assez gratuitement par les témoins de la réhabilitation et par certains éru-
dits contemporains. Le tribunal de Rouen était passionné ; il avait été
chargé, par le conseil anglais, d'avilir et de condamner la pauvre Jeanne.
Mais encore était-il pour lui du plus haut intérêt d'observer suffisamment
dans la marche de cette affaire les règles du droit, de garder solennelle-
ment l'apparence de la justice. C'est seulement en suivant ces règles qu'il
pouvait en imposer, etqu'il en imposa, à la chrétienté, à la France loya-
liste mais croyante.
Comment supposer que des clercs, aussi habiles que politiques,
tels que Cauchon ou Courcelles, allaient user de faux notaires
(le conseil anglais était peut-être de cet avis), de procédures trop irrégu-
lières, de grossières supercheries ? Tout ce que les témoins de la réhabi-
litation ont dit à ce sujet, tout ce qu'on a répété après eux, est fort exa-
géré. 11 n'y a pas, à proprement parler, dans un procès d'hérésie de
vices de formes. Comme procès d'hérésie, il fut conduit suivant les règles
du droit inquisitorial, d'une « manière simplifiée et directe, sans vacarme
d'avocat ni figure de jugement » {Sextus Decretalium, 1. VI, t. I, ch. xx).
Tout au plus peut-on noter que l'instruction préliminaire, faite dans le
pays de Jeanne et ailleurs, aurait pu être insérée au procès, encore que
ses éléments aient été conservés dans le réquisitoire en 70 articles présenté
par le promoteur, et que le procès contienne' plusieurs allusions à ces
informations, qui, dans leur forme, pouvaient passer pour des éléments
secondaires du procès, et seulement utiles à sa conduite.
DE L\ CORRECTION' PARTIELLE DES DOUZE ARTICLES.
Plus grave, certes, est la correction partielle des douze articles résumant
la doctrine de Jeanne. Mais, là encore, sauf en ce qui concerne la soumis-
sion à l'église militante, il estfacilede voir que la plupart des corrections
XXIV PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC
ont été introduites dans le sens demandé par l'accusée. Manchon ne s'çs-
timait pas coupable d'un faux en cette circonstance, puisque de lui-même,
à la réhabilitation, il produisit le feuillet écrit de sa main contenant la
minute des corrections.
On n'a jamais, paraît-il, été d'accord sur ces propositions : et peut-être
n'a-t-on pris ni le temps, ni la peine, de s'y mettre. Qu'importait, quand
il était si facile à des théologiens prévenus de tirer des propositions mal
sonnantes de la bouche de Jeanne, « si pénétrée du sentiment de la foi et
en même temps si ignorante de ses termes' » ? Quelle difficulté y avait-il
ensuite à les lui faire maintenir sous une forme répréhensible, sans l'ins-
truire des correctifs, qu'il n'est pas certain d'ailleurs qu'elle eût acceptés,
suivant la généreuse pensée de Jean Lohier : « \'ous voyez la manière
comment ils procèdent. Hz la prendront s'ilz peuvent par ses paroles, c'est
assavoir es assercions où elle dit Je sça'nîe certain ce qui touche les appari-
cions ; mais s'elle disoit 7/ me semble, pour icelles paroles Je sçai decerlaiii, il
m'est advis qu'il n'est homme qui [la] peust condampner. Il semble qu'ilz
procèdent plus par haine que par autrement ; et pour ceste cause je ne me
tendray plusicy, car jen'yveuil plusestre. . . » (Déposition de Guillaume
Manchon.)
LA FORMULE d'aB|UR,\TION' ET SON AUTHENTICITÉ.
Une autre pièce dont l'authenticité a été discutée bien longuement, et
depuis longtemps ^, est la formule d'abjuration de Jeanne, du moins sous
la forme où nous la possédons. Que n'a-t-on pas écrit sur cette scène
rapide et tumultueuse du cimetière de Saint-Oucn ' ?
Nous la connaissons mal, comme nous connaissons mal toutes les
scènes de désordre où la multitude intervient. Est-ce une raison aux théo-
logiens de se montrer plus saints que la sainteté, aux moralistes, plus
1. J. Quicherat, Aperçus itonveau.x, p. 109.
2. Thomas de Quincy : « Cette fille, dont le dernier accent fut une manifestation
d'abnégation sublime, n'a pu prononcer le mot de rétractation, ni avec ses lèvres,
ni dans son cœur. Non, elle ne l'a pas fait ; je l'affirmerais, un mort se levât-il du
tombeau pour jurer le contraire ! »
3. Cf. U. Chevalier, Sources historiques du Moyen Age. Bibliographie, t. II, col.
2515-2546. Voir surtout U. Chevalier, Labjuration de Jeanne d'Arc au cimetière
de Saint-Ouen et l'authenticité de sa formule (1^02); Dunand (chanoine), L'abju-
ration de Jeanne d'Arc au cimetière de Saint-Ouen (1901) et Etudes critiques, 1905 ;
comte de Malevssie, Les lettres de Jeanne d'Arc et la prétendue abjuration de Saint-
Ouen [191 1] et la discussion excellente de Lucien Valin, L'abjuration de Jeanne d'Arc
(24 mai 145 1). Plaque commêmorative, Rouen, 191 3.
NOTICE CRITIQUE XXV
vertueux que la plus haute des vertus, aux paléographes de discuter àpre-
ment sur des formules mal assurées ?
A plus de vingt ans de distance les dépositions des témoins ne pou-
vaient guère concorder. Ceux qui étaient dans la foule voyaient peu et
n'entendaient pas. Presque personne ne comprit ce qui se passait. Les
assistants murmuraient, réclamaient àTévéque l'exécution de la sentence ;
l'on nommait traître l'évcque de Beauvais ; on lui jetait des pierres. Le
bourreau, dans un chariot, attendait dans la rue qu'on lui donnât la sor-
cière à brûler.
Le fait même de la rétractation, qui motiva en partie le second procès,
ne peut être discuté. « Dieu, dira Jeanne, luy avait mandé par saintes Cathe-
rine et Marguerite la grande pitié de la trayson que elle consenty en
faisant l'abjuracion et révocacion pour sauver sa yiq. Item, dit que, au de-
vant de jeudi, que ses voix lui avoient dit ce que elle feroit et qu'elle fist
ce jour. . . Item, dist que ses voix luy ont dit depuis que avoit faitgrant
mauvaistié de ce qu'elle avoit fait, de confesser qu'elle n'eust bien fait.
Item, dit que de paour du feu, elle a dit ce qu'elle a dit. . . » {Causa
relapsus.)
Voici comment les choses ont dû se passer.
Vraisemblablement, aux yeux des juges partiaux de Jeanne d'Arc, il
résultait de l'instruction et de la conduite du procès ordinaire des charges
assez graves pour la faire condamner comme hérétique : le port de
l'habit masculin qu'elle maintenait lui être imposé par Dieu, ses refus nom-
breux de répondre, ses explications contradictoires au sujet du signe donné
au roi, le fait de s'en remettre toujours à elle-même, aux voix qui lui ve-
naient de ses saintes et à Dieu, son seul juge, voilà ce qui exaspérait
des théologiens très empressés à servir la cause du plus fort, qui était
celle des Anglais. Les juges étaient donc résolus à la condamner, à l'hu-
milier ; mais ils ne tenaient pas, ces gens d'église, à la faire brûler :
ecclesia ahhorret a sanguine. Un bon moyen de mettre en quelque sorte
leur conscience en repos et de servir leurs maîtres, c'était d'obtenir de
Jeanne une rétractation : double avantage, puisque Jeanne ratifierait
ainsi leur jugement.
La chose était très difficile, car Jeanne se montrait prudente, résolue, et
elle les décourageait par d'orgueilleuses et candides réponses : elle pré-
tendait maintenir ses dires jusque devant le feu du bûcher. Bien des fois
déjà Çrepetitis vicihus'), les juges l'avaient requise de se soumettre à
l'Église, de se rétracter. Ces tentatives durent se multiplier dans les jours
qui précédèrent la première sentence. 11 se livra dans le cœur de Jeanne
un grand combat : ses saintes lui conseillaient de ne pas céder et elles
XXVI PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC
l'avertissaient en même temps qu'elle faiblirait. On lui faisait peur avec
le feu ; on l'assurait que, si elle se soumettait, elle serait conduite en pri-
son d'église. (Discours de Nicolas Loiseleur, rapporté par Guillaume
Manchon.)
C'était le rêve des prisonniers de ce temps-là, l'asile sûr pour la pauvre
jeune tille qu'elle était. Jeanne ne dit ni oui, ni non ; mais les juges qui
l'avaient sondée, ces religieux habitués à lire dans les consciences, eux,
l'avaient bien compris : Jeanne se rétracterait au dernier moment.
Il ne restait plus qu'à préparer avec adresse la scène fameuse qui se
déroula le 24 mai dans le cimetière de Saint-Ouen. Une courte formule
d'abjuration fut alors préparée en vue de l'événement. Elle était en fran-
çais, écrite sur un rôle de papier double, comprenait cinq à six lignes de
grosse écriture (Dépositions de Taquel et de Guillaume de la Chambre).
Jeanne est amenée le matin et prend place sur l'échataud devant ses
juges. Autour s'agite et se presse une grande foule de curieux, d'Anglais;
et le bourreau n'est pas loin avec sa charrette. Le prédicateur Guillaume
Evrard la prêche ; il l'admoneste, pour la dernière fois, de se soumettre.
On ne peut rien tirer d'elle. Par trois fois, elle est sollicitée en vain.
L'évêque commence à lire la sentence de mort.
La jeune lîlle faiblit; avant que la lecture soit terminée, elle dit qu'elle
se soumettra à l'Église. Elle ne sait plus, d'ailleurs, ce qu'elle fait (Dépo-
sitions de Jean Massieuet de Guillaume Manchon). Elle semble sourire et
n'entend plus. Jean Massieu", l'huissier, sort, peut-être de sa manche, la
courte formule d'abjuration en français et lui dit de signer. Jeanne ne paraît
pas comprendre et demande qu'on la donne aux clercs qui l'examineront.
« Signe maintenant ou autrement tu finiras tes jours dans le feu ! »
ajoute rudement Guillaume Evrard. Jeanne répond alors qu'elle aime
mieux signer que d'être brûlée, et demande de suite à être conduite dans'
une prison d'église (Déposition de Jean Massieu). Jean Massieu lit la
courte cédule ^. Et comme Jeanne ne sait ni lire ni écrire, elle y met une
croix (Déposition de Guillaume Colles). Cela ne parait pas suffire à
Massieu qui prend la main de Jeanne avec une plume et lui fait écrire
son nom ' .
1. Aimond de Macy ne peut se tromper sur le geste, mais il erre sur la personne,
qu'il dit être Laurent Calot. Au témoignage de Jean Marcel, celui-ci se trouvait
parmi les Anglais qui réclamaient la mort de la Pucelle. Et d'ailleurs il n'avait
aucune qualité pour intervenir ici. Aimond de Macy n'avait pas de mémoire. Il
dit aussi que le prédicateur est Nicolas Midi, quand il est avéré que c'est Guillaume
Evrard.
2. C'est par inadvertance que Guillaume de la Chambre déclara plus tard que
Jeanne lut elle-même cette formule (Prods, III, p. 52). Jeanne la répéta.
3. Je continue à donner à Massieu le rôle attribué à Calot par Aimond de Macy.
NOTICE CRITIQUE XXVII
Pierre Cauchon lit alors la sentence adoucie, et Jeanne est reconduite
dans sa prison, à la fureur des Anglais déçus.
Possédons-nous la formule de l'abjuration que signa Jeanne ? Je ne le
crois pas. Cette formule, que mit en latin Nicolas de Venderès (Déposi-
tion de Thomas de Courcelles), est assez longue, et ne saurait tenir dans
cinq ou six grosses lignes d'une feuille de papier. Mais avons-nous le
droit de dire qu'elle était bien différente? Non pas. C'était une formule
identique ; et comme nous savons qu'elle commençait par les mots Je
Jcbntnie ', en nous reportant à la formule française insérée dans le procès,
nous sommes en droit de penser que c'était cette formule, allégée de son
style, et peut-être adoucie dans sa forme-. Avait-on expliqué à Jeanne,
avant la scène du cimetière, la longue formule dont elle signa l'abrégé?
Le fait n'est pas établi (Déposition de Guillaume Manchon), mais demeure
sans grande conséquence. Jeanne savait qu'elle faiblirait. Il semblait, d'ail-
leurs, aux assistants qu'elle ne paraissait pas comprendre ce qu'on lui de-
mandait. Elle ne voyait rien que. le dur combat qui se livrait en son cœur;
à l'avance elle avait eu le pressentiment qu'elle serait vaincue.
Que valent ici les raisonnements des théologiens et les arguties des
diplomatistes ? Que penser, lorsque Jeanne nous a livré le secret de son
âme, de l'opinion de ceux qui tiennent pour un faux absolu la teneur de
l'abjuration, comme elle est insérée au procès?
On a dit dernièrement 3 que cette pièce, Jeanne l'avait désavouée à
l'avance en y mettant une croix (ainsi elle avait agi parfois dans les lettres
qu'elle écrivait, contre son désir, à ses bons amis de France, afin de les
avertir qu'ils n'eussent pas à tenir compte des termes de sa lettre). Mais
ici nous sommes en pays ennemi ; Jeanne ne savait pas écrire, et sans
doute elle ne savait pas tracer son nom. Elle a fait une croix ; un témoin,
1. Notez que Taquel est non loin de l'estrade, qu'il peut voir et entendre.
2. Si l'on ne connaissait les habitudes de tronquer les textes du « translateur du
procès », si l'on pouvait donner une raison qu'un document de ce genre soit venu à
sa connaissance, on serait bien tenté de reconnaître cette formule dans le texte
qu'il nous a rapporté.
3. M. le comte de Maleissye veut prouver que Jeanne, à l'époque de son abjura-
tion, savait lire et signer son nom, en comparant la qualité de trois signatures conser-
vées sur des lettres de Jeanne d'Arc et le progrès qu'il y remarque entre le 17 juin
1429 et le 28 mars 1430. (C'e C. de Maleissye, Les lettres de Jehainte d'Arc et la pré-
tendue abjuration de Saint-Ouen, 191 1.) S'il en était ainsi, la croix mise au bas de
cet acte ne ferait pas preuve. — Je ne crois pas que nous ayons les éléments d'infor-
mation suffisants pour cette démonstration. Les signatures alléguées me paraissent
n'avoir aucune parenté. Et comment une pareille falsification aurait-elle échappé
à la famille de Jeanne d'Arc et aux juges de la Réhabilitadon ?
XXVIII PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC
Aimond de Macy, dil môme un rond. Elle n'eût fait que toucher la
cédule de la plume que la rétractation était valable pour ses juges. Mais,
en gens soigneux et formalistes, ils tinrent à avoir son nom écrit de sa
main '. Ils lui conduisirent donc la main.
Ici, comme partout ailleurs dans le procès, nous sommes amenés à le
constater : la passion des juges s'abritera derrière la régularité de la pro-
cédure. L'hypothèse d'un faux total est à écarter absolument : et que
la formule eût six ou vingt lignes, cela change peu le caractère et le sens
de la scène tragique du cimetière dont les péripéties ont été réglées à
l'avance. Comme l'a dit si justement Quicherat, est-ce que la grande vertu
de Jeanne « n'éclatait pas davantage par cette faute qu'elle racheta aussi-
tôt après en faisant le sacrifice de sa vie » ? Mais ce qui est hors de dis-
cussion, c'est qu'il v a eu substitution de pièce.
l'ixi-ormation posthume.
J'ai compris dans l'édition du procès, comme l'avait déjà fait Quicherat,
l'information posthume du 7 juin 143 1, relatant certaines circonstances
des derniers jours et de la fin de Jeanne ; mais comme le précédent
éditeur, comme l'avaient déjà fait les greffiers de l'affaire, il y a lieu de
la rejeter hors du procès.
Aucun doute sur l'authenticité de ce morceau dont les pièces sont
écrites de la même main que le reste des procédures. Mais il demeure
certain aussi que l'information posthume eut un caractère de procédure
irrégulière, que les feuillets du procès qui nous la rapportent n'ont pas
reçu la signature des notaires. Les interrogatoires de la réhabilitation
nous font connaître que Manchon s'est refusé à valider ces procédures,
auxquelles il n'avait pas assisté d'ailleurs. (Par ainsi retourna et fut à la
continuation du procès jusqucs à la fin, excepté qu'il ne fut point à certain
examen de gens qui parlèrent à elle à part, comme personnes privées ; néan-
moins Monseigneur le voulut contraindre à se signer ; laquelle chose ne voulut
faire.)
L'information posthume comprend une suite de dépositions faites
quelques jours après la mort de Jeanne par sept témoins, la plupart
requis de déposer par Pierre Cauchon ; elle relate certaines paroles dites
par Jeanne en présence de l'évêque, le matin de sa mort; elle est donnée
comme le résultat d'une conversation fortuite, ce qui n'est pas vrai, car
I. « Et ipsa respondebat quod nesciebat nec légère nec scribere » (Procès, II,
p. 123) [Déposition d' Aimond de Macy].
NOTICE CRlTiaUE XXIX
au témoignage de Nicolas Taquel, greffier, il y eut un interrogatoire le
matin du supplice dans la prison du château de Rouen. Le procès-verbal
n'en fait pas mention. Mais la veille les conseillers avaient émis le vœu
qu'une dernière démarche fût tentée auprès de l'accusée afin de remémorer
à la relapse les termes de sa rétractation. Sans doute révêquc de Beauvais
se rendit auprès de Jeanne quelques heures avant sa mort pour lui parler
de sa rétractation. Cette remontrance a dû provoquer les paroles insérées
dans l'information posthume.
Certes, malgré la malveillante interprétation visiblement donnée aux
paroles de Jeanne, en dépit de ce que cette procédure pût avoir d'irré-
gulier (dès le temps de Louis Xll on eii donna une explication mystique
par analogie avec la vie de Jésus '), malgré que Manchon se fût dérobé,
Tinformation posthume doit être admise quant au fond. Il s'en faut qu'elle
ait une portée fâcheuse contre le caractère de Jeanne.
Pourquoi, puisqu'elle avait dit tant de fois son espoir d'être tirée de la
prison, n'aurait-elle pas déclaré à cette heure douloureuse que ses voix
l'avaient trompée sur ce point ? Toute la honte n'est-elle pas pour ces reli-
gieux qui venaient, à cette heure, lui poser de spécieuses questions sur le
nombre et la forme de ses visions, sur ce signe dont elle avait parlé déjà
tant de fois et avec tant de contradictions? Ces infâmes venaient l'entretenir
du salut de son âme, peut-être lui promettre, sous condition, l'eucharistie -:
El, paulopost, ipsa confessa Jnit peccata sua ciiidam fratri Martiiio, de ordîne
Prxdicatorum; et post sacramentum confessionis et pœiiitentix, dtim ipse frater
vellet eidem Johcnnœ niinistrare euchanstix sacramentum, tenens hostiam
consecratam in mauihus suis, petiit ah ea : « Creditis vos quod hic sit corpus
Christi ? » Respondit dicta Johaiina quod sic, et « hic solus qui me potest lihe-
rare : peto quod mihi miiiistretur. » Et postea dictas frater dicebat eidem
Johannx : « Creditisne ampUus in istis vocihus? » Respondit ipsa Johanna :
« Credo in solum Deum, et nolo amplius fidcm adhihere in ipsis vocihus, ex quo
me sic deceperunt. »
C'est là en somme une belle réponse, dans une alternative aussi
1 . « Et le lendemain [du martyre de la Pucelle], ledit évesque, inquisiteur et
juges, congnoissants la rumeur et murmure qui en estoit en la ville, et mesme sai-
chants que par le rapport d'aucuns estoient advenus des signes en la nuit, d'icelle
Jehanne cuidants couvrir leur malice et faux jugement, firent comme les Juifs, les-
quels, non contents d'avoir faict mourir Nostre Seigneur, s'en allèrent à Pylatte,
demandèrent qu'il leur baillast des gens pour garder le sépulchre, affin que ses dis-
ciples ne robassent le corps et qu'ils signassent qu'il estoit ressussité. Ledit évesque
et juges firent faire une information par tous tesmoings,qui avoient esté au ju^^e-
ment de son procès » (Le translateur, p. i88).
2. Cf. Scxtus decretalium, lib. 5, t. I, iv.
XXX PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC
cruelle ; la honte ne peut retomber que sur les vilaines gens qui la pro-
voquèrent. /
Par l'information nous connaissons encore les lettres-circulaires
adressées par le gouvernement anglais aux puissances spirituelles et
temporelles, celles de l'Université de Paris au Pape et au Collège des Car-
dinaux pour colorer le cruel jugement; la révocation d'un religieux qui
avait mal parlé des juges de Rouen. Tout cela est partaitemenT authen-
tique et ne pouvait cependant prendre place dans la procédure régulière
du procès.
Documents de première importance et qui donnent tout le sens du
Procès de Condamnation. Il fut une œuvre politique ; la propagande offi-
cielle s'en empara. Ces lettres circulaires, où l'on explique, où l'on
menace, où les juges invoquent une fois de plus lautorité spirituelle de
l'Université de Paris, l'intérêt supérieur de l'Eglise, de son unité en face
du schisme, l'appel fait à la Papauté et au Sacré Collège, tout cela trahit
à la fois le trouble qui demeurait au cœur des juges, la conscience qu'ils
avaient d'avoir mené un procès politique. Ces pièces sont comme la pré-
face de la rédaction définitive du procès de condamnation que rédigera
quelques années plus tard Thomas de Courcelles, qui, tout autant que le
procès de la Pucellc, est l'apologie de ses juges.
C'est sur le bûcher, au milieu des flammes, que Jeanne devait se
retrouver tout entière, purifiée. Là, on l'entendit bien s'écrier que les
voix qu'elle avait eues lui venaient de Dieu ; qu'elles ne l'avaient pas
trompée. Cela, frère Martin Ladvenu put l'entendre, comme le matin
même il avait recueilli l'aveu contraire dans sa bouche (information pos-
thume et déposition de Ladvenu au procès de réhabilitation).
PLAN DE LA NOUVELLE ÉDITION.
La besogne d'un nouvel éditeur du procès était bien facilitée par l'édi-
tion de Quicherat qui est, en vérité, un monument incomparable d'éru-
dition et de bon sens. Le texte que je donne aujourd'hui n'est donc pas
nouveau. Il est fortifié de l'autorité des collations qu'au temps de Q.uichc-
rat on faisait pour soi, sans se croire toujours obligé de justifier rigou-
reusement le choix de ses leçons ; mais dans quelques endroits mon texte
sera amendé.
Comme Quicherat, le nouvel éditeur a maintenu comme titres les
anciennes rubriques des greffiers; il a reproduit intégralement, au-dessous
de la version latine définitive, le texte du manuscrit de d'Urfé, dont Qui-
cherat avait omis d'assez nombreux passages. On n'a pas compris
NOTICE CRITiaUE XXXI
comme variantes les graphies peu fixes du latin médiéval ; on n'a
jamais maintenu e pour x, c pour /, y pour /, les lettres parasites ou
redoublées, etc., sauf dans les mots latins qui appartiennent vraiment au
vocabulaire du moyen âge et à qui il convenait de laisser leur aspect pri-
mitif. Dans la minute française, au contraire, on a relevé les graphies les
plus insignifiantes. Toutefois on a imprimé en petits caractères les lettres,
les avis, les consultations insérées comme pièces justificatives dans le
procès, t»t qui empêchent de suivre sa marche. Mais on n'a pas estimé
devoir reproduire ces textes, quand ils sont répétés à différentes places
dans le procès, suivant en cela l'exemple de Quicherat.
J'ai cru devoir nommer l'instruction processus prœparatoniis, le procès
\\i\-mè.me processus ordiiiarius, le second procès causa relapsus,' ùir es
empruntés à l'affaire elle-même et qui ont l'avantage de n'être pas for-
gés comme ceux de Qincherâi {causx expositio et preparatoria, primum judi-
ciuni, secunduni judicium.)
Enfin, ce sera là mon oeuvre la plus périlleuse, j'ai annoté de façon
très brève les passages du procès qui demandaient des éclaircissements
(en évitant toutes les discussions au sujet de faits que nous pouvons
seulement constater, sans en pouvoir donner l'explication rationnelle) ;
et j'ai complété toutes les notices sur les personnages qui apparaissent
au cours du procès. (Ces notes et notices se trouveront dans le volume
contenant la traduction française du Procès de Condamnation.^
C'était là la partie caduque de l'œuvre de Q.uicherat. Lui-même l'avait
déjà senti et, dans ses Aperçus nouveaux ', il avait dû corriger bien des
notions et des jugements sur les juges du procès, entre autres. Les admi-
rables investigations de Charles de Beaurepaire ^ au point de vue nor-
mand, le trésor qu'est pour la connaissance du monde universitaire et
clérical le Cartulaire de V Université du Père Denifle et d'Emile Châtelain ?,
les belles recherches qu'ils ont publiées sur l'Université et le procès de
Jeanne, permettent de rectifier bien des erreurs, de préciser la physiono-
mie de beaucoup d'assesseurs. Ces notices ont été complétées par mes
propres recherches à la Bibliothèque nationale et aux Archives, en parti-
culier.
1. Aperçus nouveaux sur VJ)isloire de Jeanne d'Arc. Paris, Renouard, 1840, in-8
de 168 pp.
2. Noies sur les juges el les assesseurs du Procès de condaiiinalion de Jeanne d'Arc.
Rouen, Caguiard, 1890, in-8 de 138 pp.
3. Cliurlulariuni Universitatis Parisiensis. Parisiis, Delalain, 1897, in-4°
(t. IV).
XXXII PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC
L'étude que Quicherat, après de TAverdy, avait faite des manuscrits du
procès est très copieuse. Celle qu'on a lue ici est fort courte. Quelques
fac-similés donneront au lecteur une impression exacte des originaux '.
Enfin j'ai estime qu'il convenait de publier, en même temps que le texte
latin, une traduction complète du procès. Plus encore qu'au temps de
Vallet de Viriville, cette version est devenue nécessaire. J'ai fait ce
travail en m'inspirant des fragments. en français du procès qui nous ont
été conservés par le ms. de d'Urfé. Les lecteurs les connaissent bien, et
ils sont habitués à les considérer comme la parole même de Jeanne : ces
mots sont sacrés. Ces fragments de la minute française, je les ai repro-
duits intégralement dans mes variantes et les ai rajeunis très peu quand
ils entraient dans ma traduction.
Il m'a fallu un certain courage pour faire passer en français cette
redondante phraséologie latine, où une mauvaise cause, une conviction
peu sincère, se parent des artifices |d'une vide rhétorique. J'ai tâché d'en
épouser les formes enfontines et enflées. Cette traduction française est
enfin la seule complète. Je n'en triompherai pas ; les parties omises par
mes prédécesseurs, \'allct de \^iriville - et Joseph Fabre >, sont de peu de
conséquence; je ne triompherai pas plus de J. Quicherat et des menues
incorrections que j'ai rencontrées chez lui. Je suis persuadé que le lec-
teur aura aussi à amender quelque peu mon travail poursuivi au milieu de
circonstances bien extraordinaires pour un érudit.
Je remercie cordialement mes chers camarades Labrosse et Bondois
de leur concours dans la collation des deux procès originaux conservés
à la Bibliothèque nationale; François Boucher, qui a relu avec moi le
ms. de la Chambre des députés ; Marcel Gastineau qui m'a beaucoup
aidé dans l'établissement du texte latin, tandis que j'étais aux armées,
et à qui je suis très heureux de rendre un public hommage.
1. Cf. A. Marty et M. Sepet, L'histoire de Jeanne iVAic iV après les documents ori-
ginaux, Paris, 1907, in-40,
2. Procès de condamnation de Jeanne d'Arc dite la Pucelle d'Orléans traduit du
latin. . . Paris, Didot, 1867, in-8.
3. Procès de condamnation de Jeanne d'Arc d'après les textes authentiques des
procès-verbaux officiels. Paris, Hachette, s. d., in- 12 (dans l'esprit d'une adap-
tation dramatique). — M. J. Fabre vient de compléter lui-même les précédentes
notices sur les juges (Les bourreaux de Jeanne d'Arc et la fête nationale, notices sur
les personnages du procès de condamnation, documents sur la fête du patriotisme. Paris,
Hachette, 191 S, in-12). — Cf. L. Le Grand, Vie de Jeanne d'Arc racontée par
elle-même, 1 911, in-8.
PROCÈS DE CONDAMNATION
DE
JEANNE D^ARC
[PROCESSUS PR^PARATORIUS VEL OFFICIO.]
IN NOiMINE DOMINI, AMEN.
INCIPIT PROCESSUS IN CAUSA FIDEI CONTRA aUONDAM QUAMDAM
MULIEREM, JOHANNAM, VULGARITER DICTAM la Pucclk' .
Universis prsesentes litteras seu prassens publicum instrumen-
tum - inspecturis, Petrus, miseratione divinaBelvacensisepiscopus,
et frater Johannes Magistri, ordinis Fratrum Pnedicatorum, a
magnée religionis atque circumspectionis vire, magistro Johanne
Gravèrent, in sacra pagina professore eximio ejusdem ordinis,
Inquisitore fidei et heriticie pravitatis in toto regno Franciae aucto-
ritate apostolica depatato, in diœcesi Rothomagensi et specialiter
quoad priesentem processum per eumdem dominum Inquisitorem
deputatus et commissus, salutem in auctore et consummatore fidei.
Domino nostro Jhesu Christo. Placuit supernai providentias
mulierem quamdam, Joliannam nomine, qua,^ vulgo Puella nuncu-
patur, intra 5 termines ac limites diœcesis et jurisdictionis nostni;,
episcopi pn\:dicti, per inclitos militâtes viros capi et deprehendi.
Fama vero jam multis in locis percrebuerat mulierem ipsam, illius
honestatis quas muliebrem sexum decet, prorsus immemorem,
abruptis verecundia^ frenis, totiusfœminei pudoris oblitam, déformes
I. B omet l'invocation et la rubrique. — 2. AC : instrumentum piihliciiin. —
5. BC: infra.
Procès de Jeanne d'Arc. i
2 PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC
habitus virili sexui congrues, mira et monstruosa defonnitate,
gerere; atque insuper, sua pra^sumptio in hoc usque evasisse fere-
batur ut, pr^^ter et contra fidem catholicam, in lassionem articu-
lorum ejusdem orthodoxa; fidei, plurima peragere, dicere et disse-
minare auderet. Quibus in rébus, tum in nostra pra.'fata diœcesi,
tum in Cicteris plerisque locis regni hujus, non mcdiocriter deli-
quisse dicebatur. Qux dum aima.- Universitati studii Parisiensis et
fratri Martino Billorini \ vicario generali pr^fati domini Inquisitoris
heretic^ pravitatis, innotuissent, continue illustrissimum principem
dominum Burgundix' ducem atque inclitum dominum Johannem
de Luxemburgo, militem, quorum ditioni et potestati prasfata
mulier eo tempore subjiciebatur, instantius rcquisiverunt, adjecta
summatione, sub pœnis juris, per vicarium jam nominatum', ut
mulierem ipsam, sicut privmittitur, diffamatam et de hajresi sus-
pectam, nobis, tanquam ordinario judici^ redderent atque expedirent.
Nos vero, episcopus pntdictus, prout pastorali nostro incumbit
officio, desiderantes exaltationi ac promotioni fidei christianas totis
viribus intendere, super rébus tantopere divulgatis inquisitionem
debitam explere optavimus, et, veluti jus atque ratio suaderent, ad
ea qu^ nobis ulierius incumbere viderentur, cum maturo procédera
consilio. Cujus rei gratia, pnufatum principem antedictumque'
dominum Johannem etiam requisivimus, et sub pœnis juris, ut
nostriE jurisdictioni spirituaU mulierem sa^pedictam remitterent
judicandam ; eosdemque nihilominus serenissimus et christianis-
simus princepsdominusnosterFrancorum et AngHa;^ rex ad eumdem
l. Q : Billorini. — 2. Ici se termine la première page du ms. lat. 5965 de la
Bibliothèque Nationale. Au bas du feuillet est écrite l'attestation du greffier
expéditionnaire ainsi conçue : Ego vcro GuiUernius Colles, alias Boscguillaume,
presbyter RolJwniagensis diivcesis, publicus auctorilate aposlolica et in [venerabili] citria
archiepiscopali Rothoniagensi iiolaiius, ac in Imc materia cum aliis scriba juratus,
affinno collatioiiem prxscntis processus, septies viginti et octodecim (A : cenhim et
undecim ; C : chicenta et sex) foliii continenteiii, débite fuisse factani cum registre ori-
ginali prxsentis causx. Idcirco singula folia manu propria signavi, et cum dictis
{A : aliis) notariis in fine subscripsi, hic me manu propria subscribens . Boscguillaume.
Cette attestation est rappelée au bas du recto de chaque feuillet par la formule :
Afjirnio ut supra Boscguillaume. — 3. C : antcquedictum. — 4. C : AngJoruni.
PROCES DE CONDAMNATION DK JEANNE D ARC 3
finem requisivit. Tandem inclitissimus ipse dominus dux Burgun-
dùt et pniifatus dominus Johannes de Luxemburgo, requisitionibus
antedictis bénigne acquiescentes et catholicis mentibus cupientes
expleri qu:e in fidei augmentum accommoda viderentur, mulierem
ipsam eidem domino nostro régi ac ejus commissis reddiderunt ac '
expediverunt. Deinceps vero regia providentia, in favorem lîdei
orthodoxie totis accensa desideriis, nobis, episcopo prsedicto hanc
eamdem ^ mulierem tradidit, ut de factis et dictis ejus ad plénum
inquireremus, conformiter ad ' et secundumecclesiasticas sanctiones
ulterius processuri. Quibus sic peractis, egregium et ctlebre Capi-
tulum ecclesia^ Rothomagensis, sede archiepiscopali vacante, admi-
nistrationem omnimoda: jurisdictionis spiritualis obtinens, rogavi-
mus ut nobis territorium in hac urbe Rothomagensi, hujus proces-
sus deducendi gratia, commodarent ; quod liberaliter et gratiose
concesserunt. Sed, priusquam adversus ipsam mulierem processum
ulteriorem intentaremus, grandem et maturam deliberationem cum
litteratis et peritis in jure divino et humano, quorum in hac civi-
tate Rothomagensi, Dei gratia, copiosus numerus erat, recipere
duximus.
IX -^ JANUARII [m.CCCC.XXX 5]. — [143I (n. ST.).]
PRIMA DIES ^ HUJUS PROCESSUS.
Atque die martis, nona mensis januarii, anno Domini millesimo
quadringentesimo tricesimo, secundum ritum et computationem
Ecclesi^ Gallicanie, indictione nona, pontificatus sanctissimi in
Christo patris et domini domini ^ Martini, divina Providentia
pap^e quinti, anno decimo quarto, in domo Consilii Regii, prope
castrum Rothomagense, nos, episcopus pr^dictus, doctores et magis-
tros fecimus convocari, videlicet : dominos iCgidium Sanctiia Trini-
tatis Fiscampnensis, in sacra pagina, Nicolaum de Gemeticis, in jure
I. Q : l't . — 2. O omet canulcm. — ^- Q omet ad. — 4. ABC ajoutent en
marge: Martis, avant la date. — 5. ABC omettent en marge le millésime. —
6. A en. marge : prima die. — 7. jQ omet le second (iowiHi.
4 PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC
canonico, monasteriorum abbates ; Petrum, prioremde Longavilla,
in theologia ; Radulphum Rousselli, thesaurarium ecclesias Rotho-
magensis, utriusque jurisdoctores ; — Nicolaum de Venderès, archi-
diaconum de Augo, in canonico ; Robertum Barberii, in utroque '
jure, licentiatos; — Nicolaum Coppeqiiesne ^ , bachalarium in theo-
logia; et Nicolaum LoiseUeur ', magistrum in artibus.
Itaque, dum tanti tamque célèbres viri pariter loco et tempore
prasdictis convenerunt, modum et ordinem agendorum ab eorum
prudentiis requisivimus, diligentias super ea re factas exponendo,
qua^ superius recitantur. Qui doctores et magistri, ubi cuncta ple-
nius intellexerunt, deliberaverunt in primis informationes super
his haberi oportere qua^ de factis ac dictis hujus mulieris divulga-
bantur; eorumque consiliis decenter susceptis, narravimus aliquas
jam informationes jussu nostro fuisse perfectas, pariterque décre-
vimus alias rursum venire faciendas ; quaj omnes simul, die certo
per nos determinando, in prassentia consilii referrentur, ut lucidius
constare posset quisnam ulterior in re ipsa processus ageretur. Pr^e-
terea, ut melius ac ^ convenientius pra2miss;e informationes ac
caetera in his rébus peragenda exsecutioni mandarentur, deliberatum
fuit eodem die per antedictos dominos et magistros certis officiariis
opus esse, qui agendorum sollicitudinem specialiter gérèrent, atque
prasmissis exsequendis diligenter intenderent ; fuitque, ex ipsorum
tune assistentium consilio et deliberatione, per nos, episcopum pr«-
dictum, conclusum et ordinatum ut venerabilis et discretus vir
dominus Johannes de Estiveto, ecclesiarum Bajocensis et Belvacen-
sis canonicus, officium promotoris seu procuratoris generalis in
causa ipsa exerceret. Scientificus quoque vir magister Johannes de
Fonte, magister in artibus et licentiatus in jure canonico, in consi-
liarium, commissarium et examinatorem ordinatus exstitit. Ad
officium vero notariorum et scribarum deputati fuerunt prudentes et
honesti viri Guillelmus Colles, alias Boscguillaume 5, et Guillelmus
1. C : canonico. — 2. C: Couppcquesne. — 3. C : Loiseltui . — 4. ^-^ C" / alqi^
- 5. A : Boisguillaume ; B : Bossguillaunie.
PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC 5
Manchon, presbyteri, apostolica et impérial! auctoritatibus et curiie
archiepiscopalis Rothomagensis notarii ; et dominus Johannes
Massieu, presbyter, decanus christianitatis Rothomagensis, consti-
tutus fuit exsecutor mandatorum et convocationum auctoritate nos-
tra fiendarum. Prout Ikuc omnia in litteris super creatione liujus-
modi officiorum confectis latius continentur. Universarum autem
litterarum tenores, tam clausarum quam patentium, dequibusinter
acta prœmissa cavetur, per ordinem redigi et hic describi jussimus,
ut rerum antedictarum séries lucidius appareret.
ET PRIMO SEQUITUR TENOR ' LITTERARUM ALM.E UNIVERSITATIS STUDII
PARISIENSIS, TRANSMISSARUM ILLUSTRISSIMO PRINCIPI
DOMINO DUCI BURGUNDI.E ^.
« Très hault et très puissant prince et nostre très redoubtc et honoré
seigneur, nous nous recommandons très humblement à vostre noble
haultece 5. Combien que autreffois, nostre très redoublé et honoré sei-
gneur, nous ayons pardevers- vostre haultece escript et supplié très hum-
blement à ce que celle femme dicte la Pucelk, estant, la mercy Dieu,
en vostre subjeccion, fust mise es mains de la justice de l'Église pour
lui faire son procès deuement sur les ydolatries et autres matières tou-
chans nostre sainte foy, et les escandes réparer à l'occasion d'elle sur-
venues en ce royaume, ensemble les dommages 4 et inconvéniens innu-
mérables qui en sont ensuis : toutesvoies, nous n'avons eu aucune res-
ponse sur ce, et n'avons point sceu que, pour faire du fait d'icelle
femme discucion convenable, ait esté faicte aucune provision ; mais
doublons moult que, par la faulceté et séduccion de l'ennemy d'enfer et
par la malice et subtilité des mauvaises personnes, vos ennemis et adver-
saires, qui mettent toute leur cure, comme l'en dit, à vouloir délivrer
icelle femme par voyes exquises, elle soit mise hors de vostre subjec-
cion par quelque manière, que Dieu ne veuille permettre; car, en vérité,
au jugement de tous bons catholiques cognoissans en ce, si grant lésion
en la sainte foy, si énorme péril, inconvénient et dommaige pour toute
la chose publique de ce royaume ne sont avenues de mémoire d'omme.
I. A ajoute copia;. — 2. 5C en marge : Ténor litterarum Uiiiversitatis Pari-
siensis transniissariim dovtiiw duci Burgmidix. — 5. AC : haultesce. — 4. AC :
doiiiniai^es.
6 PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC
si ' comme seroit se elle partoit par telles voyes dampnées sans conve-
nable réparacion ; mais seroit ce en vérité grandement au ^ préjudice de
vostre honneur et du très chrestien nom de la maison de France, dont
vous et vos très nobles progéniteurs avez esté et estes continuelment
loyaulx protecteurs et très nobles menbres principaulx. Pour ces
CAUSES, nostre très redoubté et honoré seigneur, nous vous supplions,
de rechief, très humblement que, en faveur de la foy de Nostre Sauveur,
à la conservacion de sa sainte Eglise et tuicion de l'onneur divin, et
aussi pour le ' grant utilité de ce royaume très chrestian, il plaise à
vostre haultesce ycelle femme mettre es mains de l'inquisiteur de la foy,
et envoier seurement par-deçà, ainsi que autreffois avons- supplié, ou
icelle femme bailler ou faire bailler à révérend père en Dieu monsei-
gneur l'évesque de Beauvais, en la jurisdicion espirituele duquel elle a
esté appréhendée, pour à icelle femme 4 faire son procès en la foy,
comme il appartendra par raison, à la gloire de Dieu, à l'exaltacion de
nostre dicte sainte foy, et au prouffit des bons et loyaulx catholiques et
de toute la chose publique de ce royaume, et aussi à l'onneur et louenge 5
de vostre dicte haultece^, laquelle Nostre Sauveur veuille maintenir en
bonne prospérité et finablement lui donner sa gloire. Escript... »
ITEM / SEQUITUR TENOR COPI.E ^ LITTERARUM DICT.E ALM,E UXIVERSITATIS
STUniI PARISIENSIS, TRANSMISSARUM NOBII.I AC POTENTI VIRO
DOMINO JOHANN! DE LUXEMBURGO, MILITI.
« Très noble, honoré et puissant seigneur, nous nous recommandons
moult affectueusement à vostre haulte noblesce 9. Vostre noble prudence
scet'° bien et cognoist que tous bons chevaliers catholiques doivent leur
force et puissance emploier premièrement ou " service de Dieu, et en
après au prouffit de la chose publique. En espécial, le serement premier
de l'ordre de chevalerie si est garder et deffendre l'onneur de Dieu, la
foy catholique et sa sainte Eglise. De ce sacrement vous est bien sou-
venu quant vous avez vostre noble puissance et présence personelle "^
I. C omet 57. — 2. A : ou. — 3. C ; /fl. — 4. AC ometient femme . — 5.6';
loenge. — 6. AC : haultesce. — 7. ^ en marge : Ténor Utterariim Universitatis
domino Johauni de Luxemlnirgo per viodnm copia:, B en marge : Teiioi- Utterarum
Universitatis Parisiensis transmissarum domino Johanni de Luxendnirgo per inodiint
copix ; C en marge : Tefior Utterarum Universitatis transmissarum domino Johanni
de Luxemhurgo. — 8. ^ ; coppiœ. — 9. jQ •' noblesse. — 10. C : sçoit. — f i. O .' au.
— 12. AC : personnelle ; B : personnele.
PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC 7
emploiez à appréhender caste femme qui se dit la Pucelle, au moyen «
de laquelle l'onneur de Dieu a esté sans mesure oft'ensé, la foy excessi-
vement bleciée ^, et l'Eglise trop fort déshonorée; car, par son occasion,
ydolatries, erreurs, mauvaises doctrines et aultres maulx et inconvéniens
inestimables se sont ensuys en ce royaume. Et, en vérité, tous loyaulx
chrestians vous doivent mercier grandement de avoir fait si grant ser-
vice à nostre sainte foy et à tout ce royaume ; et, quant à nous, nous en
mercions Dieu de tous noz couraiges et vostre noble prouesse i, tant
acertes que faire povons. Mais peu de chose seroit avoir fait telle
prinse, s'il 4 ne s'ensuyvoit 5 ce qu'il * appartient pour satisfaire l'of-
fencev par icelle femme perpétrée contre nostre doulx Créateur et sa foy
et sa sainte Eglise, avec ses autres metfaiz innumérables, comme on dit.
Et seroit plus grant inconvénient que oncques mais, et plus grant erreur
deniourroit au peuple que par avant, et si seroit ^ intolérable ofïence
contre la majesté divine, se ceste chose demouroit en ce point ou qu'il
avenist 9 que icelle femme fust délivrée ou perdue, comme on dit
aucuns des adversaires soy vouloir efforcier de faire et appliquer à ce
tous leurs entendemens par toutes voyes exquises, et qui pis est, par
argent ou raençon. Mais nous espérons que Dieu ne permettra pas avenir
si grant mal sur son peuple, et que aussi vostre bonne et noble pru-
dence ne le soufïrera pas, mais y saura 'obien pourveoir convenable-
ment, car se ainsi estoit faite délivrance d'icelle sans convenable répa-
racion, ce seroit déhonneur " irréparable à vostre grant noblesce ^^ et à
tousceulx qui de ce se seroient entremis, mais ài3 ce que telle escande '+
cesse le plus tost que faire se pourra, comme besoing est. Et pource que
en ceste matière le délay est très périlleux et très préjudiciable à ce
royaume, nous supplions très humblement et de cordial afteccion'> à
vostre puissant et honorée noblesce que, en faveur de l'onneur divin, à
la conservacion de la '^ fov catholique et au bien et exaltacion de tout ce
royaume, vous vueillés icelle femme mettre en justice et envoier par-
deça '7 à l'inquisiteur de la foy, qui icelle a requise et requiert instamment
pour faire discucion de ses grans charges, tellement que Dieu en puisse
estre content et le peuple édifié deuement en bonne et sainte doctrine,
ou vous plaise icelle faire rendre et délivrer à révèrent père en Dieu, et
1. BC : nioien. — 2. AC : hJece'e. — 3. AC : prouesce. — 4. C : se. — 5. C .•
se ensiiivoit. — 6. C : que. — 7. C : offense. — 8. jQ : fort . — 9. C : aveinst.
— 10. C : saint. — 11. C : deshonneur. — 12. O : noblesse. — 13. C : ad. —
14. C : esclaiide. — 15. C ajoute t'^ — 16. O ajoute sai)ite. — 17. C : pardecha.
8 PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC
nostre très honoré ^ seigneur^, lévesque de Beauvais, qui icelle a
pareillement requise, en la juridiction duquel .elle a esté appréhendée,
comme on dit. Lesquels, prélat et inquisiteur, sont juges d'icelle en la
matière de la foy ; et est tenu obéir "tout chrestian, de quelque estât
qu'il soit, à eulx, en ce cas présent, sur les peines de droit qui sont
grandes. En ce faisant vous acquerrez la grâce et amour de la haulte
Divinité, vous serez moyen de l'exaltacion de la sainte foy, et aussi
accroistrez la gloire de vostre 3 hault et noble nom et mesmement de
très hault et très puissant prince, nostre très redoubté seigneur et le
vostre, monseigneur de Bourgoingne. Et sera chascun tenu à prier Dieu
pour la prospérité de vostre très noble personne, laquelle Dieu nostre
Sauveur vueille par sa grâce conduire et garder en tous ses affaires, et
fmablement lui rétribuer joye sans fin. Escript... »
ITEM 4 SEQUITUR TENOR LITTERARL'M VICARII GEXERALIS INQUISITORIS
TRANSMISSARUM DICTO DOMINO DUCI BURGUNDU:,
« A très hault et très puissant prince Philipe, duc de Bourgoingne,
conte de Flandres, d'Artois, de Bourgoingne et de Namur, et à tous
autres à qui il appartendra, frère Martin, maistre en théologie et général
vicaire de l'inquisiteur de la foy ou royaume de France, salut en Jhésu-
crist, nostre vray sauveur. Comme tous loyaulx princes chrestians et
tous autres vrais catholiques soient tenus extirper tous erreurs venans
contre la foy et les escandes qui s'ensuivent ou simple peuple chres-
tian >, et de présent soit voix et commune renommée que, par certaine
femme nommée Jehanne, que les adversaires de ce royaume appellent
la Pucelle, aient esté et à l'occasion d'icelle, en plusieurs citez, bonnes
villes et autres lieux de ce royaume, semez, dogmatizez, publiez et fais
publier et dogmatizer pluseurs et divers erreurs et ancores ^ font 7 de
présent, dont s'en sont ensuiz et ensuyent ^ pluseurs grans lésions et
escandes contre l'onneur divin et nostre sainte foy, à la perdicion des
âmes de pluseurs simples chrestians ; lesquelles choses ne se pevent, ne
doivent dissimuler, ne passer sans bonne et convenable réparacion ; et
il soit ainsi que, la mercy Dieu, la dicte Jehanne soit de présent en
T. C ; honnouiê. — 2. C : monseigneur. — 3- Q ajoute très. — 4. .4B en
mirge : Ténor littcrarum vicarti generalis Inquisitoris ; C en marge : Ténor lille-
rarnmvicarii generalis idotnini Inquisiloris. — 5. C : chrcstien. — 6. C : encoire.
7. C : sont. — 8. C : s'ensuient.
PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC 9
vostre puissance et subjeccion, ou de vos nobles et loyaulx vassaulx :
Pour ces causes, nous supplions de bonne afFeccion à vous, trùs puis-
sant prince, et prions vos diz nobles vassaulx que ladicte Jehanne par
vous ou iceulx nous soit envoiée seurement pardeça et briefment, et
avons espérance que ainsi le ferez comme vrais protecteurs de la foy et
défendeurs ^ de l'onneur de Dieu, et à ce que aucunement on ne face
empcschement ou délay sur ce, (que Dieu ne vueille). Nous, en usant
des drois de nostre office, de l'auctorité à nous commise du saint siège
de Romme, requérons instamment et enjoingnons en faveur de la foy
catholique, et sur les peines de droit, aux dessusdiz, et à toutes autres
personnes catholiques de quelque estât, condicion, prééminence ou
auctorité qu'ilz soient, que, le plustost que seurement et convenablement
fiiire se pourra, ilz et chacun d'eulx envoient et amènent, toute prison-
nière pardevers nous, ladicte Jehanne, souspeçonnée véhémentement de
pluseurs crimes sentens hérésie, pour ester à droit pardevant nous contre .
le procureur de la sainte inquisition, respondre et procéder comme
raison devra ^ au bon conseil, faveur et aide des bons docteurs et maistres
de l'Université de Paris, et autres notables conseillers estans pardeça 5.
Donné à Paris soubz nostre seel de l'office de la sainte inquisicion, l'an
mil CCCCXXX, le xxvf 4 jour de may. Sic signala 5 : Lefourbeur,
Hébert <^'. »
item 7 seq.uitur tenor sommationis fact.e per nos, episcopum
pr.edictum, dictis dominis duci burgundi.e et johanni
de luxemburgo.
« C'est ce que requiert l'évesque de Beauvais à monseigneur le duc de
Bourgoingne et à monseigneur Jehan de Luxembourc et au bastart de
\'endone, de par le Roi nostre Sire, et de par lui, comme ^ évesque de
Beauvais :
« Que celle femme que l'en nomme communément Jehanne la Pucelîe,
prisonnière, soit envoyée au Roy pour la délivrer à l'Eglise, pour lui
faire son procès, pource qu'elle est souspeçonnée et diffamée d'avoir
commis pluseurs crimes, comme sortilèges, ydolatries, invocacions
I. C ; desfenseurs. — 2. A : dovra ; C : doura. — 3. C : pardecha. — 4. A :
XXV. — ^. A : signale. — 6. B : Hibert. — 7. ^ en marge : Ténor somma tionis
fiostri episcopi Belvaceiisis etc.. ; j? en marge: Ténor sommationis episcopi Belvacensis
factz dominis etc.. ; C en marge : Ténor sommationis episcopi Belvacensis domino
duci BtUi^iindia'. — S. C : comment.
10 PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC
d'ennemis et autres pluseurs cas touchans nostre fo}' et contre icelle.
Et combien qu'elle ne doye point estre de prise de guerre, comme il
semble, considéré ce que dit est ; néantmoins, pour la ■ rémunéracion de
ceulx qui l'ont prinse ^ et détenue, le Roy veult libéralment leur bailler
jusques à la somme de VI mil frans, et pour ledit bastart qui l'a prinse 3,
lui donner et assigner rente pour soustenir son estât, jusques à II ou
III cens livres.
« Item. Et ledit évesque requiert de par lui aux dessusdiz et à chacun
d'eulx, comme icelle femme ait esté prinse en son dyocèse et soubz sa
jurisdicion espirituelle, qu'elle lui soit rendue pour lui faire son procès
comme 4 il appartient. A quoy il est tout prest d'entendre par l'assistence
de l'inquisiteur de la foy ; se besoin» est, par l'assistence de docteurs
en théologie et en décret 5, et autres notables personnes expers en fait
de judicacions ^, ainsi que la matière requiert, affin qu'il soit meure-
ment ' et deuement fait à l'exaltacion ^ de la foy et à l'instruction de
pluseurs qui ont esté en ceste matière déceus et abusez à l'occasion
d'icelle femme.
« Jlem. Et en la parfin, se par la manière avant dicte ne vueillent ou
soient 9 aucuns d'eulx estre contens ou obtempérer en ce que dessus est
dit ; combien que la prise d'icelle femme ne soit pareille à la prise'" de
Roy, princes ou" autres gens de grant estât (lesquels toutes voies se
prins estoient ou aucun de tel estât, fust Roy, le Daulphin ou autres
princes, le Roy le pourroit avoir, se il vouloit, en baillant au'^ preneur,
dix mil frans, selon le droit, usaige et coustume de France), ledit
évesque somme et requiert les dessudiz, ou nom comme dessus, que
ladite Pucelle lui soit délivrée en baillant seurté de ladite somme de
X" frans, pour toutes choses quelxconques. Et ledit évesque, de par lui,
selon la forme et peines de droit, ce requiert à lui estre baillée et déli-
vrée comme dessus, a
[item sequitur instrumentum sommatioxis fact.f. pro
tradenda puella ■>.]
« Anno Domini millésime CCCC. XXX., die vero xiiii. mensis
julii, indictione \^III., ponîificatus sanctissimi domini nostri Martini
I. A omet Ja. — 2. A : prise. — 3. AC : prise. — 4. C : covitnent. — 5. C;
décres. — 6. A : jiidicature ; C : judicative. — 7. O ajoute saintement. — 8. A : à
la hxaltacion. — 9. BC ajoutent ou. — 10. C ; prinse. — 11. O ; et. — 12. Q : ou.
— 13. 5C omettent la rubrique.
PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC II
papœ V. anno XIII., in bastillia illustrissimi principis domini ducis
Burgundire, in acie sua coram Compendio statuta : prsescntibus nobili-
bus viris, dominis Nicolao de Mailliaco, baillivo Viromandiœ, et
Jolianne de Pressy, militibus, cum pluribus aliis nobilibus in copiosa
multitudinc testibus, etc., fuit prassentata pcr reverendum in Christo
patrem dominum Petrum, Dei gratia episcopum et comitem Belvacen-
sem, privfato illustrissinîo principi domino duci BurgundiK, quit'dam
schedula ' papyrea, continens de verbo ad verbum quinque articules
suprascriptos : quamquidem schedulam ipse dominus dux realiter tra-
didit nobili viro Nicolao Rauliii, militi, suo cancellario, ibidem prajsenti,
et eamdem tradi prœcepit per eumdem cancellarium nobili et potenti
viro domino Johanni de Luxemburgo, militi, domino de Beaurevoir ;
prout eamdem schedulam realiter expedivit et deliberavit ipse dominus
canccUarius de mandato prajdicto ipsi domino Johanni de Luxemburgo,
ibidem supervenienti ; qui eamdem schedulam, ut mihi videbatur, per-
legit. » Sic signata : « Ita actum est, me pra^sente TriqucUof, publico
apostolica - auctoritate tabellione. »
ITEM 3 SEQ.UITUR TENOR LITTERARUM DICT^ ALM^E UNIVERSITATIS
STUDII PARISIENSIS NOBIS EPISCOPO TRANSMISSARUM.
« Reverendo in Christo Patri ac Domino, domino episcopo ac comiti
Belvacensi. Miramur, révérende pater et domine, prascipue expeditionem
mulieris illius, quam vulgus Puellam appellat, in Isesionem fidei et
ecclesiasticie jurisdictionis tanta exspectatione protelari ; prœsertim, cum
in manibus domini nostri régis jam posita esse feratur. Consueverunt
enim principes christiani res ecclesias 4 et s orthodoxie fidei tantis prose-
qui favoribus, ut,, si cujuspiam temeritatem catholicœ ejusdem fidei dog-
matibus adversari contigisset, illam judicibus ecclesiasticis corripiendam
atque puniendam continue remitterent. Et, si forsan in ejus rei prosecu-
tione vestra paternitas diligentiam prœbuisset acriorem, jam'' in eccle-
siastico judicio causa prasfatse mulieris ageretur. Non parum autem ves-
tra interest, dum in sancta / Dei ecclesia celebrem geratis pn^sulatum,
I. A : toujours cediila. — 2. A ajoute et imperiali. — 3. ^ en marge : Tcnor
Utteranim Universitatis Parisiensis nobis Belvacensi episcopo ; B en marge : Ténor
lilierarum Universitatis nohis episcopo Belvacensi transmissarum ; Cen marge : Ténor
litterarum Universitatis Parisiensis nohis episcopo Belvacensi transmissarum. —
4. Q : ecclesiaslicx. — ^- A omet et. — -6. O : iiiinc. — 7- Q ■' sancli.
12 PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC
Ut scandala in religioneni christianam perpetrata e medio auferantur ;
prœsertim ubi eorum dijudicationem in sortem vestrne jurisdictionis
devenire contingit. Ne igitur, in re prasmissa, longiori patratione auc-
toritas Ecclesiae graviorem sustineat lîçsionem, zelus vestrœ paternitatis
summa diligentia elaborare dignetur, quatenus scepedicta mulier in
ditionem vestram ac domini Inquisitoris hiereticas pravitatis celeriter
prœbeatur. Quod si factum fuerit, operam dare velitis ut in hanc urbem
Parisiensem ubi sapientum et eruditorum copiosus est numerus, mature
ducatur, quatenus causa ejus etdiligentius examinari ac certius dijudicari
possit, ad sanam asdificationem cbristiana; plebis et Dei honorem, qui
vestram, révérende pater, in cunctis rébus speciali auxilio dirigere
dignetur. Scriptum Parisius, in nostra congregatione generali, apud
sanctum Maturinum ' solemniter celebrata, die xx.i. mensis novembris,
anno Domini millesimo CCCC XXX°. Vestri, Rector et Universitas
studii Parisiensis, » Sic siîjnata : « Hïîbert ».
ITEM - SEQLTTUR THNTOR LITTERARUM DICT.E ALM.K UNIVERSITATIS STL'DIl
PARISIENSIS, TRANSMISSARUM DOMlN'ONOSTRO REGI FRANCORUM ET ANGLL^E.
« A très 5 excellent prince le rov de France et d'Angleterre, nostre très
redoubtc et souverain seigneur et père. Très excellent prince, nostre
très redoubté et souverain seigneur et père, nous avons de nouvel entendu
que en vostre puissance est rendue à présent cestc femme dicte la Piiccllc,
dont nous sommes moult joyeulx, contians que, par vostre bonne orde-
nance, sera ycelle femme mise en justice pour réparer les grans maléfices
et escandes advenus notoirement en ce royaume à l'occasion d'icelle, ou-t
grant préjudice de l'onneur divin, de nostre sainte foy et de tout vostre
bon peuple. Et pource qu'il nous appartient singulièrement, selon nostre
profession, extirper telles iniquitez manifestes, mesmement quant nostre
fov catholique est en ce touchée, nous ne povons ou fait d'icelle femme
dissimuler la longue retardacion de justice qui doit desplaire àchacunbon
chrestian 5, et mesmement à vostre royal majesté plus que à nul autre,
pour la grant obligacion que vous devez à Dieu, en cognoissant les haulx
biens, honneurs et dignitez qu'il a ottroyez à vostre excellence. Et com-
i. Q: Mattirum. — 2. AC en marge : Ténor lillerannn Universitatis Parisiensis
domino noslro régi ; B en marge: Ténor liiterarum Universitatis domino nostro régi.
— 3. Une note marginale répète en Aie début de cette adresse jusqu'au mot /^t^v.
— 4.C : au. — 5. C ; chrestien.
PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC ■ I3
bien que sur ce nous ayons par plusieurs fois escript et ancorcs à pré-
sent, nostre très redoubté et souverain seigneur et père, en proposant '
tous jours très humble et loyal recommendacion à ce que ce ne soions
notez de négligence aucune en si favorable et nécessaire matière : Nous
supplions très humblement et en l'onneur de nostre sauveur Jhesucrist,
déprions très acertes vostre haulte excellence que icelle femme vous
plaise ordener estre mise briefment es mains de la justice de l'Eglise,
c'est assavoir - de révèrent père en Dieu nostre honoré seigneur l'évesque
et conte de Beauvais, et aussi 5 l'inquisiteur ordené en France, ausquelz
la cognoissance des meffaiz d'icelle appartient espécialment en ce qui
touche nostre dicte foy, afin que par voie de raison soit- faicte discucion
convenable sur les charges d'icelle, et telle réparacion comme au cas
appartendra, en gardant la sainte vérité de nostre foy, et mettant toute
erreur faulse et scandaleuse opinion hors des courages de vos bons, loyaulx
et chrestians * subgez. Et nous semble moult convenable, se ce estoit le
plaisir de vostre haultesce, que ladite femme fust amenée en ceste cité
pour faire son procès notablement et seurement ; car par les maistres, doc-
teurs et autres notables personnes estans pardeça en grant nombre seroit
la discucion d'icelle de plus grant réputacion que en autre lieu ; et si est
assez convenable 5 que réparacion desdiz escandes soit fait en ce lieu,
ouqucl les fais d'icelle ont esté divulguez et notoires excessivement. Et
en ce faisant gardera vostre royal majesté sa grant loyaulté envers la sou-
veraine et divine Majesté, laquelle vueille octroyer à vostre excellence
prospérité continuelment, félicité sans fin. Escript à Paris, en ^ nostre
congrégacion générale solennelment célébrée à Saint-Maturin, le xxi=
jour de novembre l'an mil CCCC.XXX. Vostre très humble et dévote fille
l'Université de Paris. » Sic signala ^ : « Hébert. »
ITEM 8 SEQUITUR TENOR LITTERARUM REGIARUM DE DICT.E MULIERIS
REDDITIONE NOBIS PR.EDICTO '> EPISCOPO BELVACENSI 'O.
« Henry, par la grâce de Dieu roy de France et d'Angleterre, à tous
ceulx qui" ces présentes lettres verront, salut. Il est assez notoire et
I. C : préposant. — 2. O : c'est-à-dire. — 3. ^ ajoute de. — 4. ABC : chres-
lieiis. — 5. A : raisonnable. — 6. C : à. — y. A : signate. — 8. AC en marge :
Ténor lillerariun régis de reddilione Johanme nohis Belvacensi episcopo;B en marge :
Ténor lillerarum régis de redditione Johannx. — 9. AC omettent praedicto. —
10. AC ^ouic^it superiiis iioininato. — 11. O : que.
14 PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC
commun comment', depuis aucun temps ença, une femme qui se fait
appeler Jehanne la Pucelle, laissant l'abbit et vesteure de sexe féminin ^,
s'est, contre la loy divine, comme chose xbhoniinable à Dieu, réprouvée
et défendue de toute lo}^ vestue, habilée > et armée en estât et habit
d'omme ; a fait et exercé cruel fait d'omicides, et, comme l'en dit, a
donné à entendre au simple peuple pour le séduire et abuser qu'elle estoit
envoyée de par Dieu et avoit cognoissance deses divins"secrez ; ensemble
pluseurs autres dogmatizations très périlleuses, et à nostre sainte foy
catholique moult préjudiciables et scandaleuses. En poursuivant par elle
lesquelles abusions et exerçant hostilité à l'encontre de nous et nostre
peuple, a esté prinse armée devant Compiengne par aucuns de noz loyaulx
subgez, et depuis amenée prisonnière pardevcrs nous. Et pource que de
supersticions, faulses dogmatizacions et autres crimes de lèse-majesté
divine, comme l'en dit, elle a esté de pluseurs réputée suspecte, notée et
diffamée, avons esté requis très instamment par révèrent père en Dieu,
nostre amé et féal conseiller l'évesque de Beauvais, juge ecclésiastique et
ordinaire de ladite Jehanne, pource qu'elle a esté prinse et appréhendée
es termes et limites de son diocèse; et pareillement cxortés de par nostre
très chière et très amée tille l'Université de Paris que icelle Jehanne
vueillons faire rendre, bailler et délivrer audit révèrent père en Dieu,
pour la interroguer et examiner sur lesdiz cas, et procéder contre elle
selon les ordenances et disposicions des drois divins et canoniques, appel-
iez ceulx qui seront-* à appellcr. Pource est-il que nous, qui, pour révé-
rence et honneur du nom de Dieu, défense etexaltacion de sadicte sainte
Eglise et foy catholique, voulons dévotement obtempérer, comme vrais
et humbles fîlz de sainte Eglise, aux requestes et instances dudit révèrent
père en Dieu, et exortacions des docteurs et maistres de nostre dicte fîlle
l'Université de Paris : ordenons et consentons que, toutes et quantes fois
que bon semblera audit révérend père en Dieu, icelle Jehanne lui soit
baillée et délivrée réaiment et de fait par noz gens et officiers, qui l'ont
en5 garde, pour icelle interroguer et examiner et faire son procès, selon
Dieu, raison et les droiz ^ divins et sains ' canons, par ledit révérend père
en Dieu. Si donnons en mandemant à noz dictes gens et officiers, qui ^
icelle Jehanne 9 ont en garde, que audit révérend père en Dieu baillent
et délivrent réaiment et de fait, sans refuz ou contredit aucun, ladite
Jehanne, toutes et quantesfois'o que par lui en seront requis; mandons
I. C : comme. — 2. A : feinenin. — 3. C : hahilUce. — 4. ABC et 0 : Jeronl.
— '>,. Q ajoute leur. — 6. C / drois. — 7. C ; saincts. — 8. C ; que. — 9. <Q omet
Jehanne. — lO. B : quai île foi s.
PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC I5
en ' oultre à tous nos justiciers, officiers et subgcz, tant François comme
Anglois, que audit révérend père en Dieu et à tous autres, qui sont et
seront ordenez pour assister, vacquer et entendre audit procès, ne donnent
de fait ne autrement aucun empeschement ou destourbier ; mais, se
requis en sont par ledit révérend père en Dieu, leur donnent garde, aide
et défense, proteccion - et confort, sur peine de griefve punicion. Tou-
tesvoies, c'est nostre entencion 3 de ravoir et reprendre pardevers nous
icelle Jehanne, se ainsi estoit qu'elle ne fust convaincue ou actainte des
cas dessusdiz ou d'aucun d'eulx ou d'autre touchans ou regardans nostre
dicte foy. En tesmoing de ce, nous avons fait mettre nostre seel orde-
nère, en l'absence du grant, à ces présentes. Donné à Rouen, le tiers
jour de ianvier, l'an de grâce mil CCCC.XXX, et de nostre règne le IX^. »
Sic siff>iata ^ : « Par le roy, à la relacion de son Grant Conseil, J. de 5
RlNEL > . »
ITEM 6 SEQUITUR TEXOR LITTERARUM TERRITORII, NOBIS EPISCOPO 7 CONCESSI
PER VENERABILE CAPITULUM ECCLESI.l-: ROTHOMAGENSIS, SEDE ARCHIEPIS-
COPAL! VACANTE.
« Univcrsis pnvsentes litteras inspecturis, Capitulum ecclesicV Rotho-
magensis, sede archiepiscopali vacante, administrationém omnimodas ^
jurisdictionis spiritualis, ipsà sede vacante, obtinentes, salutem in
Domino. Cum ex parte reverendi in Christo patris et domini, domini
Pétri, miseratione divina Belvacensis episcopi, nobis fuerit monstratùm
quod auctoritate sua ordinaria et alias, prout sibi de jure licet et pertinet,
contra quamdam mulierem, vulgariter Johannam 9 la Pncelle nuncupa-
tam, se inordinate, pri\iter et contra statum muliebrem et sexum, derelicto
omni pudore, gerentem et inverecunde habentem ; quinimo, ut '° fertur,
prêter, citra et contra fidem catholicam et in denigrationem aliquorum
orthodoxe fidei articulorum, pluria'' seminantem, proferentem et agen-
tem ; et super his maie sapientem, suspectam atque diffamatam, inquirere ;
et contra eam, protunc in sua diœcesi existentem, pr^emissa committen-
teni, proposuisset atque voluisset in processu juridico ponere ; contigit.
I. A omet en. — 2. C : proteclioii. — 3. C ; intencion. — 4. A : signale. —
5. A omet lIc. ABC et Q : Rivcl. — 6. AC en marge : Ténor lilterarum territorii
capiiuli Rolbowagcmis ; B en marge : Icnor litlerarum terriiorii. — 'J ■ A ajobte
prxdictû. — %. B : oninisnwdai, — ^. A : Johanna. — 10. Cornet lU. — 11. A :
pluriina.
l6 PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC
pi'out Deo placuit, eam in dicta diœcesi sua et infra limites suas jurisdic-
tionis spiritualis capi, detineri et arrestari, et demum eam in alia loca
transferri. Quoadipsius revcrcndi patris notitiam deducto ', tam in pro-
pria persona quam alias, mcritum ^ principem dominum ducem Burgun-
diœ,ac nobilem virum dominum Johannem de Luxemburgo, militem, et
cieteros ejusdem mulieris detentores requisierit et monuerit, dcliberando
eidem reverendo patri, tanquam judici ejusdem ordinario, ipsam muiie-
rem, sic ut prasmittitur, de hasresi suspectam et in dicta jurisdictione sua
spirituali delinquentem, captam, detentam et arrcstatam, ut contra eam
et super aliquibus concernentibusdictam fidem catholicam, per eam pcr-
pctratis, yaleret, prout jus et ratio suadent, inquirere et procedcre. Q.ui
quidem domini et CiVteri dicliu mulieris detentores, etiam ex parte chris-
tianissimi principis et domini nostri Henrici, Dci gratia Francorum et
Angliœ régis, ac etiam almae Universitatis studii Parisiensis,ad eumdem 3
fînem requisiti, hujusmodi rcquisitionibus, monitionibus et sommationi-
bus, tamquam fidèles catholici et in favorem fidei, acquicscentcs, dicto
domino nostro régi, seu ejus in bac parte commissis eamdem Johannam
tradiderunt et liberaverunt, postmodum ad banc t civitatem Rothoma-
gensem adductam, tutx'que commissam custodiiv, ex ordinatione et con-
sensu ejusdem domini nostri régis, pr:çfato reverendo in Christo patri ad
priusens traditam, expeditam et liberatam. In qua civitate Rothomagensi,
pluribus consideratis et attentis, et maxime temporibus currentibus atten-
dendis et considerandis, proponebat de prasmissis juxta theologicas et
canonicas sanctiones inquirere, et super bis informationcm scu informa-
tiones débitas facere seu facere fieri ; dictani sic suspectam interrogare,
ac, si opus sit, carceri 5 mancipare, et alia qua; bujusmodi inquisitionis
negotium tangimt seu tangere poterunt, cum dependentiis et annexis,
peragere : non intendens tamen falcem suam in messem nostram, absque
nostro consensu, ponere, nos in juris subsidium requirendo, quatenus
territorium, pro hiiset aliis hanc materiam concerncntibus peragendis <',
sibi conccdere vellemus. Hinc est quod ejusdem reverendi patris requisi-
tioni, tamquam juri consonœ, favorabiliter annucntes in favorem fidei
catholicœ, eidem -reverendo patri, tam in bac civitate Rothomagensi quam
alibi ubicumque sibi visum fuerit expediens, infra limites Rothomagensis
diœcesis, pr^emissis omnibus etsingulis éa concernentibus ac eis et ab eis
connexis et dependentiis ordinandis 7, faciendis, cognoscendis, deciden-
I. C : dcductum. — 2. AC : iticliturii. — ^- Q : eavidem. — 4. O omet hauc.
— 5. yi omet carceri. — 6. C : peragendum. — 7- Q omet ac eis et ab eis connexis
et dependentiis ordinandis...
PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC I7
dis et fine debito terminandis, territorium concessimus, dedimus et assi-
gnavimus, concedimus, dàmus et assignamus pcr prsesentes ; omnes et
siiigulos nostros subditos, in dictiscivitate ac diœcesi Rothomagensiexis-
tentes, etiam utriusque sexus et cujuscumque conditionis existant,
monentes, et corumdem ■ cuilibet, virtute sancta; obedientia3, pr^eci-
pientes injungendo ut, causa lestimonii ferendi, habend^e consultationis,
aut alias qualitercumque, dicto reverendo patri in hac re et ejus depen-
dentiis obediant, pareant et intendant, auxilium et favorem exhibeant ;
concedentes et consentientes ut ^ hujusmodi inquisitionis negotium inté-
gralité!', sententialiter et cum effectu, ac si esset in sua propria diœcesi
Belvacensi, secundum et juxta juris ordinem, possit et valeat libère et
absolute,per se vel commissos etdeputatos, seucommittendo saut 3 depu-
tandos ab eo, seu cum Inquisitore hïereticœ pravitatis aut ejus commisso
seu committendo, communiter vel divisim procedere et finaliter conclu-
dere ; auctoritatem sibi et facultatem, si et in quantum opus est, et cum
Deo melius possumus, dantes et concedentes, juretamen dignitatis archie-
piscopalis Rothomagensis diœcesis in aliis semper salvo. Datum sub
magno sigillé curiag Rothomagensis, una cum signetis quibus ad prœsens
utimur. Anno Domini millesimo CCCC. tricesimo, die xxviii. mensis
decembris. » Sic sisuatn ^ : « R. Guerouldi ».
ITEM > SEQUITUR TENOR LITTERARUM PROMOTORIS ^.
« Universis prassentes litteras inspecturis, Petrus, miseratione divina
Belvacensis episcopus, salutem in Domino. Cum qucedam mulier, vulga-
riter dicta Johanna la PuceJle, ab anno citra, infra metas et limites nos-
trae " Belvacensis diœcesis capta et deprehensa, ex parte serenissimi et^
illustrissimi principis domini nostri régis, tanquam publiée et notorie dif-
famata, scandalizata et suspecta de nonnuUis sortilegiis, incantationibus,
daemonum seu malignorum spirituum invocationibus et^allocutionibus,
ac aliis quam plurimis nostrœ fidei materiam concernentibus, nobis Ordi-
nario, ad finem quod processum contra eam in forma juris in ipsa fidei
materiafaceremus, reddita et restituta fuerit ; nosque in ipsa fidei materia
mature et secundum formam juris procedere cupientes, ex multorum tam
in jure divino quam canonico et civili coram nobis propter hoc evocato-
I. ABC : cisdem. — 2. C : in. — ^. C : et. — 4. A : signale. — 5. ABC en
marge : Ténor litterariim promotoris. — 6. A ajoute in hune modiim. — 7. QA :
nostri. — 8. O omet serenissimi et.
Procès de Jeanne d'Akc. 2
Ib PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC
rum in hac civitate Rothomagensi, (territorio jurisdictionis spiritualis
Rothomagensis, pro ipsa materia tractanda et decidenda, prius nobis
accommodato), deliberatione et consilio, reperimus necessarium et con-
veniensessehaberepromotoremseuprocuratoremgeneraleni ' officii nostri,
in causa seu materia hujusmodi,consiliarios et notariosseuscribas,ac etiam^
exsecutorem mandatoruni et convocationum in ipsa 3 materia fiendarum.
Notum igitur facimus quod nos, deliberationem et4 consilium hujusmodi ac
termines juris insequi volentes, ac de fidelitate, probitate, industria, suf-
ficientia et idoneitate personne venerabilis viri domini Johannis de Esti-
veto >, presbyteri, ecclcsiarum Baiocensis et Belvacensis canonici, plenam
in Domino fiduciam gerentes et débite informati, ipsumdominum Jolian-
nem fecimus, constituimus, creavimus, nominavimus, ordinavimus et
deputavimus ; facimus ^, constituimus, creamus, nominamus, ordinamus
et deputamus promotorem seu procuratorem officii nostri, quoad cau-
sara sive materiam liujusmodi deducendi, generalem etspecialem ;dantes
eidem promotori et procuratori generali, tenore prnesentium, licentiam,
facultatem et / auctoritatem standi et comparendi in judicio et extra, con-
tra dictam Johannani partem se faciendi, articules, interrogatoria, testes,
litteras, instrumenta et alia probationum gênera dandi, tradendi, admi-
nistrandi, producendi et exhibendi, ipsamque Johannam accusandi et
denuntiandi, examinari et interrogari petendi, faciendi et requirendi,
concludendi in causa et caetera omnia et singula faciendi, promovendi,
procurandi, gerendi et ^ exercendi quae ad officium promotoris seu pro-
curatoris, de jure aut consuetudine, pertinere dignoscuntur. Quocirca,
omnibus et singulis quorum interest, mandamus, quatenus eidem domino
Johanni, hujusmodi officium exercendo, pareant, obediant et intendant,
sibique auxilium prajstent, consilium pariter et juvamen. In cujus rei
testimonium, sigillum nostrum prassentibus his litteris duximus apponen-
dum. Datum et actum in domo habitationis magistri Johannis Riihe,
canonici Rothomagensis. x\nno Domini millesimo CCCC.XXX., die nona
mensis januarii. » Sic siguata 9 : « E. de Rosières. »
i. A : promotorem sive procuratorem generalem ; BC promotorem seu procuratorem ;
O : promotorem generalem. — 2. B omet etiam. — ^. A : hac. — • 4. A omet et. —
<). A : Estiveo. — è. Q omet facimus. — j. A omet et. — S. Q omet cœtera omnia
et singula faciendi, promovendi, procurandi, gereiuii et. — ^. A : signale.
PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC I9
ITEM ' SEQUITUR TENOR LITTERARUM NOTARIORUM.
« Universis prjesentes litteras inspecturis, Petrus, miseralione divina
Belvacensis episcopus, etc. -. Notum igitur facimusquod nos, deliberatio-
nem et consilium hujusmodi ac termines juris insequi volentes, ac de
fàdelitate, prohitate, industria, sufficientia et idoneitate personarum dis-
cretorum virorum dominorum Guillelmi Colles, alias Boisguillaume 3, et
Guillelmi Manchon ■^, presbyterorum Rothomagensisdiœcesis,publicorum
apostolica et imperiali auctoritatibusac curiœ archiepiscopalis Rothoma-
gensis notariorum juratorum, plenam in Domino fiduciam gerentes et
débite informati ; interveniente etiam, quantum 5 opus erat, consensu et
auctoritate venerabilium vicariorum archiepiscopatus Rothomagensis, sede
vacante : ipsos et quemlibet ipsorum ^ retinuimus, elegimus et nomina-
vimus, retinemus, eligimus et nominamus notarios et scribas in materia
et causa hujusmodi ; dantes etiam eisdem et cuilibet eorumdem licentiam,
facultatem et auctoritatem accedendi ad pr.^sentiam dictas Johann^e et alia
loca, ubi et quando et quotiens opus fuerit ; eam interrogandi, seu inter-
rogari audiendi, testes producendos in ipsa materia jurandi, examinandi,
et ipsius Johannje ac dictorum testium dicta et confessiones, necnon opi-
niones doctorum et magistrorum recolligendi, verbo tenus vel in scriptis
nobis referendi, ac omnia et singula acta in hac materia facta et facienda
in scriptis ponendi, ac totum processum in forma débita faciendi, et in
scriptis redigendi, civteraque faciendi, prout ad notariorum officium de
jure pertinet, ubicumque et quandocumque fuerit opportunum. In cujus
rei testimonium, etc. 7. »
ITEM 8 SEQUITUR TENOR LITTERARUM CONSILIARII.
« Universis pr^esentes litteras inspecturis, Petrus, miseratione divina
Belvacensis episcopus, etc. 9. Notum igitur facimus quod nos,deliberatio-
nem et consilium hujusmodi ac terminos juris insequi volentes, ac de
i. ABC en marge : Ténor litterarum notarioruvi. — 2. Les considérants sont les
mêmes que dans l'acte précédent, p. 17, jusqu'aux mots materia fiendariun. —
^. C ; BoscguUIauvie . — 4. ^ ; Machon. — 5- Q ■ 'Ji'od tuiii. — 6. AC : eoriiiii.
— 7. Le reste comme dans l'acte précédent, p. 18, sauf les variantes suivantes :
ABC : Actum et datum... ; AC : canonici ecclesiie Rothomagensis ; B : canonici Rotho-
magensis ecclesix ; A : Rosières. — 8. ABC en marge : Ténor litterarum consiliarii.
— ^. A ajoute saluteni in Domino.
20 PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE U ARC
fidelitate, probitate, industria, sufficientia et idoneitate personne venera-
bilis et circumspecti viri magistri Johannis de Fonte, in artibus magistri ',
licentiati in decretis, plenam in Domino fiduciam gerentes et débite infor-
mati, ipsum magistrum Johannem fecimus, ordinavimus, commisimus,
deputavinius et retinuimus nostrum commissarium et ^ consiliarium et J
examinatorcm testium in facto et materiahujusmodi, pro parte promoto-
ris nostri producendorum ^ ; danles eidem magistro Johanni et conce-
dentes licentiam, facultatem et auctoritatem dictos testes recipiendi, ju-
randi, examinandi, ad cautelam absolvendi, eorum dicta et depositiones
in scriptis redigendi aut redigi faciendi, ac caetera omnia et singula
faciendi, quas consiliarius, commissarius et examinator débite constitutus
potest et débet facere, et quie nos circa h^ec faceremus aut facere posse-
mus, si pnesentes et personaliter interessemus. In cujus rei testimonium,
etc. 5. »
ITEM ^ SEQUITUR TENOR LITTERARUM EXSECUTORIS MAKDATORUM.
« Universis prx-sentes litteras inspecturis, Petrus, etc. Notum igitur
facimus quod nos, deliberationem et consilium hujusmodi ac terminos
juris insequi volentes, ac de sufficientia, fidelitate et prompta diligentia
discreti viri domini Johannis Massieu, presbyteri, decani Christianitatis
Rothomagensis, plenam in Domino fiduciam gerentes et débite infor-
mati, ipsum dominum Johannem fecimus, constituimus, retinuimus et
ordinavimus mandatorum et convocationum a nobis in ipsa materia fien-
darum exsecutorem ; licentiam sibi super hoc concessimus, atque per
prassentes concedimus. In cujus rei testimonium, etc. »
XIII 7. JANUARII. [lEGUNTUR INFORMATIOKES FACT^ DE PUELLA.j
Item die sabbati sequenti, scilicet xiii. mensis januarii, nos,
prasfatus episcopus, convocari fecimus in domo habitationis nostrae
Rothomagi dominos et magistros : ^Egidium, Sanct^E Trinitatis
Fiscampnensis abbatem, doctorem in theologia ; Nicolaum de Ven-
1. A : magistri in artibus. — 2. Q omet et. — 3. BC omettent et. — 4. BC :
producendi. — 5. Voyez la fin de l'acre, p. 18, sauf les variantes indiquées ci-
dessus dans la note p. 19. — 6. ABC Qn marge : Ténor litterarut)ie.xsecutoris man-
datorum. — 7. ^5C ajoutent eu marge sabbati avant la date.
PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC 21
derèSy licentiatum in jure canonico ; Guillelmum Haiton ; Nicolaum
Coppeqiiesne ' , bachalarios in theologia; Johannem de Fonte, licen-
tiatum in jure canonico ; et Nicolaum Loyselleur ^, canonicum
ecclesias Rothomagensis. Coram quibus exposuimus ea qu^e in
priori sessione facta fuerant, petentes ab eisdem consilium, de his
qua: deinceps in materia per nos inchoata agenda restabant. Insu-
per, ipsis audientibus, perlegi fecimus informationes factas in
patria originis dictai mulieris, et alibi, in pluribus ac diversis locis,
una cum certis memorialibus, tam super contentis in dictis infor-
mationibus quam super aliis, qua3 fama publica referebat, confectis.
Omnibusque visis et auditis, deliberatum fuit per dictos assistentes
quod super his conficerentur certi articuli in forma débita, ut per
ordinem et magis distincte materia videretur, atque deinceps cer-
tius deliberari posset, si esset materia sufficiens propter quam aliquis
in causam fidei merito citari et evocari deberet. Sicque, ex ' pras-
fatorum assistentium consilio, conclusimus procedendum fore ad
componendum ipsos articulos, ad quorum confectionem deputa-
vimus certos notabiles viros, in jure divino et humano prasclare
eruditos, cum ptc-edictis notariis. Qui, nostr^ ordinationi cum
diligentia obtempérantes, diebus immédiate sequentibus, videlicet
dominica, lunsè et martis, ad componendum dictos articulos pro-
cesserunt.
XXni 4. JANUARII. [CONCLUSUM DE INFORMATIONE PR.EPARATORIA,]
Item die martis, xxiii. dicti mensis januarii, comparuerunt in
dicta domo habitationis nostr^ praefati dominiet magistri, videlicet :
dominus ^gidius, abbas Fiscampnensis, Nicolaus de Fenderês,
Guillelmus Haiiun, Nicolaus Coppeqiiesne \ Johannes de Fonte et
Nicolaus Loyselleur ". Coram quibus perlegi fecimus articulos, ex
I. C ; Couppequesue. — 2. C : Loiseleur. — 3. 5 omet ex. — 4. BC ajoutent en
marge Martis avant la date. — 5. C ; Couppequesve. — 6. A : LoiseUetir ; C :
Loiseleur.
22 PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC
ordinatione nostra, veluti superius pr^emittitur, confectos, requi-
rentes ab eisdem quid de ipsis articulis atque etiam de ulterius
agendis sua prudentissima consilia dictarent. Qui quidem dixerunt
articulos saspedictos in bona et competenti forma confectos et
compositos esse, interrogatoriaque correspondentia prasdictis arti-
culis dixerunt fieri oportere ; atque ulterius decreverunt nos, epis-
copum pr^edictum, posse et debere procedere ad informationem
praeparatoriam, super actis et dictis supradictse mulieris incarceratae
faciendam. Nos quoque, ipsorum acquiescentes consilio, ipsam
praeparatoriam informationem fieri ordinavimus et conclusimus. Et
quoniam in aliis eramus occupati, venerabilem et discretum virum
magistrum Johannem de Fonte, in jure canonico licentiatum,
superius nominatum, ad hujusmodi informationem faciendam
commissarium deputavimus.
Xin ', FEBRUARH. [OFFICIARIORUM IN CAUSA COXSTITUTORUM JURAMEXTA.]
Item die martis, xiii. mensis februarii, anno prasdicto, compa-
rentibus in dicta domo habitation is nostra*, de ^ mane, pnedictis
dominis et magistris : .^gidio, abbate Fiscampnensi, Johanne
Beaupèrc, Jacobo de Turonia, Nicolao Midi, Petro Mauricii,
Gerardo Feuilleti, doctoribus ; Nicolao de Venderès et Johanne de
Fonte, in canonico jure iicentiatis ; Guillelmo ^ Hailon ^, Nicolao
Coppequesne 5 et Thoma de Courcellis, bachalariis in theologia ;
et Nicolao Loyseîleur ^, canonico ecclesix Rothomagensis ; fecimus
evocari officiarios a nobis in praesenti causa constitutos et antea
ordinatos, videlicet : dominum Johannem de Estiveto, promotorem ;
magistrum Johannem de Fonte, commissarium ; Guillelmum
Boisguillaume ^ et Guillelmum Manchon **, notarios ; et dominum
Johannem Massieu, exsecutorem citationum et convocationum per
I. BC ajoutent ea marge martis avant la date. — 2. B : die. — ^. A : Gtiil-
krnio. — 4. C : Hetton. — 5. C : Couppeques)n\ — 6. A : Loi selle ar ; C : Loise-
lenr. — 7. C : BoscgitillauDie . — 8. B : Machoii .
PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC 23
nos fiendarum. Quos omnes et singulos requisivimus ut de officiis
eorum fïdeliter exercendis juramenta débita prœstarent. Ipsique,
nostrïe réquisition! obtempérantes, in manibus nostris eadem officia
fideliter gerere et exercere juraverunt.
XIV., ' XV., XVI. FEBRUARII. [fIT INFORMATIO PR^PARATORIA.]
Diebus quoque mercurii, jovis, veneris et sabbati, extunc immé-
diate sequentibus, prasfatus ^ de Fonte, commissarius," assumptis
secum duobus notariis pr^enominatis ', processit ad informationem
prasparatoriam, quam antea fieri ordinaveramus.
XIX 4. FEBRUARII. [cONCLUSUM FORE VOCANDUM INQUISITOREM.]
Item >' die \\inx post Brandones, xix. mensis februarii, anno
Domini millesimo CCCC. XXX°. : comparentibus hora quasi
octava de mane, in dicta domo habitationis nostra^ ^, dominis et
magistris, iEgidio, abbate Fiscampnensi, Johanne Beaupère, Jacobo
de Turonia, Nicolao Midi, Petro Mauricii, Gerardo Fueilleti,
sacrœ theologia,^ doctoribus; — Nicolao de Venderès, Johanne de
Fonte, in canonico jure licentiatis ; — Guillelmo Haiton ', Nicolao
Coppeqiiesjie ^, Thoma de Courcellis, bachalariis in theologia ; et
Nicolao Loyselleur ^, canonico Rothomagensis ecclesic-e : Nos, epis-
copus, prctdictus, coram eisexposuimus quod, post certos articules
super his, qu^e de dictis et factis antedictre mulieris, nobis, ut
pra?mittitur, per dominum nostrum regem traditas et expedita;, fere-
bantur, informationem prasparatoriam fieri '° jusseramus, quatenus
videri posset an ad citandum et evocandum pr^i^-fatam mulierem in
I. 5 en marge : Injonitatio prxparatoria mercurii, jovis, veneris et sahhati ; C
en marge ; Diebus iiicrcitrii, jovis, veneris et sahhati fiunt iiifonnatioiies communes
prxparatorix. — 2. O : prxscitus. — 3. Q : pra'nuntiatis . — 4. ABC en marge :
Lums XIX^ februarii . — 5. C ajoute !)n médiate sequenti. — 6. C a.]0\i\t episcopi
prxdicti . — 7. C : Haitton. — 8. C ; Coitppeqiiesne. — 9. ^ ; Loiselleur ; C :
Loiseleur. — 10. Q omet fieri.
24 PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC
causam fidei sufficiens ratio haberetur. Ipsisque prassentibus, arti-
culos prasmissos et depositiones testium in praemissa informatione
contentas ' perlegi fecimus. Qui quidem domini et magistri, prse-
missis auditis et plenius consideratis, longam et maturam super his
deliberationem habuerunt, et tandem nos, eorum consiliis et delibe-
rationibus habitis, decrevimus sufficientem, ex informationibus et
aliis, materiam nos habere, propter quam pr^efata mulier in causam
fidei citari et evocari deberet; ipsamque citandam esse et evocan-
dam in materia fidei decrevimus, super certis interrogatoriis sibi
proponendis responsuram. Prasterea, ut res ipsa convenientius et
salubrius deduci valeret, ob reverentiam Sanctae Sedis apostolicas,
quae dominos inquisitores hasretic^ pravitatis, ad correctiones
errorum, adversum ^ fidem orthodoxam emergentium, specialiter
deputavit : exconsilio eorumdemperitorum virorum, conclusimus '
dominum Inquisitorem hxreticc^ pravitatis in regno Franciae
vocandum esse et in materia fidei requirendum quatenus, si su^e
discretioni placeret aut sua crederet interesse, nobiscum se adjun-
geret in processu. Et quoniam prasfatus dominus Inquisitor pro
illo tune ab hac civitate Rothomagensi absens erat, vicarium ipsius,
Rothomagi existentem, vocandum et, ut pr^emittitur, sommandum
esse ordinavimus.'
EADEM DIE POST MERIDIEM 4.
Item eadem die luna;, hora quasi quarta post meridiem, ad
requestam nostram comparuit in dicta domo habitationis nostrîc,
episcopi pra;dicti, venerabilis et discretus vir frater Johannes
Magistri, de ordine ^ Pn-edicatorum, vicarius domini Inquisitoris
in regno Franciae, pro civitate et diœcesi Rothomagensi ab eodem
deputatus. Quem quidem vicarium sommavimus et requisivimus
1.0; contentas. — 2.C : adversus. — 3. AB en marge : conclusuni fore vocan-
dum Inquisitorem ; C en marge : conclusio ez'ocandi doininnin Inquisitorem. — 4. En
marge de ABC ;AB : eodem; C a']Oute : comparuit vicarius Inquisitoris. — 5. C
ajoute fratrum.
PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC 25
Ut se nobiscum adjungeret et conjunctim procederet in materia
superius dcclarata ; offerentes eidem omnia et singula communi-
care qux per nos super his facta erant aut fièrent in futurum. Ad
hsec vero praefatus vicarius respondit quod paratus erat commissio-
nem seu vicariatum sibi a domino Inquisitore traditum nobis
ostendere; cujus viso tenore, libenter faceret in materia quod
deberet, pro officio sancti\? Inquisitionis ; verum, quia commissus
erat singulariter pro diœcesi et civitate Rothomagensi, et nos,
quanquam territorium nobis in bac civitate fuisset accomodatum,
tamen prœsentem processum ratione nostras jurisdictionis Belva-
censis susceperamus agendum, dubitabat ' prasfatus vicarius an ad
ejusdem processus deductionem sua prastenderetur priefata commis-
sio. Cui respondimus quod in crastinum ad nos rediret, et super
hoc intérim consilium haberemus.
MARTIS XX. FEBRUARn ^.
\
Item die martis sequente % scilicet xx. mensis februarii ; com-
parentibus in dicta domo habitationis nostr^, episcopi pr^dicti,
dictis fratre Johanne Magistri, vicario domini Inquisitoris ; magis-
tris Johanne Beaupére, Jacobo de Turonia, Nicolao Midi, Nicolao
de Venderès, Petro Mauricii, Gerardo Fueillet, Thoma de Cour-
cellis, Nicolao Loyselleur '^ et fratre Martino Lavenu, ordinis Fra-
trum Priçdicatorum ; coram ipsis retulimus nos vidisse commis-
sionem seu vicariatum traditum 5 pn^fato fratri Johanni Magistri a
domino Inquisitore, ac, ex consiHo peritorum quibus ipsum vica-
riatum ostenderamus, habuisse quod prasfatus vicarius, virtute illius
commissionis, poterat se nobis adjungere, et, in hac civitate ad
quam et totam diœcesim Rothomagensem extendebatur sua com-
i. Q : chthitavH. — 2. En marge de ABC. — 3. C ; sequenti. — ^. A : Loiselleur,
canonico ecdesix Rothoniaoensis ; C : LoiseJeur, canoiiico Rotbotiiageusi. — 5. C :
traâitam.
26 PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC
missio, pariter nobiscum prassentem processum deducere. Et nihi-
lominus, pro majori securitate prnsfati processus, dominum Inqui-
sitorem, ad ipsius personam per litteras nostras patentes, somtnare
et requirere duximus ut in hanc urbem Rothomagensem, hujus
processus deducendi gratia, personaliter accederet, aut vicarium
committeret, qui planiorem et specialiorem haberet potestatem,
proiit ex tenore litterarum ipsarum inferius subscriptarum ' aper-
tius constat.
Quibus sic per nos, episcopum praedictum, expositis, pra^nomi-
natus frater Johannes Magistri respondit quod, tum pro serena-
tione conscienti^e suae, tum pro securiori deductione processus,
nollet se de praesenti materia intromittere, nisi si et in quantum
super hoc haberet potestatem. Verumtamen, in quantum poterat
et sibi licebat, placuit eidem ut nos^ episcopus pra;dictus, in materia
procederemus uherius*, donec plenius haberet consiUum si, vigore
saspedicta^ su^e commissionis, processum ipsum deducendum assu-
meret. Cujus sic habito consensu, rursum eidem processum et
quie jam processerant, aut in posterum agerentur, communicare
obtulimus. Atque, deliberationibus assistentium receptis, dccrevi-
mus mulierem prasfatam, per litteras nostras citatorias, coram
nobis tore citandam et evocandam ad diem mercurii proximo
sequentem, sciHcet xxi. mensis februarii ; quarum litterarum ténor
inferius annotatur.
SEQUITUR PRIMO TENOR LITTERARUM VICARIATUS DICTI FRATRIS JOHAXNIS
MAGISTRI 5.
« Frater Johannes Gravèrent, ordinis Fratrum Pra^dicatorum, sacrœ
theologiœ professer, hœreticae pravitatis Inquisitor in regno Francise
auctoritate apostolica deputatus, dilecto sibi in Christo fratri Johanni
Magistri, ejusdem ordinis, in auctore et confirmatore fidei Domino nostro
Jhesu Christo, salutem. Quoniam morhus h^eresisvelut cancer serpit, et
I. AC : siibscripto.] — 2. A : uUerius ajouté au-dessus de la ligne devant itt
materia. — 3. JC en marge : Ténor vicariatus fratris Johannis Magistri.
PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC 27
latenter simplices interticit, nisi cum diligenti examine iiiquisitionis
sarculo pr^escindatur : hinc est quod, de vestr« fidei zelo, discretione ac
probitate confisi, auctoritate apostolica qua fungimur iii hac parte, in
civitate et diœcesi Rothomagensi, nostrum fecimus, creavimus et con-
stituimus vicarium, ac pra^sentium tenore facimus, creamus et constitui-
mus ; dantes et concedentes vobis in dicta civitate et diœcesi plenariani
potestateni contra quoscumquehcereticosaut deh^eresi suspectes ac eorum
credentes, fautores, defensores et receptatores, inquirendi, citandi, con-
veniendi, excommunicandi,capiendi, detinendi,corrigendi et alias contra
ipsos modis opportunis procedendi, usque ad definitivam sententiam
inclusive ; necnon absolvendi et pœnitentias salutares injungendi, et
generaliter omnia alia et singula faciendi et exercendi, qme ad dictum
Inquisitoris I officium pertinent, -tam de jure quam de consuetudine ac
privilegio speciali, quiç faceremus et facere possemus, si pr^esentes
essemus. In quorum omnium testimonium, sigillum nostrum, quo utimur
in officio,pra2sentibus duximus apponendum. Datum Rothomagi, anno
Domini millesimo CCCC. XXIIII., vicesima prima mensisaugusti. »
ITEM 2 SEQUITUR 5 TENOR LITTERARUM, QUAS NOS PR^FATUS EPISCOPUS
TRANSMISIMUS4 DOMINO INQUISITORI H.ERETIC.E PRAVITATIS.
« Petrus, miseratione divina Belvacensis episcopus, venerando patri
magisiro johannï Gravèrent, sacrai theologi.E doctori?, Inquisitori haere-
xicx pravitatis, salutem, et in Christo dilectionem sinceram. Cum dominus
noster Rex, zelo fidei orthodoxas etchristiauce religionis accensus, quam-
dani mulierem nomine Johannam, qua^ Puella vulgaricognomine appel-
latur, de variis criminibus adversus fidem et ipsam religionem christia-
nam perpetratis notorie diftamatam ac de ha^resi suspectam, in nostra
diœcesi Belvacensi captam etdeprehensam^ nobis tanquam judici ordina-
rio reddidisset ac expedivisset ; territoriumque nobis in hac civitate et
diœcesi Rothomagensi, pro deductione processus in ea re habendi, per
Capitulum Rothomagcnsis ecclesic-e, sede archiepiscopali vacante, fuisset
concessum et assignatum ; cupientes omnem erroris impietatem a grege
dominico depelh alque catholicx' veritatis integritatem jugiter illa?sam
I. AC : Inqiiisitionis. — 2. AC en marge : Ténor Jitteranini traiisniissanini
Inquisitori ; C en marge : Ténor Jitterariim transtnissarum domino Inquisitori. —
3. Cornet Item seqnitur. — 4. C ajoute diclo. — 3. C : professori.
28 PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC
permanere, ut sic populuschristianus, praecipuein nostradiœccsiet caste-
ris partibus hujus christianissimi regni, per sanam doctrinam jugiter
tedificctur ad salutem ; causam pr^efatae mulieris omni studio et diligen-
tia examinare, ac de ejus dictis etfactis fidem orthodoxam concernentibus
inquirere duximus : evocatisque nonnullis, tam sacras theologiai quam
juris canonici doctoribus et aliis peritis, juridicum processum in hac
urbe, cum grandi et niaturo consilio, inchoavimus. Verum, quoniam res
ipsa officium vestrum inquisitionissingulariler concernit, cujus interest in
hujuscemodi suspicionibus hx^resum lucidam perquircrc veritatem, ves-
tram venerandam paternitatem rogamus et ' in favorem fidei sommamus
et requirimus quatenus, pro ulteriori ejusdem processus deductione, ad
hanc urbem indilate accedatis, causam ipsam, prout vestro incumbit offi-
cie, secundum formam juris et apostolicas sanctiones, tractaturus, ut,
concordi sententia et uniformi processu, rei prnsfatiis pariter intendamus.
Quod si vos tanta occupatio detineret ut alicujus morx rationabilem
causam prastendcre possctis, saltem fratri Johanni Magistri, vicario in
civitateet diœcesi Rothomagensi a vobis deputato, aut alteri specialiter
ad hoc committatis facultatcm, ne fiicti hujus, in prasjudicium fidei et
scandalumpopuli christiani, morosa diiatio vestrae absentiie post debitam
requisitionem valeat imputari. Quidquid autem inde faciendum decreve-
ritis per litteras vestras patentes nobis indilate significare curetis. Datum
Rothomagi sub sigillo nostro, anno Domini millesimo CCCC.XXX.,
die XXII. mensis februarii. » Sic signala ^ : « G. Boisguillaume ',
G. Man'Chon 4. »
MERCURII XXI. FEBRUARII. PRIMA SESSIO PUBLICA^.
Item mercurii, scilicet xxi. die mensis februarii, hora quasi
octava de mane, nos, episcopus prasdictus, accessimus ad cap-
pellam regiam castri Rothomagensis, ad quam cappellam mulie-
rem pra^fatam citari jusseramus, die et hora prasdictis com-
parituram ; ibidemque pro tribunali sedimus, assistentibus nobis
reverendis patribus, dominis et magistris : ^gidio, abbate Sanctae
Trinitatis Fiscampnensis, Petro, priore de Longavilla-Giffardi,
Johanne de Castellione, Johanne Beaupcre, Jacobo de Turonia,
I. O omet et. — 2.A: signale. — 5. C .• Boscguillamne. — 4. 5 : Machon.
5. En marge de ABC.
PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC 29
Nicolao Midi, Johanne de Nibat, Jacobo Guesdon, Johanne Fabri,
Mauricio de Quesneio ', Guillelmo Boucherii, Petro Hotidenc ^,
Petro Mauricii, Ricardo Prati et Gerardo Fueilleti, sacra; theologiic
doctores ' ; — Nicolao de Gemeticis, Guillelmo Sanctas Katharinas
et 4 Guillelmo ^ de Cormeliis, abbatibus ; Johanne Guerini, cano-
nici ; Radulpho Rousselli, utriusque juris doctoribus ; Guillelmo
Haiton ^, Nicolao Coppeqiiesne ', Johanne Magistri, Ricardo de
Groucheto *, Petro Minerii, Johanne Pigache, Radulpho Silvestris,
bachalariis in theologia; — Roberto Barberii, Dionysio Gastinel et
Johanne Dulcis 9 ; Nicolao de Veiiderés, Johanne Basseti, Johanne
de Fonte, Johanne BruUoti, Auberto Morelli, Johanne Columbelh,
Laurentio de Busco '° et Radulpho Anguy, in canonico; — Andréa
Marguerie, Johanne Ad-Ensem ", GaufFrido de Crotay et ^Egidio de
Campis, in civili jure licentiatis. In quorum pritsentia primitus
lectae fuerunt littene regix. de redditione et restitutione s^epedict^
mulieris nobis facta, et deinceps litterse Capituli Rothomagensis,
super commodatione territorii : quarum litterarum tenores superius
praemittuntur, Quibus ibidem lectis, dominus Johannes de Esti-
veto, promotor in hac causa per nos constitutus et deputatus,
coram nobis recitavit quod ipsa mulier, Johanna nomine, per exse-
cutorem citationum nostrarum in hac causa deputatum, fuerat
citata et evocata, ut in eodem loco, die et hora priedictis, compa-
reret, interrogatoriis sibi proponendis quod juris esset responsura,
prout ex relatione prsefati exsecutoris, litteris nostris citatoriis
annexa, plenarie constabat.
Q.UARUM LITTERARUM CITATIONIS ET RELATIONIS TENORES SEQ.UUNTUR '^ .
« Petrus, miseratione divina Belvaceiisis episcopus, habens territorium
in civitate et diœcesi Rothomagensi, ex parte venerabilis Capituli eccle-
\. A : Quesneyo. — 2. B : Houdent ; C : Hodenc. — 3. C omet doctores. —
4. A omet et. — 5. C ajoute Sanctx Marix. — 6. C : Haitton ; AB : Heton —
7. C :Couppeqiiesne. — S.C : Grouceto . — 9. A ajoute in utroque. — 10. C : Busco.
AB : Busto. — 11. i^ ; De Ensein. — 12. ABC en marge : Ténor Utteraruvicitalionis
et relalionis.
30 PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC
sise Rothomagensis, sede archiepiscopali vacante, nobis accommodatum,
pro materia infra scripta deducenda et terminanda, decano Christianita-
tis Rothomagensis, omnibusque ' et singulis presbyteris, curatis et non
curatis in civitate et diœcesi Rothomagensi constitutis,ad quemseu quos
nostne proïsentes litteras pervenerint exsequendit, salutem in auctore et
consumatore fidei, Domino nostro Jhesu Christo. Cum qucxdam mulier,
vulgariter dicta Johanna la Pucelle, in diœcesi nostra Belvacensi capta et
deprehensa, ac per christianissimum et serenissimum principem, dominum
nostruni Francorum et Angliœ regem, nobis, tanquam vehementer sus-
pecta de hasresi, ut processum contra eam in materia fidei faceremus,
reddita fueritct expedita, traditaet liberata ; nosque, audita famade factis
etgestis per eam in hcsionem fidei nostrae, nedum per regnum Francias,
imo etiam per totam christianitatem notorie divulgata ; informationc
etiani diligenti ac deliberatione peritorum pr^ehabitis ; volentes in dicta
materia cum maturitate procedere, decreverimus ipsam Johannam vocan-
dam esse, citandam et audiendam super articulis et interrogatoriis contra
eam dandis et sibi faciendis, fidei materiam concernentibus : vobis et
vestruni singulis propterea mandanuis quatcnus alter vestrum requisitus
alterum non cxspectet, nec unus pro alio se cxcusct. Citetis pcremptorie
coram nobis in cappella regia castri Rothomagensis, ad diem mercurii
vicesimam primam pra.'sentis mensis februarii,- hora octava de mane,
dictam Johannam quam de hivresi vehementer suspectam habemus, res-
ponsuramveritatem super dictis, articulis et interrogatoriis ac aliis super
quibus eam suspectam habemus, et alias facturam quod justum fuerit et
rationis ; cum intimatione quod ipsam exconiniunicabimus nisi coram
nobis comparuerit ea die. Quid inde feceritis, vos qui praesentes fueritis
exsecuti, nobis fidcliter rescribatis. Datum Rothomagi sub sigillo nostro,
anno Domini millesimo CCCC. XXX., die martis vicesima dicti mensis
februarii. » Sic signala : « G. Boisguillaume ^, G. Maxxhok. »
RELATIO EXSECUTIONIS J.
« Reverendo in Christo patri et domino Petro, miseratione divina Bel-
vacensi episcopo,habenti territorium in civitate et diœcesi Rothomagensi,
ex parte venerabilis Capituli ecclesia^ Rothomagensis, sede archiepisco-
pali vacante, vobis accommodatum pro materia infra scripta deducenda
i. A : omnibus. — '2. C : Bosci^uillaiiiiie. — 3. En marge de AB; C en marge :
Kelatio exseculoris nidnJaloruni.
PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC 3 I
et tcrminanda, vester humilis Johannes Massieii, presbyter, decanus
Christianitatis Rotbomagensis, obedientiam promptam in mandatis cum
omni reverentia ethonore. Noverit reverenda paternitas vestra me, virtute
mandati vestri mihi pnvsentati, cui biuc mea prœsens relatio est annexa,
citasse peremptorie coram vobis in cappella regia castri Rotbomagensis,
ad diem mercurii vicesimam primam pn^sentis mensis februarii, hora
octava de mane, quamdam muliei'em,-vulgariter nuncupatam Jobannam
la Piicelle,pcY me personaliter infra septa dicti castri apprebensam, quam
de h;vresi vebementer suspectam habetis, responsuram veritatem super
articulis et interrogatoriis contra eam dandis et sibi faciendis, fidei mate-
riam concernentibus acaliis, super quibus eam suspectam babetis, et alias
facturam quod justum fuerit et rationis, cum intimatione in ipsis vestris
litteris contenta. Qux quidem Jobanna in effectu mibi respondit quod
libenter coram vobis compareret, et veritatem super interrogatoriis eidem
fiendis responderet, quodque ipsa petebat', quod in hac materia velletis,
una vobiscum, viros ecclesiasticos de partibus istis Francias asque bene'
sicut et Angliie , convocare; et, ulterius, quod reverendam paternitatem
vestram bumiliter supplicabat, quatenus crastina die antequam coram
reverenda paternitate vestra compareret, missam posset audire, et quod
boc vobis significarem ; quod et feci. Quse pra;missa sic per me facta
reverenda; paternitati vestnt significo, per prassentes, sigillo et signo
manuali meis sigillatas et signatas. Datum anno Domini millesimo CCCC.
XXX., die martis prascedente dictam diem mercurii. » Sic signala :
« Johannes. »
PETITIO PROMOTORIS ^.
Deinceps autem prœfatus promotor, post exhibitionem litteraruni
pntdictarum, instanter requisivit quatenus antedicta mulier ad
illum locum venire mandaretur et coram nobis in judicio ' com-
parere, prout ad illuc comparendum citata fuerat, et per nos inter-
rogaretur super certis articulis niateriam fidei concernentibus ;
quod eidem concessimus. Et intérim, quia mulier pr^efata missam
audire prius requisiverat, exposuimus coram pr^dictis assisten-
tibus qualiter, ex consilio notabilium dominorum et magistro-
i. Ben marge : Nota. — 2. En marge deAB ; C en marge : Promotor proponit.
- '>,. Q omet in judicio.
32 PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC
rum habueramus quod, visis criminibus de quibus dicta mulier
diffamata erat et difformitate habitus in quo perseverabat, super-
sedendum erat a concedendo sibi licentiam de audiendo missam et
interessendo divinis officiis '.
JOHAKKA ADDUCITUR AD JUDICIUM ^.
Iiiterea, dum ha;c per nos dicerentur, adducta fuit eadem mulier
per pr^edictum exsecutorem citationum nostrarum. Qua compa-
rente injudicio corani nobis, cœpimus exponerequod ipsa Johanna,
dudum capta et deprchensa infra termines et limites nostnv diocesis
Belvacensis, cujusgesta plurima in lassionem orthodoxe; fidei, non
modo in nostra diœcesi, verum etiam in cajteris multis regionibus,
fama publica jam fere per universa régna christianorum divulgata
referebat ; novissime per serenissimum et ' christianissimum prin-
cipem dominum nostrum regem nobis reddita et expedita fuerat,
ut adversus eam, prout juri et rationi consonum esse videretur,
processus in materia fidei ageretur. Nos vero, attentis fama com-
mun! et publicis rumoribus, una cum certis informationibus, de
quibus superiusfecimus mentionem, habito in primis peritorum in
jure divino et humano maturo consilio, ipsam Johannam litteratorie
citari et evocari mandaveramus ex officio nostro, super interro-
gatoriis in materia fidei eidem proponendis responsuram veritatem
et alias facturam quod juris esset ac rationis, veluti ex litteris ante-
dictis quas promotor exhibuerat poterat apparere.
EXHORTATIO PRIMA FACTA JOHANNiE 4.
Quapropter debitum officii nostri ad conservationem et exaltatio-
nem fidei catholicae, cum benigno auxilio Jhesus Christi, cujus res
agitur, cupientes in hoc processu explere, in primis saepedictam
I . AB en marge : Condusuin quod non intererit divinis officiis ; C en marge : Non
pertnittetur interesse divinis in illo habita. — 2. En marge de AB. — 3. C omet
serenissinniui et. — 4. En marge de ABC ; AC ajoutent dictœ.
PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC 33
Johaniiani, coram nobis tune sedentem, caritative monuimus et
requisivimus ut, pro acceleratione pntsentis negotii et exoneratione
proprix^ coiiscientin:, plenam veritatem super his diceret, de quibus
in materia iidei interrogaretur, non quitrendo subterfugia vel caute-
las ab ipsius veritatis confessione divertentes.
REQUISITA PR.ESTARE JURAMENTUM '.
Insuper, ex oftïcio nostro, ipsam Johannam judicialiter requisi-
vimus, quatenus juramentum in forma débita, tactis sacrosanctis
Evangeliis, pritstarct, de dicendo veritatem, ut prc\;mittitur, super
his de quibus interrogaretur.
Qux quidem Johanna ad hoc ^ in hune modum respondit :
« Nescio super quibus vultisme interrogare. Forte vos poteritis a me
taha petere, quse non dicam vobis. » Cum vero nos eidem dicere-
mus : « Vos jurabitis dicere veritatem de his quse petentur a vobis,
fidei materiam ' concernentibus et quiuscietis. wlpsa rursum respon-
dit quod de pâtre et matre, et his qux fecerat, postquam iter arri-
puerat in Franciam, Hbenter juraret ; sed, de revelationibus eidem
factis ^ ex parte Dei, nunquam aUcui dixerat seu revelaverat, nisi
soU Karolo queni dicit regem suuni ; nec etiam revelaret si deberet
eidem caput amputari ; quia hoc habebat per visiones sive consi-
Hum suum secretum, ne alicui revelaret ; et quod, infra octo dies
proximos, bene sciret si hoc deberet revehire.
Et iterato, et vicibus repetitis, nos, episcopus prasdictus, monui-
mus et requisivimus eamdem Johannam quod in his quit tangercnt
tidem nostram juramentum pnestarevellet de dicendo veritatem. Quit
quidem Johanna, flexis genibus, ambabus manibus supra Hbrum,
videhcet supra Missale, positis, juravit quod diceret veritatem super
his qux requirercntur ab ea, fidei materiam concernentibus quit
sciret, tacendo de conditione antedicta, videhcet quod nulli diceret
aut revelaret revelationes eidem factas.
I. En marge de ,4BC. — 2. A : hœc . — 5. O omet maleriam. — ^. O omet
eidem jadis.
Procès de JhANNE u'Akc. j
34 PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC
PRIMA INTERROGATIO POST JURAMEKTUM '.
Item, juramento sic pnestato-, eadem Johannaper nos interrogata
fuit de nomine et cognomine ipsius. Ad qu^ respondit quod in par-
tibus suis vocabatur Johanneta et, postquam venit in Franciam,
vocata est Johanna. De cognomine autcm suo dicebat se nescire.
Consequenter, interrogata de loco originis : respondit quod nata
fuit in villa de Donipremi, qune est eadem cum villa de Grus ; et in
loco de Grus est principalis ecçlesia.
Item, interrogata de nomine patris et matris : respondit quod
pater vocabatur Jacobus ' d'Arc, mater vero, Ysabcllis.
Interrogata quo loco fuit baptizata : respondit quod in ecçlesia de
Dompremi.
Interrogata qui fuerunt ejus patrini et matrinx : dicit quod una
matrinarum vocabatur Agnes, altéra Johanna, altéra Sibilla i ;
patrinorum vero unus vocabatur Johannes Lhigiié, alter, Johannes
Barrey ; aliasque plures matrinas habuit, prout audivita matre.
Interrogata quissacerdos eambaptizavit : respondit quod dominus
Johannes Minet, prout crédit.
Interrogata an vivat ipse : respondi^quod sic, prout crédit.
Item, interrogata cujus a^tatis ipsa erat : respondit quod, prout
sibi videtnr, est quasi XIX annorum . Dixit pricterea qitod a matre
didicit Pater nosler, Ave Maria, Credo ; nec alibi didicit credentiam,
nisi a pntfata ejus matre.
Item, requisita per nos c\\ioàà\ctxQi Pater noster : respondit quod
audiremus eam in confessione et ipsa nobis diceret libenter. Cum-
que iterum pluries super hocrequireremus eam : respondit quod non
diceret Pater noster, etc., nisi eam audiremus in confessione. Tune
autemdiximus quod libenter sibi traderemus unum aut duos nota-
biles viros de lingua gallicana, coram quibus ipsa diceretPât/^r noster,
etc. Ad quod respondit ipsa Johanna ' quod non diceret eis, nisi
eam audirent in confessione.
I. En marge de B\ rien en AC . — 2. AC : prxstito ; B et Q : posito. — 3.
B : Jacottits. — ^. B ci Q : Sihylla. — ^. A : ipsa Johanna respondit.
PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC 35
PROHIBITIO NE RECEDAT A CARCERIBUS '.
Quibus sic peractis, nos, episcopus pra:dictus, prohibuimus eidem
Johann;^ ne recederet de carceribus sibi assignatis infra castrum
Rothomagense, absque licentia nostra, sub pœna convictide crimine
hasresis. Ipsa vero respondit quod non acceptabat illam inhibitio-
nem, dicens ulterius quod, si evaderet, nullus posset eam repre-
hendere quod fidem suam fregisset vel violasset, quia nulli unquam
fidem dederat. Deinceps conquesta fuit quod in vinculis et compe-
dibus ferrais detinebatur. Tune quoque sibi diximus quod alias nisa
fuerat a carceribus evadere pluribus vicibus, et propterea, ut tutius
et securius custodiretur, jussa fuerat vinculis ferreis compediri. Ad
quod respondit, dicens : « Verum est quod alias volui et vellem,
prout licitum est cuicumque incarcerato seu prisionario, evadere. »
Postea - vero, commisimus ad tutam custodiam ipsius Johanna;
nobilem virum Johannem Gris, scutiferum corporis domini nostri
Régis, etcumipso Johannem Berwoit a.c Willermum Talbot, eisdem
injungentes quod bene et fideliter ipsam Johannam custodirent,
nullos cum ea permittendo colloqui^ nisi de licentia nostra. Qui de
hoc faciendo, tactis sacrosanctis Evangeliis, solemniter juraverunt.
Demum et finaliter, omnibus praemissis completis, assignavimus
eidem Johann^ crastinam diem jovis sequentem immédiate, ad
comparendum, hora octava de mane, in caméra paramenti, in buto
auke magnc'e pra;dicti castri Rothomagensis.
JOVIS XXn FEBRUARU. SESSIO SECUNDA 3.
Item, die jovis, xxii februarii, immédiate sequente, nos, episcopus
prajdictus, accessimus ad cameram paramenti, in buto magnœ aulse
castri Rothomagensis, ubi nobiscum pariter congregati fuerunt
I . En marge de B ; A en marge : Prohihitio ne exiret a loco pro carcerc depiitato,
donec etc. .. ; C en marge : Prohibitio ne recederet a loco pro carcere deputato,
donec clc . — 2. AC en marge : Juramenlum cusloduin curccruiu ; B : juranwiitutn
custodiiin. — 3. En marge de ABC; A : secunda sessio.
36 PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC
revereiidi patres, domini et magistri : -^gidius, abbas Sanctas Trini-
tatis Fiscampnensis, Petrus, prior de Longavilla-Giffardi ', Johannes
de Castellione, Johannes Beaupcre, Jacobus de Turonia, Nicolaus
Midi, Johannes de Nibat, Jacobu^ Guesdon, Johannes Fabri, Mauri-
cius de Quesneio % Guillelmus Boucherii, Fetms Houdenc ', Petrus
Mauricii, Ricardus Prati et Gerardus Fueilleti, sacrx theologiae doc-
tores ; — Nicolaus de Gemeticis, Guillehnus sanct^t KathariniE,
Guillelmus •* de Cormeliis, abbates ; et Johannes Guéri ni, in cano-
nico 5, Radulphus Rousselli, in utroque jure doctores ; — Guillel-
mus Hailaii ^, Nicolaus Coppequesne ', Johannes Magistri, Ricardus
de Groucheto ^, Petrus Minerii, Johannes Pigache, Radulphus Sil-
vestris, bachalarii in sacra theologia ; — Robertus Barberii, Diony-
sius Gastinel, Johannes Dulcis, in utroque ; — Johannes Basseti,
Johannes de Fonte, Johannes Brulloti, Aubertus Morelli, Nicolaus de
Venderès, Johannes Pinchon, Johannes Columbelli, Laurentius de
Busco^, Radulphus Angiiy '°, in canonico ; — Andréas Marguerie,
Johannes Ad-Ensem, Gaiiffridus de" Crotay et ^gidius de Campis,
in civili jure licentiati ; — abbas de Pratellis, fra.ter Guillelmus'^
r Ermite, Guillelmus de Gardinis, doctor in medicina, Robertus
Morellet^^ et Johannes Régis, canonici ecclesia; Rothomagensis.
In quorum pnesentia, primo exposuimus qualiter fratrem Johan-
nem Magistri, vicarium domini Inquisitoris, qui tune priEsens ade-
rat, sommaveramuset requisiveramusde seadjungendo pra^senti pro-
cessui ; offerentes sibi omnia communicare quaî hactenus facta
fuerant in materia, aut quit- fièrent in posterum ; et quod ipse vica-
rius responderat se tantum fuisse commissumet deputatuma domino
Inquisitore prjefato, pro civitate et diœcesi Rothomagensi ; proces-
sus autem iste deducebatur a nobis ratione nostrit jurisdictionis
I. C: Guiffardi. — 2. AC : Qtiesmyo. — 3. C .• Hodenc. — 4. AC : GuUlertnus.
— 5. AC : canonici. — 6.C : Haitton ; AB : Heton. — 7. C. Couppequesne. — 8. C :
Groucelo. — 9. ABC : Buslo. — 10. AC : depuis Aubertus Morelli jusqu'à Radulphus
Anguy, rénumération est la suivante : Johannes Cohunbelli, Laurentius de Buste,
Nicolaus de Venderès, JoJianncs Pinchon. — 11. C : du. — 12. C : Guillcrnins. —
15. C : Mord et.
PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC 37
Belvacensis, in territorio accommodato. Q.uare,ne processus redde-
retur invalidus, ac etiam pro serenationeconscientia) sua;, distulerat
se adjungere,quousqueplenius haberetconsiliumac etiam pleniorem
haberet potestatem seu commissionem a domino Inquisitore ; ipse
tamen vicarius, quantum in ipso erat, contentus fuerat quod ulterius
in materia continue procederemus.Quas sic audiens per nos recitari,
praefatus vicarius nobis respondit,dicens : « Verum est quod dicitis.
Ratum habui et habeo, quantum possum et quantum in meest,quod
procedatis. »
Deinceps, ipsam Johannam, coram nobis in loco prœdicto
comparentem, requisivimus et monuimus, sub pœnis juris, de
faciendo juramentum quod die praîcedente prœstiterat, quodque
simpliciter et absolute juraret dicere veritatem, ad ea quae interro-
garentur in materia de qua delata erat et diffamata. Ad quod respon-
dit quod heri fecerat juramentum et sufficere debebat.
Iterum requisivimus quod juraret, nam quicumque, etiam prin-
ceps, requisitus in materia fidei non posset recusare facere jura-
mentum '. Responditque iterum : « Ego feci heri vobis juramen-
tum; bene débet vobis sufficere. Vos nimium oneratis me. » Fina-
liter fecit juramentum de dicendo veritatem, in his qux tangerent
fidem.
Postmodum ^, eximius sacrée théologie professer, magister
Johannes Pulchripatris, de pn-ecepto et ordinatione nostra, ipsam
Johannam interrogavit super his qua; sequuntur.
Et primo exhortatus est eam ut ipsadiceret veritatem de petendis,
quemadmodum ipsa juraverat. Quse respondit : « Vos bene pos-
setis mihi talem rem petere, de qua ego responderem vobis verita-
tem, et de aHa non responderem. » Et subjungebat : « Si vosessetis
I. AC : ...facere juramentum. Responditque iterum : a. E^o feci heri vohis juramen-
tum et sufficere debehat. » Iterum requisivimus quod juraret, nam quicumque, etiam
princeps, requisitus in materia fidei non posset recusare juramentum. Responditque
iteruDi : « Ego feci heri vobis juramentum ; bene débet vobis sufficere. Vos nimium
otierati. me. » Finalité r... — 2. ABC en marge : Beaupère incipit interrogare.
38 PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE D'aRC
bene informati de me, vos deberetis velle quod essem extra manus
vestras. Ego nihil feci nisi per revelationem. »
Interrogata consequenter de a^tate in qua erat, dum recessit a
domo patris : dixit quod de ^etate nescit deponere.
Interrogata utrum in juventute didicerit ' aliquam artem : dixit
quod sic, ad suenduni pannos lineos et nendum ; nec timebat
mulierem Rothomagensem de nendo et suendo. Ulterius confessa
fuit quod, propter timorem Burgundorum, recessit a domo patris et
ivit ad villam de Novocastro, in Lotharingia, pênes quamdam mu-
lierem, cognominatam la Rousse, uh'i stetit quasi per quindecim dies;
addens ulterius quod, dum esset in domo patris, vacabat circa négo-
cia familiaria domus, nec ibat ad campos cum ovibus et aliis anima-
libus.
Item, interrogata utrum quolibet anno confitebatur peccata :
respondet quod sic, et curato proprio ; et quando curatus erat
impeditus, confitebatur uni alteri sacerdoti, de licentia ipsius curati.
Aliquotiens etiam, bis aut ter, prout crédit, confessa fuit religiosis
mendicantibus. Et hoc erat apud dictam villam de Novocastro. Et
recipiebat sacramentum Eucharistie in festo Pascha^.
Interrogata utrum, aliis festis quam in Pascha, recipiebat ipsum
Eucharistia^ sacramentum : dixit interroganti quod ipse transiret
ultra. Ulterius confessa fuit quod, dum esset aetatis XIII annorum,
ipsa habuit vocem a Deo, pro se juvando ad gubernandum. Et,
prima vice, habuit magnum timorem. Et venit illa vox, quasi hora
meridiana, tempore aestivo, in horto patris sui ; et ipsa Johanna
non ^ jejunaverat die praecedenti. Audivitque vocem a dextro latere
versus ecclesiam, etraro eam audit sine claritare. Quas quidem cla-
ritas est ab eodem latere in quo vox auditur, sed ibi communiter
est magna claritas. Et quando ipsa Johanna veniebat in Franciam,
saspe audiebat illam vocem.
Interrogata qualiter videbat ^ claritatem quam ibi adesse dicebat,
cum illa claritas esset a latere : nihil ad hoc respondit ; sed trans-
I. A : didicerit in juventute . — 2. Q omet non. — 5. AC ajoutent ilUwi .
PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC 39
ivit ad alia. Dixit prc'eterea quod, si ipsa esset in une nemore, bene
audiret voces venientes ad eam. Dixit etiam quod sibi videbatur
esse digna vox, et crédit quod eadem vox erat missa ex ' parte Dei ;
et postquam audivit ter illam vocem^ cognovit quod erat vox
angeli. Dixit etiam quod illa vox semper bene custodivit eam et
quod ipsam vocem bene intellexit.
Interrogata quale documentum sibi dicebat iila vox pro salute
animae suae : dixit quod docuit eam se bene regere, frequentare
ecclesiam, et eidem Johannc-e dixit necessarium esse quod ipsa
Johanna veniret in Franciam. Addiditque praîfata Johanna quod
interrogans non haberet, pro illa vice, ab ipsa, in qua specie vox
illa sibi apparuerat. Ulterius confessa fuit quod illa vox sibi dicebat,
bis aut ter in hebdomade % quod oportebat ipsam Johannam rece-
dere et venire in Franciam ; et quod pater suus nihil scivit de suo
recessu. Dixit etiam quod vox dicebat sibi quod veniret in Fran-
ciam, et non poterat plus durare ubi erat ; quodque vox illa sibi
dicebat quod levaret obsidionem, coram civitate Aurelianensi posi-
tam. Dixit ulterius vocem pr^efatam sibi dixisse quod ipsa Johanna
iret ad Robertum de Baudricuria, apud oppidum de Vallecoloris,
capitaneum ' dicti loci ^, et ipse traderet sibi gentes secum ituras ;
et ipsa Johanna tune respondit quod erat una pauper fi lia quas nes-
ciret equitare nec ducere guerram. Dixit ultra quod ivit ad avun-
culum suum, sibique dixit quod apud eum volebat manere per ali-
quod modicum tempus ; et ibi mansit quasi per octo dies ; dixitque
tune pr^efato avunculo suo quod oportebat ipsam ire ad pra^dictum
oppidum de Vallecoloris; et ipse avunculus ejus illo 5 duxit eam.
Item dixit quod, quando ipsa ^ venit ad " saepedictum oppidum
de Vallecoloris, ipsa cognovit Robertum de Baudricuria, cum tamen
antea nunquam ^ vidisset eum "> ; et cognovit per illam vocem pras-
dictum Robertum, nam vox dixit sibi quod ipse erat ; dixitque ipsa
i. O : a. — 2. A : ehdomada. — 3. AC : qui erat capitaneus. — 4. AC : oppidi.
— 5. C ajoute tune. — 6. A omet ipsa. — ]. C : apud. — 8. A : iinnquaw antea.
— 9- {? omet eum.
40 PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC
Johanna eidem Roberto quod oportebat eam venire in Franciam.
Ipse autem Robertus bina vice recusavit et repulit eam, et in tertia
vice ipsam recepit, ettradidit sibi homines; et ita etiam dixerat sibi
vox quod eveniret.
Item, confessa fuit quod dux Lotharingie mandavit quod ipsa
duceretur ad eum : ad quem ' ipsa ivit ; sibique dîxit quod ipsa
volebat ire in Franciam. Et interrogavit eam dux ipse de recupcra-
tione suae sanitatis ; sed ipsa dixit ei quod nihil inde sciebat ; et
pauca de suo voiagio eidem duci declaravit. Dixit tamen ipsi duci
quod ipse traderet ei filium suum et gentes, pro ducendo eam ad
Franciam, et ipsa deprecaretur Deum pro sua sanitate. Et iverat *
eadem Johanna sub salvo conductu ad praefatum ducem ; a quo
reversa est ad oppidum de Vallecoloris antedictum.
Item, confessa fuit quod, in recessu a prcefato oppido de Valle-
coloris, ipsa existens in habitu virili, gestans unum ensem, quem
sibi tradiderat dictus Robertus de Baudricuria, absque aliis armis,
associata ' uno milite, uno scutifero et quatuor famulis, perrexit ad
villam Sancti Urbani, et ibi pernoctavit in abbatia.
Item, dixit quod in illo itinere transivit per villam Autisiodoren-
sem, et ibi audivit missam in majori eccicsia ; et tune fréquenter
habebat voces suas, cum ea de qua ' superius fit mentio.
Item, requisita ut diceret cujus consilio ipsa cepit habitum viri-
lem : ad hoc respondere pluries recusavit. Finaliter, dixit quod de
hoc non dabat onus cuiquam homini ; et pluries variavit.
Item, dixit quod prasdictus Robertus de Baudricuria fecit jurare
illos qui conducebant ipsam Johannam quod eam ^ bene et secure
conducerent. Dixitque idem Robertus ipsi Johanna; : « Vade '' »,
dum recederet ab eo, « vade, et quod inde poterit venire, veniat ". »
Item, dixit ipsa Johanna ulterius '"^ quod ipsa "> bene scit quod
Deus diligit ducem Aurelianensem ; ac etiam, quod plures revela-
1. Bet Oet ipsa. — 2. Q : fuerat. — 3- jQ : associalo. — 4. AB :quihus. — 5. O
omet eam. — 6. B : « Vaâe » est rayé ; C omet » Vade ». — 7. Cen marge : Nota.
— 8. A : ulterin.^ ipsa Johanna. — 9. A omet ipsa.
PROCI'S DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC 4I
tiones de ipso habuerat quam de homine vivente, excepto illo quem
dicit regcm suum. Dixit pnvterea quod oportuerat eam mutare
habitum sumn in habitum virilem. Item, etiam crédit quod consi-
lium suum ' bene sibi dixit.
Item, dixit quod ipsa misit litteras Anglicis existentibus coram
Aurelianis, continentes quod inde recédèrent, quemadmodum con-
tinetur in copia littenirum, qua: sibi fuit lecta in hac villa Rotho-
magensi ; exceptis tamen duobus vel tribus vocabulis in eadem
copia existentibus, utputa hoc quod dicitur in copia illa rcddatis Puel-
lœ débet poni reddatis régi. Ibi etiam ponuntur illa verba : corpus
pro corpore, et capiit giierra' qux non erant in litteris originalibus.
Dixit ulterius ipsa Johanna quod ivit ad illum quem dicit regem
suum, sine impedimento; et, cum applicuisset apud villam sanctae
Katharin:\; de Fierhois, tune primo misit ad illum quem dicit regem
suum, deinceps ivit apud " villam de Chasteau-Chinon, in qua ille
quem dicit regem suum erat. Applicuitque ibidem hora quasi
meridiana, et se hospitavit in quodam hospitio; et, post prandium,
ivit ad illum quem dicit regem suum, qui erat in Castro. Item, dicit
quod, quando intravit cameram sui régis prasdicti, cognovit eum
inter alios, per consilium su;i2 vocis, hoc sibi revelantis. Dixitque
eidem suo régi quod volebat ire factum guerram contra Anglicos.
Interrogata si, illa vice qua vox ostendit sibi suum regem pn-efa-
tum, erat aliqua lux in loco praefato : respondit : « Transeatis
ultra. »
Interrogata utrum videritne aliquem angelum supra ipsum regem
suum : respondit : « Parcatis mihi, transeatis ultra. » Dixit tamen
quod, antequam rex suus poneret eam in opus, ipse multas habuit
apparitiones et revelationes pulchras \
Interrogata quales revelationes et apparitiones idem rex suus
habuit : respondit : « Ego non dicam hoc vobis. Adhuc non est
vobis responsum ; sed mittatis ad ipsum regem, et dicet vobis. »
I. Qomet suum. — 2. iQ omet illiunqueiii dicit regem suiiiii, deinceps ivit apud.
— 3. .-1 .-pulchras revelationes.
42 PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC
Item, dixit eadem Johanna quod vox sibi promiserat quod, satis
cite postquam venisset ad regem suum, ipse reciperet eam. Dixit
etiam quod illi de parte sua bene cognoverunt quod vox eidem
Jojiannns transmissa erat ex parte Dei, et quod viderunt et cogno-
verunt ipsam vocem, asserens ipsa Johanna quod hoc bene scit.
Ultra dixit quod rex suus et plures alii audiverunt et viderunt voces
venientes ad ipsam Johannam ; et ibi aderat Karolus de Borbonio
et duo aut très aHi.
Item, dixit dicta Johanna quod non est dies quin audiat illam
vocem, et etiam bene indiget. Dixit etiam quod nunquam requisi-
vit a voce pra;fata aliud prctmium finale, nisi salvationem animae
su?e. Ulterius dicta Johanna confessa fuit quod vox dixit ei quod
maneret apud villam sancti Dionysii in Francia ; ipsaque Johanna
ibi manere volebat ; sed contra ipsius voluntatem domini eduxe-
runt eam. Si tamen non fuisset la^sa, non inde recessisset; et fuit
husa in fossatis Parisiensibus ', cum de dicta villa sancti Dionysii
illuc perrexisset ; sed in quinque diebus sanata exstitit. Ulterius ^
confessa fuit quod fecit facere unam invasionem, gallice > eschar-
moiiche, coram villa Parisiensi.
Et cum interrogaretur si tune erat festum : respondit quod bene
crédit tune fuisse festum.
Interrogata si hoc erat bene factum : respondit : « Transeatis
ultra. »
Quibus sic hinc et inde peractis, quia jam satis pro illa die fac-
tum videbatur, nos, episcopus pra^fatus, continuavimus negotium
usque ad diem sabbati immédiate sequentem, et ejusdem diei
horam octavam de mane.
SABBATI XXIV. FEBRUARII. SESSIO TERTIA 4.
Item, sabbati immédiate sequcnte, qua^ fuit dies xxiiii. mensis
februarii pnvdicti, nos, episcopus prsdictus, ad castrum Rothoma-
1 . 5 en marge : Hoc nota . — 2. .^ en marge, d'une écriture différente de celle des
autres notes : Ibi invenies. — 3. AC ajoutent une. — 4. En marge de ABC ; A :
tertia sessio.
PROCES DR CONDAMNATION DE JEANNE D ARC 43
gense et _ cameram supradictam accessimus, in qua judicialiter
coram nobis comparait dicta Johanna, assistentibus quam pluribus
reverendis patribus, doctoribus et magistris, videlicet : iEgidio,
abbate Sanctai Trinitatis Fiscampnensis ; Petro, priore de Longa-
villa-Giftardi ' ; Johanne de Casteliione, Erardo Ernengart %
Johanne Beaupére, Jacobo dé Turonia, Nicolao Midi, Johanne de
Nibal, Jacobo Guesdon, Mauricio de Quesneyo, Johanne Fabri,
Guillelmo Boucherii, Petro Houdeuc \ Petro Mauricii, Ricardo
Prati, Johanne Carpentarii et Gerardo Fueilleti, Dionysio de Sabre-
vays +, in sacra theologia ; — Nicolao de Gemeticis, Guillelmo
Sancta? Katharinse, Guillelmo de |,Cormeliis, abbatibus ; et Johanne
Guéri ni, in canonico ; Radulpho Rousselli, in utroque jure docto-
ribus; — Nicolao Coppeqitesne '\ Guillelmo Haiton ^, Thoma de
Courcellis, Johanne Magistri, Nicolao Loiselleur t, Radulpho Sil-
vestris, Guillelmo de Baudribosco, Nicolao Medici, Ricardo Lucra-
toris, Johanne Dtival, Guillelmo Magistri et Guillelmo rHerinite ^,
in sacra theologia bachalariis ; — abbate Sancti Audoeni, abbate
Sancti Georgii, de Pratellis, priore de Sancto Laudo et priore de
Sagy ; necnon Roberto Barberii, Dionysio Gastinelli et Johanne
Dulcis, in utroque jure '^ ; — Nicolao de Veuderès, Johanne Pin-
chon, Johanne de Fonte, Auberto Morelli, Johanne de Quemino,
Johanne Columbelli, Laurentio de Busco '°, Radulpho Angiiy,
Ricardo de Salicibus, in canonico; — Andréa Marguerie, Johanne
Ad-Ensem, Gauffrido de Croteyo, ^gidio de Campis, Nicolao Mau-
lini, Petro Carrelli, Burello de Cormeliis, in civili jure licentiatis;
— Roberto Moreleti " et Johanne Régis, canonicis ecclesii^ Rotho-
magensis, ac Nicolao de Fovilla.
In quorum pr^esentia, primo requisivimus pnefatam Johannam
quod, simpliciter et absolute, juraret dicere veritatem de his de '^
quibus interrogaretur, ahsque quacumque conditione per ipsam in
I. C ; Giiiffardi. — ■ 2. C : Emengard. — 3. C ; Hodeiic. — 4. C ; Sahrevays ;
AB : Sabeiivras — 5. C ; Coiippequesne. — 6. AC : Haitton ; B.Heton. — 7. C ;
Loyseleur. — 8. ABC : Lermite. — 9. AC omettent in utroque jure. — 10. AB :
Busio. — II. AC : Morelli. — 12. AC : super.
44 PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC
hujusmodi juramento apponenda ; et de hoc ipsam trina vice
monuimus. Quse quidem Johànna respondit : « Detis mihi licen-
tiam loquendi. » Et tune dixit: « Per fidem meam, talia possetis
mihi petere, quae ego non dicerem vobis. » Rursum quoque dixit :
« Potest esse quod, de muhis qux vos possetis mihi petere, ego
non dicerem vobis verum [utputa] ' de hoc quod tangit revelationes ;
quia, forsan, vos possetis me compellere ad dicendum talem rem
quam ego juravi non dicere, et ita essem perjura, quod velle non
deberetis. » Et addidit : « Ego dico vobis, advertatis bene de hoc
quod dicitis vos esse meum judicem, quia vos assumitisunum grande
onus, et nimium oneratis me. » Dicit etiam quod videbatur satis
esse jurasse bis in judicio.
Iterum interrogata an vellet simpHciter et absolute jurare : res-
pondit : « Vos bene potestis supersedere ; ego satis juravi in duabus
vicibus»; dicens ulterius quod totus clerus Rothomagensis vel
Parisiensis nesciret eam condemnare, nisi haberet in jus. Item dixit
quod de suo adventu hbenter diccrct veritatem; sed non diceret
lotum; et quod spatiuin octo dierum non sufficeret ad dicendum
omnia.
Nos autem, episcopus prctdictus, diximus ei quod ipsa haberet
consiUum ab assistentibus si deberct jurare an non. Quit iterum
respondit quod de suo adventu hbenter diceret veritatem, et non
ahter ; et quod non oportebat ut sibi amphus inde loqueremur.
Postmodum, ei diximus quod se redderet suspectam, si non vel-
let jurare de dicendo veritatem. Respondit ut prius. Iterato requi-
sivimus eam ut juraret pntcise et absolute. Tune respondit quod
hbenter diceret illud quod sciret, et adhuc non totum. Dixit ulte-
rius quod venit ex parte Dei et non habet hic negotiari quidquam,
petens ut remitteretur ad Deum a quo venerat.
Iterum requisita et monita de jurando, sub pœna essendi one-
rata deilloquod sibi imponebatur: respondit : « Transeatis ultra. »
Finaliter^ adhuc ipsam requisivimus de jurando, et ex abundanti
I . Restitué par Quicherat.
PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC 45
monuimus de dicendo veritatem super eo quod tangit processum,
dicendo ei quod exponebat se magno periculo per talem recusationem.
Tune autem respondit : « Ego sum parata jurare dicere veritatemde
hoc quod ego sciam, tangens processum. » Et in hune modum jura-
vit.
Deinceps, ex ordinatione nostra, fuit interrogata per egregium
doctorem, magistrum Johannem Pulchripatris, superius nomi-
natum, qui primo ab ipsa petiit qua hora novissime comederat aut
bibèrat. Qux respondit quod ab hesterno die post meridiem non
comederat aut biberat.
Item, interrogata depost quam horam audiverat vocem qui^e venie-
bat ad eam; respondit : « Egoaudivi heri et hodie. »
Item, interrogata qua hora, hesterno die, ipsam vocem audiverat:
respondit quod ter in illo die ipsam audiverat, semel de mane,
semel in vesperis, et tertia vice cum pulsaretur pro Ave Maria de
sero ; et multo tiens audit eam pluries quam dicat.
Interrogata quid heri de mane faciebat, cum illa vox venit ad
eam : respondit quod ipsa dormiebat, et vox excitavit eam.
Interrogata si vox excitavit eam tangendo ejus brachia : respondit
quod per vocem fuit excitata sine tactu.
Interrogata si vox illa erat in caméra ejus : respondit quod non,
quod ipsa sciât, sed erat in Castro.
Interrogata si ipsa regratiata est illi voci ' et si flexit genua : res-
pondit quod regratiata est ei, existens et sedens in lecto suo, et
junxit manus ; et hoc fuit postquam requisiverat habere^ auxiHum.
Vox autem illa dixit eidem Johann^ quod responderet audacter.
Item, interrogata quid vox dixit sibi, quando fuit excitata : res-
pondit quod ipsa petivit eidem voci consilium de hoc quod ipsa '
debebat respondere, dicens eidem voci ut-peteret de hoc consilium
a Domino; et vox^ dixit ei ouod responderet audacter et quod Deus
juvaret eam.
i. C : ei au lieu de illi voci. — 2. O omet liahere. — 3. AC omettent ipsu.
4. Q omet vox.
4^ PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d"aRC
Interrogata utrum vox' sibi dixerit^ aliqua verba, antequam
requireret eam : respondit quod vox dixit aliqua, sed non omnia
intellexit. Verumtamen, postquam fuit excitata a somno, vox dixit
ei quod audacter responderet/
Item, dixit nobis, episcopo pnvdicto : « Vos dicitis quod cstis
judex meus ; advertatis de hoc quod fiicitis, quia, in veritate, ego
sum missa ex parte Dei, et ponitis vos ipsum in magno periculo »,
gallice « en grani dangier » .
Interrogata si vox illa mutavitnc suam deliberationem aliquando :
respondit quod nunquam repcrit eam in duabus loquelis contrariis.
Dixit etiam quod, illa nocte, audivit eam dicentemsibi quod audac-
ter responderet.
Interrogata an vox prohibuerit sibi ne diceret totum quod ab ea
peteretur : dixit : « Ego non respondebo ^ vobis de illo. Et habeo
revelationes tangentes regem, quas ego non dicam vobis. »
Interrogata si vox prohibuerit sibi ne dicat revelationes: respon-
dit: « Ego non sum consulta de hoc. Detis mihi dilationem xv
dierum, et ego de hoc vobis respondebo, » Et, cum iterum dila-
tionem de respondendo petivisset, dixit : « Si vox prohibuerit mihi,
quid inde vultis vos dicere ? »
Adhuc interrogata utrum hoc sibi sit prohibitum [per vocem] :
respondit : « Credntisquod homines non prohibueruntmihi. «Item,
dixit quod illo die non respondebit, et nescit si debcat dicere an non,
quousque sit sibi + revelatum. Item, dixit quod crédit firmiter, et
iLque firmiter sicut crédit fidem christianam et quod Deus redemit
nos a pœnis inferni, quod ista vox venit a Deo et ex sua ordi-
natione.
Interrogata utrum illa vox, quam dixit sibi apparere, sit unus
angélus, vel utrum sit a Deo immédiate, vel an sit vox unius Sancti
vel Sancti\; : respondit : « Illa vox venit ex parte Dei ; et credo quod
ego non dico vobis plane illud quod ego scio; et habeo majorem
metum deficiendi, dicendo aliquid quod displiceat illis vocibus,
I. () omet vox. — 2. A : dixerit sibi. — 5. AC : respoiukû. — 4. A : sibi sit.
PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC 47
quatn ego habeam de respondendo vobis. Et quantum ad istud
interrogatorium, rogo vos uthabeam dilationem. «
Interrogata si crédit hoc displicere Deo quod dicatur veritas :
respondit: « Voces dixerunt mihi quod aliqua dicam régi et non
vobis. » Item dixit quod, illa nocte, dixit sibi multa pro bono régis
sui, quiu vellet ipsum regem tune scire, et quod ipsa non potaret
vinum usque ad Pascha : ipse enim, ut eadem dicebat, fuisset Uttior
in suo prandio.
Interrogata si possetne tantum facere apud illam vocem quod
velle obedire, et déferre nuntium régi suo : respondit quod nescie-
bat si vox vellet obedire nisi esset voluntas Dei et quod Deus consen-
tiret. « Et si placeatDeo », inquit, « ipse benepoterit facere revelari
suo régi; et de hoc essem bene contenta. »
Interrogata quare illa vox non sic modo loquitur cum rege suo,
sicut faciebat quando ipsa ' Johanna erat in ejus pra:sentia: res-
pondit quod nescit si sit voluntas Dei. Et addidit quod, nisi esset
gratia Dei, ipsa nesciret quidquam agere.
Interrogata utrum consilium suum revelaverit sibi quod ipsa
evaderet de carceribus : respondit : « Ego vobis habeo hoc ^
dicere ' ? »
Interrogata si, illa nocte, vox deditne sibi consilium et advisa-
mentum de hoc quod debebat respondere : respondit quod, si ipsa
vox ei revelaverit, ipsa non bene intellexit.
Interrogata si, in duobus diebus novissimis quibus audivit voces,
advenerit ibi aliquod lumen: respondit quod in nomine vocis venit
claritas.
Interrogata si cum vocibus videt aliquam aliam rem : respondit:
« Ego non dicam vobis totum; non habeo de hoc licentiam, nec
juramentum nieum tangit illud. Vox ipsa estbona et digna, nec de
hoc teneor respondere. » Item, petivit ut sibi darentur in scriptis
illa puncta in quibus tune non respondebat.
Et tune petitum fuit sibi utrum illa vox, a qua consilium pete-
I. .40 : cddein. — 2. A : hoc habeo. — 3. Cf. Art. LX.
48 PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE D^RC
bat, habebat visum et oculos. Respondit : a Vos non hoc habebitis
adhuc '. » Et dixit quod dictuni parvomm puerorum est quod
« aliquando homines bene - suspenduntur pro dicendo veritateni. »
Interrogata an sciât quod ipsa sit in gratia Dei : respondit : « Si
ego non sim, Deus ponat me; et si ego sim, Deus me teneat in illa.
Ego essem magis dolens de toto mundo, si ego scirem me non. esse
in gratia Dei. » Dixit ultra, si esset in peccato, crédit quod vox
non veniret ad eam; et vellet quod quilibet intelligeret x-que bene
sicut ipsa. Item, dixit quod ipsa tenet quod erat in :vtate tredecim
annorum, vel circiter. quando prima vox venit ad eam.
Interrogata utrum, in sua ' juventute, ibat spatiatum ad campos
cum aliis juvenculis: respondit quod bene ivit aliquando, sed nescit
in qua x-tate.
Interrogata utrum 'ûlidc Donipirnii tcnerent partcm Burgundorum,
vel partem adversam : respondit quod nesciebat ibi iiisi unum Bur-
gundum, quem voluisset habuisse caput abscisum; tamen, si hoc
placuisset Deo.
Interrogata 'si apud villam de Marcey erant Burgundi, vel adver-
sarii Burgundorum: respondit quod erant Burgundi.
Interrogata an vox dixerit ei, dum juvenis esset, quod odiret
Burgundos: respondit quod, postquam intcllexit illas voces esse pro
rege Franciiiî, ipsa non dilexit Burgundos. Item, dixit quod Bur-
gundi habebunt guerram, nisi faciant quod debent; et hoc scit per
pra^dictam vocem.
Interrogata an, in sua juvenili ivtate, habuit revelationem a voce
quod Anglici debebant venire ad Franciam : respondit quod jam
Anglici erant in Francia, quando voces inceperunt venire. ad eam.
Interrogata si unquam fuit cum parvis pueris, qui pugnabânt pro
parte illa quam tenet : respondit quod non, unde habeat memo-
riam ; sed bene vidit quod quidam illorum de villa de Dompremi,
qui pugnaverant "contra illos de Marcey, inde aliquando veniebant
bene lœsi et cruentati.
I. Cf. .\rt. LX. — 2. B tx Q on-:ettent bene. — }■ Q omet sim. »
PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC 49
Interrogata an ipsa, in sua juvenili ittate, habuit magnam inten-
tioneni persequendi Burgundos : respondit quod habebat magnam
voluntatem seu affectionem quod rex suus haberet regnum suum.
Interrogata si bene voluisset se esse marem quando debebat venire
ad Franciam : respondit quod alias ipsa ad hoc responderat '.
Interrogata utrum ducebatne animalia ad campos : dixit quod
alias de hoc responderat, et quod, postquam fuit grandior et quod
habuit discretionem, non custiodiebat animalia communiter, sed
bene juvabat in conducendo ea ad prata et ad unum castrum, quod
nominatur Insula, pro timoré hominum armatorum ; sed non
recordatur an^ in sua juvenili ittate custodiebat an non.
Item, interrogata fuit de quadam arbore, existente prope villam
ipsius. Ad quod respondit quod satis prope villam de Doiiiprciiii est
quïedam arbor, vocata Arbor Dominarum, et alii vocant eam Arbo-
rem Fatalium, gallice des Faées, juxta quam est unus fons ; et audi-
vit dici quod infirmi febricitantes potant de illo fonte et vadunt
qu^esitum de aqua illius, pro habendasanitate. Et hoc ipsamet vidit;
sed nescit utrum inde sanentur, vel non. Item, dicit quod audivit ^
quod infirmi, quando possunt se levare, vadunt ad arborem pro
spatiando. Etestuna magna arbor, vocata Fagus, undevenit mayum,
gallice le beau inay ; et solebat pertinere domino Petro de Boiirle-
inont 5, militi. Item, dicebat quod aliquando ipsa ibat + spatiatum
cum aliis filiabus, et faciebat apud-illam ^ arborem serta pro ima-
gine Beatas Mari^ de Dompremi. Et pluries audivit abantiquis, (non
ab illis de sua progenie), quod Domin^B Fatales illuc conversabantur.
Et audivit dici ab una muliere, nominata Johanna, uxore Majoris
Alberici, gallice du Maire Aubery ^, de illa villa, quas erat ipsius
Johanme loquentis matrina, quod ipsa ibi viderat pr^edictas Domi-
nas Fatales; sed ipsa loquens nescit an utrum hoc esset verum, vel
non. Item, dixit quod nunquam vidit pr^dictas Fatales apud arbo-
I. AC : alias ad hoc ipsa responderat. — 2. AC ajoutent dici. — 3. AC : Bou-
lemont. — 4. A: ipsa ibat aliquando. — y. O omet illuiii. — 6. A : Aubrv.
Procls de Jkanne d'Arc 4
50 PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC
rem, quod ipsa sciât ; sed si, viderit alibi, nescit an viderit, aut '
non. Item, dixit quod ^ vidit apponere seita in ramis arboris per
juvenculas, et ipsamet aliquando ibi apposuit cum aliis filiabus ; et
aliquando secum deferebant, aliquando dimittebant. Item, dixit quod,
postquam ipsa scivit quod debebat venire in Franciam, parum fecit
de jocis sive spatiamentis^ et quantum minus potuit. Et nescit quod,
postquam habuit discretionem, ipsa tripudiaverit ' juxta illam arbo-
rem; sed aliquando bene potuit ibi tripudiare ■^ cum pueris, et plus
ibi cantavit quam tripudiaverit 5. Item, dicit quod est ibi ^' unum
ncmus, quod vocatur Nemus-quercosum ', gallice le Bois-ddcsnii,
quod videtur ab ostio patris sui ; et non cstdistantia dimidiét leucx-.
Item, nescit nec audivit unquam quod Domina; Fatales supra-
dictae ibi ^ conversarentur ; sed audivit dici a fratre suo quod
dicebatur in patria quod ipsa Johanna ceperat factum suum apud
arborcm Dominarum Fatalium. Sed dicit quod non fecerat, et dice-
bat sibi contrarium. Item, ulterius dicit quod, quando ipsa venit
versus regem suum, aliqui petebant sibi an in patria sua erat ali-
quod nemus, quod vocaretur gallice le Bois chesnu, quia erant pro-
phetiae dicentes quod, circa illud nemus, debebat venire quit^dam
puella qua; faceret mirabilia. Sed dixit ipsa Johanna quod in hoc
non adhibuit fidem.
Interrogata an ipsa vellet habere vestem muliebrem : respondit :
« Tradatis mihi unam : ego accipiam et recedam ; aliter non acci-
piam. Et contentor de ista, postquam placet Deo quod deportem
eam. »
Et his hoc modo peractis, fecimus ccssare ab ulteriori interroga-
tione pro illo die, assignavimusque diem martis exinde proximo
sequentem, ut ipso die, eadem hora et eodem loco omncs ad hoc
convocati intéressent, pro ulteriori interrogatione facienda.
I. C ; vel. — 2. C ajoute nunqiiam. — 3. AC : trepudiaverit. — 4. AC : trepu-
diare. — 5 ■ ^ •' trepudiaverit ; AC en marge : Nota de arbore Bois Chesnu et de
prophetia. — 6. A : Un est. — 7. A: qiierqosuni. — 8. AC : ibidem.
PROCES Dl- CONDAMNATION DE JEANNE D ARC 5 1
MARTIS XXVII. FEBRUARII. Q.UARTA SESSIO '.
Item, die martis, xxvii mensis februarii, nos, episcopus praedic-
tus, accessimus, prout in pn-ccedentibus diebus feceramus, ad prasfa-
tam cnmeram castri Rothomagensis, in qua per antea pro tribunali
sederamus ; nobiscnmque pariter adstiterunt reverendi patres, domi-
ni et magistri : vEgidius, Sanctc'e Trinitatis Fiscampnensis abbas ;
Petrus, prier de Longavilla ; Johannes Baupêre, Jacobus de Turonia,
Nicolaus Midi, Petrus Mauricii, Gerardus Fueilleti % Johannes de
Nibat, Jacobus Gmsdon, Mauricius de Quesneyo, Johannes Fabri,
Guillelmus Boucherii, Petrus Hoiidenc \ Johannes de Castellione,
Erardus Evicngart, Johannes de Fano +, Dionysius de Sabreuvras 5,
Nicolaus Medici et Johannes Carpentarii ^, in sacra theologia ; —
Nicolaus de Gemeticis^ Guillelmus Sanct^e Katharinie^ Guillelmus
de Cormeliis, abbates ; Johannes Guerini, in canonico; Radulphus
Rousselli, in utroquejure doctores; — GmWdrxms H aiton'' , Nicolaus
Coppcquesne **, Guillelmus de Baudribosco, Ricardus de Groucheto,
Petrus Minerii, Thomas de Courcellis, Johannes Magistri et
Johannes Le Vautier, in sacra theologia bachalarii ; — abbas de Pra-
tellis ; Guillelmus de Gardinis, doctor in medicina ; Robertus Bar-
berii, Dionysius Gastinelli, Johannes Dulcis, Nicolaus de Venderès,
Johannes Pinchon, Johannes Basseti, Aubertus Morelli, Johannes
de Quemino, Johannes de Fonte, Johannes Columbelli, Johannes
Brulloti, Radulphus ^«o'/zv 9, in canonico ; — Johannes Ad-Ensem,
Gauffridus de Croteyo, iEgidius de Campis, Nicolaus Caval, Petrus
Carrel, Nicolaus Maulini, in civiH jure licentiati ; — Nicolaus
Loiselleur '° et Robertus Morelli, canonici ecclesiae Rothomagensis.
In quorum prsesentia, primo requisivimus s^pedictam Johannam
ut prtestaret juramentum de dicendo veritatem in his quas tangerent
processum. Ad quod respondit quod libenter juraret dicere veri-
I. En marge de ABC. — 2.C : FueiUieti. — 3. C : Hodenc. — A-Q- d^ Favo. —
5. C/ Dionisius de Sahrevays. — 6. A ajoute doctores. — 7. C : Guilhrmus Haitton.
8. C : Couppequesne. — 9. Q : Aitguy. — 10. A : Loiseilleur ; C : Loiseleur.
52 PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC
tatem de his quas tangunt processum, et non de omnibus quae
sciret.
Iterum eam requisivimus quod, de omnibus qux peterentur ab
ea, juraret dicere veritatem. Et respondit ut prius, dicens : « Vos
debetisesse contenti, ego satis juravi. »
Tune ', ex ordinatione nostra, magister Johannes Pulciiripatris,
superius nominatus, incepit eam interrogare. Et primo ab ea petiit
qualiter, post diem sabbati novissime lapsum, se habuerat. Et ipsa,
respondit: «Vos bene videtis qualiter me habui. Ego me habui
quantum melius potui. »
Interrogata an jejunaret quolibet die quadragesimas : respondit
quaerendo : « An hoc sit de processu vestro ? » Et, cum sibi dicere-
tur quod hoc faciebat ad processum: respondit : « Ita, veraciter ;
ego semper jejunavi per hanc quadragesimam. »
Interrogata an, post diem sabbati, audierat vocem quiv venit ad
eam: respondit : « Ita, veraciter, multotiens audivi. »
Interrogata an die sabbati ipsam audiverat in illa aula, in qua
interrogabatur : respondit : « Hoc non est de processu vestro. » Et
postea dixit quod ipsam ibi audiverat.
Interrogata quid illa vox dixit sibi in die sabbati : respondit : « Ego
non bene intelligebam ipsam vocem, nec intelligebam aliquid quod
possem vobis recitare, quousque régressa fui ad cameram meam. »
Interrogata quid vox dixit sibi in caméra ejus, quando régressa
fuit : respondit : « Ipsa dixit mihi quod vobis responderem audac-
ter. » Et dixit quod petebat consilium ab illa voce, de his qu^e pete-
bantur ab ea. Dixit ulterius quod dicet libenter illud de quo reve-
lando habebit licentiam a Domino ; sed, de hoc quod tangit revela-
tiones tangentes regem Francise, ipsa non dicet sine licentia vocis
su£e.
Interrogata an vox prohibuit sibi ne diceret totum : respondit
quod hoc non bene intellexit.
I. ABC en marge : Magister Johannes Pukhripatris incipit interrogare.
PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC 53
Interrogata quid vox ultimate dixit sibi : respondit quod petebat
consilium de aliquibus de quibus interrogata fuerat.
Interrogata iitrum vox sibi dederat consilium de aliquibus : res-
pondit quod de aliquibus punctis habuit consilium, et de aliquibus
poterit sibi peti responsio, de quibus non respondebit sine licentia.
Et, si absque licentia responderet, forsan non haberet voces in garan-
tizationem, gallice en garant; sed quando habebit licentiam a
Domino, non formidabit dicere, quia bene habebit garantizationem.
Interrogata an erat vox angeli qu^e loquebatur ei, vel an erat vox
Sancti, aut Sanct^e, aut Dei sine medio : respondit quod illa vox
erat sanct^e Katharinît et sanct.'e Margaretae. Et figunç earum sunt
coronata; pulchris coronis, multum opulenter et multum pretiose.
« Et de hoc », inquit, « habeo licentiam a Domino. Si vero de hoc
faciatis dubium, mittatis Pictnvis uhi alias ego fui interrogata. »
Interrogata quomodo scit quod sunt illa; dune Sanctae, an bene
cognoscat unam ab altéra : respondit quod bene scit quod sunt
ipsae, et bene cognoscit unam ab altéra'.
Interrogata quomodo bene cognoscit unam ab - altéra : respondit
quod cognoscit eas per salutationem quam ei faciunt. Dixit etiam
quod bene sunt septem anni elapsi quod ipsam acceperunt guber-
nandam. Dixit etiam quod illas Sanctas per hoc cognoscit quod se
nominant ei.
Interrogata si Sanctœ pr^efata^ sunt vestitie eodem panno : res-
pondit : « Ego non dicam vobisnunc aliud; et non habeo licentiam
de revelando. Si vos non credatis mihi, vadatis Pictavis. » Dixit
etiam ' quod sunt revelationes quïe vadunt ad regem FranciaD, et
non ad ipsos + qui eam ^ interrogant.
Item, interrogata si ilk\i Sanctie sunt ejusdem irtatis : respondit
quod de hoc dicendo non habebat licentiam.
Interrogata an illse Sanctïe loquantur simul, vel una post alte-
ram, respondit : « Ego non habeo de hoc dicendo licentiam ;
tamen ego semper habui consilium ab ipsis ambabus. »
\. A : unam ah altéra cognoscit. — 2. /? omet ab. — 3. C/ ei. — 4. AC : eos.
— ) . .-1 : ipsam .
54 PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC
Interrogata qu^e illarum sibi primo apparuit : respondit : « Ego
non cognovi eas ita cito ; et illud bene scivi aliquando, sed oblita
sum; et si habeam licentiam, ego dicam hoc libenter; et est posi-
tum in registre apud Pictavis. » Item, dixit etiam ' quod habuerat
confortationem a sancto Michaele.
Interrogata quae predictarum sibi apparentium venit primo ad
ipsam : respondit quod sanctus Michael primo venit ^
Interrogata an sit multum tempuselapsum postquam primo habuit
vocem sancti Michaelis : respondit : « Ego non nomino vobis vocem
de sancto Michaele, sed loquor de magna confortatione. »
Interrogata quae fuit prima vox veniens ad eam, dum esset astatis
XIII annorum vel circiter : respondit quod fuit sanctus Michael, quem
vidit ante oculos suos ; et non erat solus, sed erat bene associatus
angelis de cœlo. Dixit etiam quod non venit in Franciam, nisi ex
prcTcepto Dei.
Interrogata an vidit sanctum Michaelem et angelos illos corpora-
liter et realiter : respondit : « Ego vidi eos oculis meis corporalibus,
içque bene sicut ego video vos ; et quando recedebant a me, plora-
bam et bene voluissem quod me secum déportassent. »
Interrogata in qua figura erat sanctus Michael : respondit : c Hoc
non est vobis adhuc responsum, nec habeo adhuc licentiam de
dicendo. »
Interrogata quid, illa prima vice, sanctus Michael 'dixit sibi : res-
pondit : « Vos non habebitis adhuc responsum hodie. » Item, dixit
quod voces' dixerunt ei quod responderet audacter. Item, dicit quod
bene dixit 5 régi suo totum una vice quod sibi fuerat revelatum, quia
ibat ad ipsum. Dicit tamen quod non habet adhuc licentiam de
revelando illud quod sanctus Michael dixit sibi. Dicit ultra quod
bene vellet quod interrogans haberet copiam illius libriqui est apud
Pictavis, dummodo Deus sit de hoc contentus.
Interrogata an voces dixerunt ei quod non dicat revelationes suas,
sine licentia earum : respondit : « Adhuc inde non vobis respondeo ;
I. O omet etiam. — 2. AC en marge : Sanctus Michael. — 3.B ; dicit.
PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC 5 5
et de hoc de que Iiabebo licentiam, ego respondebo libenter. Si
autem voces lioc prohibuerint, non bene intellexi. »
Interrogata quale signum tradit quod illam revelationem habeat
ex parte Dei, et quod sint sanctae Katharina et Margareta, quaecum
ea loquuntur : respondit : « Ego satis vobis dixi quod sunt sanctœ
Katharina et Margareta; et credatis mihi sivelitis. »
Interrogata si hoc dicere sit ei prohibitum : respondit : « Non-
dum bene intellexi an hoc sit mihi prohibitum, vel ' non. »
Interrogata qualiter scit facere distinctionem, in respondendo, de
aliquibuspunctis, et de aUis non : respondit quod de aliquibus punc-
tis petierat licentiam, et de aliquibus habebat. Ulterius dicit ^ quod
mallet esse distracta cum equis quam venisse in Franciam sine licen-
tia Dei.
Interrogata an prœceperit sibi assumere vestem virilem : respon-
dit quod de veste parum est, et est ' de minori; nec cepit vestem
virilem -^ per consilium hominis mundi ;et non cepit ipsam vestem,
neque aliquid fecit, nisi per Dei prnsceptum et angelorum.
Interrogata an sibi videatur quod pr;«ceptum eidem factum de
assumendo vestem virilem, sit licitum : respondit : « Totum quod
feci est per prœceptum Domini ; et si aliam 5 pr^eciperet assumere,
ego assumerem, postquam hoc esset per praeceptum Dei. »
Interrogata si hoc fecit ^ per ordinationem Roberti de Baudricu-
ria : respondit quod non.
Interrogata si crédit se bene fecisse de assumendo vestem viri-
lem : respondit quod totum id quod fecit per prasceptum Domini,
crédit se bene fecisse, et inde exspectat bonam garantizationem et
bonum succursum.
Interrogata si, in hoc casu particulari, capiendo vestem virilem,
crédit se bene fecisse : respondit quod nihil mundi fecit in his quœ
egit, nisi de prascepto Dei.
Interrogata, quando vidit illam vocem qux venit ad ipsam, utrum
i. C : an. — 2. A omet dicit. — 3. AC omettent est. — 4. A en marge : De
l'esté virili ; BC en matge : Xota de veste virili. — 5. AC : alittm. — 6. ABC : fuit.
56 PROCÈS DK CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC
ibi erat lumen : respondit quod ibi erat multum de lumine ab
omni parte, et quod hoc bene decet. Dixit etiam interroganti quod
non totum veniebat ad ipsum '.
Interrogatautrum erat aliquis angélus supra caput régis sui, quando
vidit eum prima vice : respondit : « Per Beatam Mariam ! si erat,
ego nescio ^ ; nec ipsum vidi. »
Interrogata an ibi erat lumen : respondit : « Ibi erant plusquam
trecenti milites, et quinquaginta tedae seu torchiic, sine computando
lumen spirituale. Et raro haheo revelationes quin ibi sit lumen. »
Interrogata qualiter rex suus adhibuit fidem dictisejus : respondit
quod ipse habebat bona intersignia, et per clerum.
Interrogata quales revelationes rex suus habuit : respondit : « Vos
non habebitis eas adhuc a me de isto anno. » Item dixit quod per
très hebdomadas fuit interrogata per clerum, apud villam de Chinon
et Pictavis; et habuit rex suus signum '> de factis suis, priusquam
vellet ei credere. Etclericide parte sua fuerunt hujusopinionis quod
videbatur eis, in facto suo, non esse nisi bonum.
Interrogata an ipsa fuerit apud Sanctam Katharinam de Fierbois-^ :
respondit quod sic, et ibidem audivit très missas uno die; et dein-
ceps ivit ad villam de Chinon. Item, dicit quod misit litteras ad
regem suum, in quibus continebatur quod ipsa mittebat prosciendo^
si ipsa intraret villam ubi erat rex suus pntfatus, et quod bene pro-
gressa 5 fuerat per centum et quinquaginta leucas pro veniendo ver-
sus ipsum, ad ejus auxilium, quodque sciebat multa bona '^ pro eo.
Et videtur ci quod in cisdem litteris continebatur quod ipsa '<
cognosceret bene pntfatum regem suum inter omnes alios. Item,
dicit quod habebat unum ensem % quem cepit apud villam Vallis-
coloris. Dixit etiam, dum esset Turonis vel in Chaynone, gai lice ûf
Chinon, misit quiesitum unum ensem existentem in ecclesia Sanctas
Katharina; de Fierbois '', rctro altare; et statim post repertus fuit
omnino rubiginosus.
I. A omet ad ipsum. — 2. C : ego nescio si erat. — 5. ABC en marge : Nota de
sigiio. — 4. C : Fierhoys. — j. AC : pergressa. — 6. C omet hona. — 7. AC
ajoutent heiie. — 8. ABC en marge : De ense. — 9. C ; Fierhoys.
PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC 57
Interrogata qualiter sciebat illum ensem ibi esse : respondit quod
ille ensis erat in terra rubiginosus, in que erant quinque cruces ; et
scivit ipsum ibi esse per voces, nec unquam viderat hominem qui
ivit qua^situm pr^ïdictum ensem. Scripsitque viris ecclesiasticis illius
loci quatenus placeret eis ut ipsa haberet illum ensem; et ipsi mise-
runt eu m. Nec erat multum sub terra rétro altare, sicut ei videtur :
tamen nescit proprie an erat ante alrare, vel rétro, sed existimat se
scripsisse tune quod pti^dictus ensis erat rétro altare. Dicit etiam
quod, statim postquam pra^dictus ensis repertus est, viri ecclesiastici
illius loci confricaverunt eum, et illico cecidit rubigosineviolentia ;
et fuit unus mercator armorum de Turonis qui ivit quassitum ;
dederuntque viri ecclesiastici illius loci vaginam ipsi Johannae, et illi
etiam de Turonis simul cum ipsis, feceruntque fieri duas vaginas,
unam de vellere rubeo, gallice de velous ' vermeil, et aliam de panno
aureo. Et ipsa fecit fieri aliam de corio bene forti. Dicit tamen,
quando ipsa fuit capta, non habebat illum ensem. Dicit etiam quod
continue portavit sa^pedictum ensem, postquam habuit, donec reces-
sit a Sancto Dionysio, post insultum Parisiensem.
Interrogata qualem benedictionem fecit aut fecit fieri super ensem
praedictum : respondit quod nunquam fecit ibi nec fecit fieri quam-
cumque benedictionem, nec scivisset aliquid facere. Item, dicit quod
bene diligebat illum ensem, quia repertus erat in ecclesia beatix;
Katharinœ, quam bene diligebat.
Interrogata an ipsa fuit apud villam de Coiilenges les Vigneiises :
respondit quod nescit.
Interrogata utrum posuerit aliquando ensem suum super altare,
ita quod posuerit ut esset melius fortunatus : respondit quod non,
quod ipsa sciât -.
Interrogata an unquam fecerit deprecationem ad hoc quod ille
ensis esset melius fortunatus : respondit : « Bonum est scire quod
voluissem harnesium meum, gallice mon chamois, fuisse bene fortu-
natum. »
I. AC : veJoiix. — 2. ABC : . .. Super altare : respoiniit qaod non, quod ipsa sciât,
îtci quod posuerit ut esset vielius fortunatus.
58 PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC
Interrogata an habebat ensem suum, quando capta fuit : respon-
dit quod non, sed habebat quemdam ensem qui fuerat captus supra
unum Burgundum.
Interrogata ubi remansit ille ensis et in qua villa : respondit quod
obtulit unum ensem in Sancto Dionysio et arma, sed non fuit ille
ensis. Item dicit quod habebat illum ensem in Latigniaco, et de
Latigniaco portavit ensem illius Burgundi supradicti ad Compen-
dium, quia erat bonus ensis guerr^t et bonus ad dandum bonas ala-
pàs et bonos ictus, gallice de bonnes biiffes et de bons torchons. Sed dicit
quod dicere ubi dimisit, non pertinet ad processum, et non res-
pondebit de hocpro nunc. Dicit ultra quod fratres ejus habent bona
sua, equos, ensem, prout crédit, et alia quie valent plusquam XII
millia scutorum.
Interrogata utrum, quando ivit Aurelianis habebat vexillum, gal-
lice estandart on baniére, et cujus coloris erat : respondit quod habebat
vexillum cujus campus erat seminatusliliis ; et erat ibi mundus figu-
ratus et duo Angeli a lateribus ; eratque coloris albi, de tela alba vel
boucassino, erantque scripta ibi ista nomina Jhesus Maria, sicut ei
videtur; et erat fimbriatum de serico.
Interrogata an h^c nomina Jhesus Maria erant scripta superius,
aut ' inferius, vel ^ a latere : respondit quod a latere, sicut ei vide-
tur.
Interrogata quod pr.vdiligebat ve! vexillum suum, vel ensem : res-
pondit quod multo, vidclicet quadragesies, prasdiligebat vexillum
quam ensem.
Interrogata quis fecit sibi facere illam picturam in vexillo : res-
pondit : « Ego vobis satis dixi quod nihil feci nisi de pra^cepto
Dei. » Dicit etiam quod ipsamet portabat vexillum praedictum,
quando aggrediebatur adversarios, pro evitando ne interficeret ali-
quem; et dicit quod nunquam interfecit hominem.
Interrogata qualem comitivam tradidit sibi rex suus, quando
posuit eam in opus : respondit quod tradidit X vel XII millia homi-
I. C ; vel. — 2. C : aut.
PROCÈS DE CONDAMNATION DÉ JEANNE d'aRC 59
num, et quod primo ivit Aurelianis ad bastiliam Sancti Lupi, et
deinceps ad bastiliam Pontis.
Interrogata apud quam bastiliam fuit quod fecit homines suos
retrahi : respondit quod non recordatur. Dicit etiam quod erat bene
secura quod levaret obsidionem Aureliensem, per revelationem sibi
factam; et ita dixerat régi suo antequam illuc veniret.
Interrogata utrum, quando debuit tieri insultus, dixeritne suis
gentibus quod ipsa reciperet sagittas, viritones \ lapides de machi-
nis sive çanonibus, etc. : respondit quod non; imo centum fuerunt
hçsi vel'amplius; sed bene dixit gentibus suis quod non dubitarent
et - levarent obsidionem. Dicit etiam quod, in insultu dato contra
bastiliam Pontis, fuit Uï;sa de una sagitta seu viritone \ in collo ^;
sed habuit magnam confortationem a sancta Katharina, et fuitsanata
infra xv dies; sed non dimisit propterea equitare et negotiari,
Interrogata an bene presciebat quod tederetur : respondit quod
hoc bene sciebat et dixerat suo régi ; sed quod, hoc non obstante,
non dimitteret ulterius negotiari. Et fuerat hoc sibi revelatum per
voces duarum Sanctarum, videlicet beatœ Katharina; et beatas Mar-
garetx\ Dicens ulterius quod ipsa fuit prima quje posuit scalam in
altum, in dicta bastilia de Ponte; et, levando ipsam scalam, fuit, ut
supra, Ltsa >, in collo, de dicto viritone ''.
Interrogata quare non recepit tractatum cum capitaneo de Ger-
gucau : respondit quod domini de parte sua responderunt Anglicis
quod ipsi non haberent terminum xv dierum, quem petebant, sed
quod recédèrent ipsi et equi eorum in hora pra:;senti. Dicit etiam
quod, quantum ad ipsam, dixit quod ipsi de Gergolio recédèrent in
suis gippoiiibus vel tunicis, vita eorum salva, si vellent; alioquin
caperentur per insultum.
Interrogata an habuit tune deliberationem cum suo consilio, vide-
licet cum suis vocibus, pro sciendo an daret dictum '' terminum illis,
aut non : respondit quod de hoc non recordatur.
I. C ; viretoiies. — 2. AC ajoutent quod . — 3. C :virelone. — 4. 5 en marge :
Nota quod quomodo fuit laesa ante Aurelianis civitatem. — 5. AC : laesa, ut supra.
— 6. C ; viretone. — j. AC : prxdictiitn.
60 PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC
Et, lîis peractis, demissa ' fuit protinus interrogatio ulterior;
assignavimusque diem jovis, exinde proximo sequentem, ad illuc
comparendum, pro ulteriori examinatione seu interrogatione
facienda.
JOVIS I. MARTII. QUINTA SESSIO ^
Item, die jovis, prima martii, nos, episcopus pnrdictus, ad locum
solitum castri Rotliomagensis accessimus; comparu itque coram
nobis in judicio prx'dicta Johanna, assistentibus reverendis patribus,
dominis et magistris, videlicet : .^gidio, Sanctit Trinitatis Fiscamp-
nensis, abbate; Petro, priore de Longavilla-Giffardi '; Johanne de
Castellione, Erardo Emengart, Johanne Pulchripatris, Jacobo de
Turonia, Nicolao Miiii, Dionysio de Sabeuvras ^, Petro Mauricii,
Gerardo Fueilleti >, Mauricio de Quesneyo, Guillelmo Boucherii,
Fetro Houdetic ^, Johanne de Nibat, Johanne Fabri, Jacobo Giiesdon,
in sacra theologia; Nicolao de Gemeticis, Guillehno de Sancta
Katharina, Guiilehno de Cormeliis, abbatibus; Johanne Guerini, in
canonico; Radulpho RoussclH, in utroque jure doctoribus; abbati-
bus de sancio Audoeno et de PratelHs, et priore Sancti Laudi; Guil-
lehno Haiton ' , Nicolao Copeqiicsm ^, Thoma de Courcellis, Guil-
lelmo de Baudribosco, Johanne Pigachc, Radulpho Silvestris,
Ricardo de Groucheto, Petro Minerii, Johanne Magistri, Johanne
Le Gautier ^, bachalariis in sacra theologia; Nicolao de Venâerès,
Johanne Brulloti, Johanne Pinchon, Johanne Basseti, Johanne de
Fonte, Radulpho y/»^^//}-, Johanne Columbelli, Ricardo de Salicibus,
Auberto Morelli, Johanne de Quemino, Laurentio de Busco '", Phi-
lippo Marescalli, in canonico; Dionysio Gastinel ^\ Johanne Dulcis,
Roberto Barberii, in utroque jure'^; Andréa Marguerie, Johanne
I. AC : diniissa. — 2. En marge de ABC ; B : martis. — 5. C : Guiff'ardi. — 4.
C : Diotiisio de Sahrevays. — 5- ^ :FueiUet. — 6. B : Haudenc ; C' : Hodenc. — 7.
C : Guillermo Haittoth — 8. C ; Conppequesiie . — 9. A : Le Veutier ; C : Le
Vautier. — • 10. O : Btisto. — 11. C : Diotiisio. — 12. A omet jure.
PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC él
Alespée, iîigidio de Campis, Nicolao Caval ', Gauffrido de Croteyô,
Petro Cave, Nicolao Maulini, in civili jure licentiatis; Roberto
Morelli ^et Nicolao LoiseUeur, canonicis ecclesia; Rhotomagensis ^
In quorum pr^Esentia, ipsam Johannam sommavimus et requisi-
vimus quod faceret et pritstaret juramentum simpliciter et absolute
de dicendo veritatem super his qu^e peterentur ab ea. Respondit
quod parata erat jurare dicere veritatem de omnibus qua,- sciret tan-
gentibus processum, prout alias dixit. Item dixit quod multa scit
quit non tangunt processum, et non est opus ea dicere. Postea ite-
rum dixit : « De omni illo de quo ego sciam veraciter quod tangit
processum, libenter dicam. » Item adhuc sommata et requisita, ut
prius, de faciendo juramentum : respondit : « Illud quod ego sciam
de vero respondere, libenter dicam quod tangit processum. » Et sic
juravit, sacrosanctis tactis Evangeliis. Postea dixit : « De hoc quod
ego sciam quod tangit processum, libenter dicam veritatem; et dicam
vobis tantum quantum dicerem si ego essem coram Papa romano. »
Interrogata quid dicit de domino nostro Papa et de quo ipsa cré-
dit quod sit verus Papa : respondit quasrendo utrum essent duo.
Interrogata utrum habuerat litteras a comité Armiginiaci ', pro
sciendo cui trium summorum pontificum deberet obedire : respon-
dit quod ipse comes scripsit ei quasdam litteras super isto facto, ad
quod dédit responsum, inter alia, quod, quando esset Parisius vel
alibi in quiète, ipsa daret responsum. Et volebat tune ascendere
equum, quando dédit illi responsum.
Et quantum ad copiam litterarum dicti comitis et ipsius Johan-
nas, quas tune in judicio perlegi fecimus, eadem Johannafuit inter-
rogata si illa erat sua responsio quœ in pr^edicta copia continebatur.
Respondit quod ^estimât se fecisse illam responsionem in parte, non
in toto.
Interrogata an dixerit se scire per consilium Régis regum illud
1.5/ Canal. — 2. C omet Roberto Morelli et Nicolas LoiseUeur, canonicis
ecclesix Rothotnagensis. — 3. JC en marge : Nota de litteris Comitis Armignaci.
62 PROCÈS DE CONDAiMNATlON DE JEANNE d'aRC
quod prîefatus cornes debebat de hoc tenere : respondit quod de
hoc nihil scit.
Interrogata an ipsa faciebat dubium ciii prasfatus cornes debebat
obedire : respondit quod nesciebat inde quid mandare cui deberet
obedire, quia ipse cornes petebat scirc cui Deus volebat ipsum obe-
dire. Scd quantum ad ipsam Johannam, tenet et crédit quod debe-
mus obedire domino nostro Papas in Roma existenti. Dicit etiam
quod aUud dixitnuntio prasfoti comitis, quod non continetur in illa
copia Htterarum; et nisi idem nuntius ' statim recessisset, fuisset
projectus in aquam, non tamen per ipsam Johannam. Item dicit
quod, de hoc quod petebat ^ scire cui Deus volebat quod ipse cornes
obediret, ipsa respondit quod nesciebat; sed ei mandavit pku'a quïe
non fuerunt posita in scriptis. Et quantum est de ipsa, crédit in domi-
num Papam qui est Romas.
Interrogata quare ipsa scribebatquod daret ahas responsum de hoc,
ex quo credebat in illum qui est Romas : respondit quod responsum
per eam datum fuit super aha materia quam super facto trium sum-
morum pontificum.
Interrogata an dixerat quod, super facto trium summorum ponti-
ficum, haberet consilium : respondit quod nunquam scripsit ' nec
fecit scribi super facto trium summorum pontificum. Et hoc jura-
vit per suum juramentum quod nunquam scripsit nec fecit scribi.
Interrogata an consuevit ponere in fitteris suis hase nomina Jhesus
Maria, cum cruce : respondit quod in ahquibus ipsa poncbat et
ahquando non; et ahquando ponebat crucem in signum quod ille
de parte sua cui scribebat non faceret illud quod eidem scribebat.
Tenores Htterarum quas dicti comes et Johanna sibi scripserunt
ad invicem inseruntur inferius inter articulos promotoris.
Deinceps fuerunt eidem Johannae lectae htter^ quas ipsa Johanna
transmisit domino nostro regî, domino du ci Bedfordi^e et aliis.
Quarum etiam Htterarum ténor inferius ponitur inter articulos
promotoris.
I. (20"'"^'^ nuntius. — 2. A : potehat. — y A : scripsit super facto.
PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'arC 63
Et deinde fuit interrogata an illas litteras recognoscebat : respon-
dit quod sic, demptis tribus vocabulis, videlicet hoc quod dicitur
rcddatis piiellx, ubi débet poni reddatis re^i; aliud quod dicitur caput
gnenw, et tcriium quod ibi ponitur corpus pro corpore, quas non
erant in litteris illis quas misit. Dicit etiam quod nunquam
aliquis dominus illas litteras nominavit, sed ipsamet nominavi
eas antequam mitteret; bene tamen fuerunt ostensas quibusdam
de parte sua. Itejii ' dicit quod antequam sint septem anni
Anglici dimmittent majus vadium quam fecerint coram Aurelianis
et quod totum perdent in Francia. Dicit etiam quod pr^efati
Anglici habebunt majorem perditionem quam unquam habuerunt
in Francia, et hoc erit per magnam victoriam quam Deus mittet
Gallicis.
Interrogata - qualiter hoc scit : respondit : « Ego bene scio istud
per revelationem quae mihi facta fuit, et quod ante septem annos
eveniet; et bene essem irata quod tantum differretur. » Dixit etiam
quod illud per revelationem scit a^que bene sicut sciebat quodera-
mus tune ante ipsam.
Interrogata quando istud eveniet : respondit quod nescit diem
neque horam.
Interrogata quo anno eveniet : respondit : « Vos non habebitis
adhuc; bene tamen vellem quod hoc esset ante festum Beati Johan-
nis. »
Interrogata an dixerit quod, infra festum hiemale Beati Martini,
istud eveniet : respondit quod dixerat quod, ante festum Beati
Martini hiemalis, multa viderentur; et poterit esse quod erunt
Anglici qui prosternentur ad terram.
Interrogata quid dixit ^ Johanni Gris, custodi suo, de illo festo
Beati Martini : respondit : « Ego vobis dixi. »
Interrogata perquem scit istud futurum : respondit quod hoc scit
per sanctas Katharinam et Margaretam.
I. AB en marge : Nota. — 2. 5 en marge : Nota. — 3. A : dicit.
64 PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC
InteiTogata an sanctus Gabriel erat cum sancto Michaele, quando
venit ad eam : respondit quod de hoc non recordatur.
Interrogata an post diem martis novissimam ipsa locuta est cum
sanctis Katharina et Margareta : respondit quod sic; sed nescit
horam.
Interrogata quo die : respondit quod heri et iiodie; nec est dies
quin eas audiat.
Interrogata sividet' eas seniper in eodem habitu : respondit quod
videt semper eas - in eadem forma; et figurai earum sunt coronata?
multum opuknter. De aliis habitibus non loquitur. Item dicit
quod de tunicis earum nihilscit.
Interrogata qualiter scit quodres sibi apparens est vir vel mulier :
respondit quod bene scit et cognoscit eas ad vocesipsarum, et quod
sibi revelaverunt; nec scit aliquid quin sit factum per revclationem
et prasceptum Dei.
Interrogata qualem figuram ibi videt : respondit quod videt
faciem.
Interrogata anilla^ Sanct* apparentes habent capillos : respondit :
(i Bonum est ad sciendum > ! »
Interrogata an aliquid erat médium inter coronas earum et capil-
los : respondit quod non.
Interrogata si capilli earum erant longi et pendentes : respondit :
« Ego nihil scio. » Dicit etiam quod nescit an ibi aliquid erat de
brachiis, vel an erant alia membra figurata. Item dicit quod loque-
bantur optime et pulchre, et eas optime intelligebat.
Interrogata qualiter loquebantur, cum non haberent membra :
respondit : « Ego me refero ad Deum. » Item dicit quod vox illa
est pulchra, dulcis et humilis, et loquitur idioma Gallicum.
Interrogata * an sancta Margareta loquiturne idioma Anglicum :
respondit : « Qualiter loqueretur Anglicum, cum non sit de parte
Anolicorum ? »
I. AC : vidit. — 2. C : eas seniper. — 3. Suppléez quod habent. — 4. A en
marge : Nota, une main ; C en marge : Nota.
PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC 65
Interrogata an in capitibus pra^dictis cum coronis erant anuli in
auribus vel alibi : respondit : « Ego nihil scio de hoc. »
Interrogata an ipsamet Johanna haberet aliquos ' anulos : res-
pondit, loquendo nobis episcopo prœdicto : ^( Vos habetis a me
unum; reddite milii. » Item dicit quod Burgundi liabent alium
anulum. Et petivit a nobis quod, si haberemus pntdictum aniilum,
ostenderemus ei.
Interrogata quis dédit sibi anulum quem habent Burgundi : res-
pondit quod pater ejus, vel mater; et videtur ei quod ibi erant
scripta hsec nomina Jhesus Maria ; nescit quis fecit scribi, nec ibi
erat^ aliquis lapis, ut ei videtur; fuitque sibi datus idem anulus
apud villam de Dompremi. Item dicit quod frater suus dédit sibi
alium anulum quem habebamus et quod nos onerabat de dando
ipsum ecclesiœ. Item dicit quod nunquam sanavit quamcumque per-
sonam de aliquo anulorum suorum.
Interrogata an sanct^e Katharina et Margareta locuta; sunt cum ea
sub arbore, de qua superius fit mentio : respondit : « Ego nihil
scio. »
Interrogata si, apud fontem qui est juxta arborem, pmsdict^e Sanctns
locutae sunt cum ea : respondit quod sic, et quod audivit eas ibi;
sed quid sibi tune dixerunt, nescit.
Interrogata quid eaedem Sanctœ sibi promiserunt, sive ibi, sive
alibi : respondit quod nullam sibi promissionem fecerunt, nisi hoc
fuerit per licentiam Dei.
Interrogata quales promissiones sibi fecerunt ' : respondit : « Hoc
non est de vestro processu ^ ex toto. « Et de aliquibus rébus, sibi
dixerunt quod rex suus restitueretur in regnum suum, velint
adversarii ejus aut nolint. Dicit etiam quod promiserunt ipsam
Johannam conducere in paradisum, et ita ab eis requisivit.
Interrogata si habuerit aliam promissionem : respondit quod est
I. Q omet aliquos. — 2. AC : erat ibi. — 3- 2 : fecerant. — 4. A : de processu
vestro ; C : processu de vestro.
Procès de Jeanne d'Arc 5
6b PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC
alia promissio, sed non dicet eam, et quod hoc non tangit proces-
sum. Et dicit quod infra très menses dicet aliam promissionem.
Interrogata an voces dixerunt quod infra très menses liberabitur
a carcere : respondit : « Hoc non est de vestro processu ; tamen
nescio quando ero liberata. » Et dixit quod illi qui volent ipsam
auferre de ' hoc mundo bene poterunt ire ante ipsam.
Interrogata an suuni consiHum dixeritne sibi quod erit liberata
a prcesenti carcere : respondit : « Loquamini mecum infra très
menses; ego de hoc respondebo vobis. » Dixit ultra : « Petatis ab
assistentibus sub juramento suo an istud tangat processum. »
Et postea, habita deliberatione assistentium, qui omnes delibe-
raverunt quod tangebat processum, ipsa dixit : « Ego semper bene
vobis dixi quod vos nescietis totum. Ego oportebit scmel quod ego
sim liberata. Et volo habere licentiam, si ego dicam ; ideo peto
dilationcm. »
Interrogata si voces prohibuerunt ei ne diceret veritatem : res-
pondit : « Vultis vos quod vobis dicam id quod vadit ad regem
Francise ? Sunt multa quit non tangunt processum. » Dixit etiam
quod bene scit quod rex suus lucrabitur regnum Francias ; et hoc
ita bene scit sicut sciebat quod eramus coram ea in judicio. Dixit
etiam quod fuisset mortua, nisi fuisset revelatio qua; confortât eam
quotidie.
Interrogata quid fecit de sua mandragora : respondit quod non
habet mandragoram, nec unquam habuit ; sed audivit dici quod
prope villam suam est una, et nunquam vidit aliquam. Dixit etiam
quod audivit dici quod est res periculosa et mala ad custodiendum ;
nescit tamen de quo deservit.
Interrogata in quo loco illa mandragora est, de qua loqui audivit :
respondit quod audivit dici quod est in terra, prope illam arborem
de qua superius dictum est ; sed nescit locum, Dicit etiam se audi-
visse dici quod supra illam mandragoram est una corylus.
Interrogata de quo audivit dici quod serviat illa mandragora :
I. AC : ex.
PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC 67
respondit se audivisse quod facit venire pecunias ; sed non crédit in
hoc aliquid. Et dicit quod voces siu-e nunquam de iioc sibi aliquid
dixerunt.
Interrogata in qua figura erat sanctus Michael, dum sibi apparuit :
respondit quod non vidit sibi coronam ; et de vestibus suis nihil
scit.
Interrogata an ipse erat nudus : respondit : « Cogitaiis vos quod
Deus non habeat unde ipsum vestire ? »
Interrogata an ipse liabebat capillos : respondit : « Cur sibi fuissent
abscisi? » Dicit etiam quod non vidit ipsum beatum Miciiaelem,
postquam ipsa recessit a Castro de Crotoy', nec eum videt niultum
saspe. Et ultimo dicit quod nescit utrum habeat capillos.
Interrogata utrum ipse habebat stateram : respondit : « Ego nihil
scio. » Item dicit quod habet magnum gaudium quando videt
ipsum ; et ei videtur quod, quando videt eum, non est in peccato
mortali. Item dicit quod sancta^ Katharina et Margareta libenter
faciunt ipsam confiteri interdum et per vices. Item dicit quod, si
ipsa sit in peccato mortali, hoc ^ nescit.
Interrogata an, quando ipsa confitetur, crédit se esse in peccato
mortali : respondit quod nescit si fuerit in peccato mortali, et non
crédit de hoc fecisse opéra ; « nec placeat », inquit, « Deo quod
ego unquam fuerim, nec etiam sibi placeat quod ego faciam opéra
aut fecerim, per qu^ anima mea sit onerata. »
Interrogata quale signum dédit régi suo quod ipsa veniebat ex
parte Dei : respondit : « Ego semper vobis respondi quod non
mihi extrahetis illud ab ore. Vadatis sibi petitum. »
Interrogata an juraverit non revelare illud quod ab ea petetur,
tangens processum : respondit : « Ego alias vobis dixi quod non
dicam illud vobis ^ quod tangit ^ id quod vadit ad regem nostrum.
Et de hoc quod vadit ad ipsum, non loquar. »
Interrogata si ipsa scitne signum quod dédit eidem régi suo :
I. C ; Crotay. — 2. C omet hoc et ajoute ipsa. — }. A : vobis illud. — 4. O
t ange t.
68 PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC
respondit : « Vos non scietis hoc de me. » Et tanc, quia fuit ai
dictum quod hoc tangebat processum : respondit : « De hoc quod
ego promisi tenere bene secretum, ego non dicam vobis illud. » Et
ultra dixit : « Ego promisi in tali loco quod non possim vobis
dicere sine perjurio '. »
Interrogata cui hoc promisit : respondit quod sanctis Kàtharinae
et Margareta: promisit, et hoc fuit ostensum régi. Item dicit quod
hoc promisit duabus Sanctis pr^dictis, absque hoc quod require-
rent. Et ipsamet Johanna ad requestam sui ipsius hoc fecit, quia
nimis mult^e gentes hoc petivissent àb ea, nisi illud praedictis
Sanctis promisisset.
Interrogata utrum, quando ostendit signum régi suo, erat alius
ab eo in ejus societate : respondit quod a^stimat alium ibi non
fuisse, quamvis satis prope essent multas gentes.
Interrogata an ipsa viderit coronam supra caput régis sui, quando
ipsa monstravit ei signum : respondit : « Ego non possum vobis
dicere sine perjurio ^ »
Interrogata utrum rex suus habebat coronam, quando erat
Remis : respondit quod, prout ipsa asstimat, ipse rex suus cepit
gratenter illam coronam quam Remis invenit ; sed una bene dives
fuit ei apportata post ipsum. Et hoc fecit pro festinando factum
suum, ad requestam illorum de villa Remensi, pro evitando onus
armatorum ; et, si ipse expectasset, habuisset unam coronam mille-
sies ditiorem.
Interrogata an viderit illam coronam quse est ditior : respondit :
« Ego non possum vobis hoc dicere, sine incurrendo perjurium '.
Et, si ego non viderim, ego audivi dici quod est adeo dives seu
opulenta. »
Quibus sic peractis, fecimus finem pro illo die'^ ; et assignavi-
mus pro his quas ulterius facienda erant, diem sabbati et octavam
horam ejusdem diei de mane, requirendo adstantes ut, ipsis ^ die
et hora, in eodem loco intéressent.
I. AC : parjurio. — 2. AC : parjurio. — 3. AC : parjuriiim. — ^. A omet pro
illo die. — 5. AC : ipsi.
PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC 69
SABBAT! III. MARTII. SEXTA SESSIO '.
Item die sabbati, tertia mensis martii, immédiate sequenti, in
loco superius designato, comparait coram nobis pra^dicta Johanna,
assistentibus reverendis - patribus, dominis et magistris : vEgidio,
Sanctas Trinitatis Fiscampnensis abbate ; Petro, priore de Longa-
villa ; Johanne de Castellione, Erardo Eiiieiigart, Johanne Pulchri-
patris, Jacobo de Turonia, Nicolao Midi, Dionysio de Sabeuvras %
Nicolao Amici, Guillelmo Evrardi, Petro Mauricii, Girardo Fueil-
leti, Mauricio de Quesneyo, Petro Houdenc "^, Johanne de Nibat,
Jacobo Guesdon, in sacra theologia ; — Guillelmo ^, Sanctc-e Marine
de Cormeliis abbate, in jure canonico ; — Guillelmo de Gardinis,
iEgidio Oiienivet, Rollando Scriptoris et Guillelmo de Caméra, in
medicina doctoribus ; — abbate Sancti Georgii, [abbatejde Pratellis,
priore Sancti Laudi ; necnon Nicolao Coppequesne ^, Thoma de
Courcellis, Guillelmo ' Magistri, Guillelmo de Baudribosco, Johanne
Pigache, Radulpho Silvestris, Ricardo de Groucheto ^, Petro Mine-
rii, bachalariis in sacra ^ theologia ; — Johanne Dulcis, in utroque
jure '°, Johanne de Quemino, Johanne Columbelli, Radulpho
Anguy, Auberto Morelli, in canonico; — Gauffrido de Croteyo,
Burello de Cormeliis, Nicolao Maulini, in civili jure licentiatis, —
et Nicolao Loiselkur ", canonico ecclesice Rothomagensis.
In quorum pr^esentia, ipsam Johannam requisivimus quod sim-
pliciter et absolute juraret dicere veritatem de his quas peterentur
ab ea. Quîe respondit : « Sicut alias feci, ego sum para ta jurare. »
Et sic juravit, tactis sacrosanctis Evangeliis.
Deinceps autem, quia dixerat quod sanctus Michael habebat alas,
et cum hoc de corporibus vel membris sanctarum Katharinœ et
Margaret^ non locuta fuerat, interrogata fuit quid de his dicere
I. En marge de ABC. — 2. O omet reverendis. — 3. C .• Dionisio de Sahrevais.
— 4. C ; Hodeiic. — 5. C / Gnillcrriio. — 6. C : Coiippeqiiesne. — 7. Sic. —
8. C ; Grouceto. — 9- Q ■' saiicla. — 10. AC omettent pire. — 11. AC :
Loi scieur.
70 PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC
volebat. Ad quod respondit : « Ego dixi vobis illud quod scio, et
non respondebo vobis aliud. » Dixit etiam quod ipsum sanctum
Michaelem et illas Sanctas ita bene vidit quod bene scit eas esse
sanctos et sanctas in paradiso.
Interrogata an vidit aliud ex ipsis quam faciem : respondit :
« Ego dixi vobis totum illud quod scio de hoc ; et de dicendo
totum illud quod scio, ego prrudiligerem quod mihi faceretis
abscindi collum. » Item dixit quod totum id quod sciet ' tangens
processum, libenter dicet.
Interrogata an crédit quod sanctus Michael et sanctus Gabriel
habeant capita naturalia : respondit : « Ego vidi ipsos oculis meis,
et credo quod ipsi sunt asque firmitcr sicut Deus est. »
Interrogata an crédit quod Deus formavit eos in illis modo et
forma, quibus eadem ipsos videt : respondit quod sic.
Interrogata an crédit quod in illis modo et forma, a principio,
Deus ipsos creaverit : respondit : « Vos non habebitis aliud pro
prnesenti pntter illud quod ego ^ respondi. »
Interrogata an scivcrat per revelationcm quod ipsa evaderet : res-
pondit : « Hoc non tangit processum vestrum. Vultis vos quod ego
loquar contra me? »
Interrogata an voces su;u aliquid indc sibi dixerunt : respondit :
« Hoc non est de vcstro processu. Ego refero me ad Dominum '.
Et, si totum pertineret ad vos, ego dicerem vobis totum. » Dixit
ultra quod, per fidem suam, nescit-diem neque horam qua evadet.
Interrogata an voces aliquid sibi de hoc dixerunt in generali :
respondit : « Ita veraciter ; ipsae dixerunt mihi quod essem liberata,
sed nescio diem neque horam ; et quod audacter faciam lastum
vultum. »
Interrogata utrum, quando primo applicuit pênes regem suum,
an ipse petiverit ab ea si per revelationem habebat quod mutaret
habitum suum : respondit : « Ego de hoc vobis respondi ^ ; tamen
non recordor si hoc fuerit mihi petitum. Et illud ^t scriptum in
villa Pictavensi. »
1. C : sciret . — 2. O omet ego. — 3.0 : processum. — 4. A : lesponâi vohi^.
PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC 7I
Interrogata an recordetur quod magistri qui examinaverunt eam
in alia obedientia, aliqui per unum mensem, alii per très hebdo-
madas, interrogaveruntne ipsam in mutatione sui habitus ' : res-
pondit : « Ego non recordor ; tamen ipsi me interrogaverunt ubi
ego ceperam istum habitum virilem ; et ego dixi eis quod ego ^
ceperam apud oppidum Valliscoloris. »
Interrogata utrum prœfati magistri petierunt ab ea si per voces
suas ceperat illum habitum : respondit : « Ego non recordor. »
Interrogata utrum regina sua petiveritne illud sibi ' de mutatione
habitus, quando primo eam visitavit : respondit : « Ego non recor-
dor. »
Interrogata an '^ rex suus, regina et ahi de parte sua requisive-
runtne ipsam ahquando quod habitum virilem deponeret : respon-
dit : « Hoc non est de vestro processu. »
Interrogata utrum, apud castrum de Beaurevoir, fueritne de hoc
requisita : respondit : « Ita veraciter. Et ego respondi quod ego 5
non deponerem, sine Hcentia Dei. «
* Item dixit quod domicella de Luxernbourg et domina de Beau-
revoir obtulerunt sibi vestem muliebrem, vel pannum pro faciendo
eam, requirendo ipsam Johannam ut hujusmodi vestem portaret.
Et ipsa respondit quod non habebat ^ licentiam a Deo ", et quod
non erat adhuc tempus.
[Ici commen'ce ce qui reste de la minute prise a l'audience
PAR Guillaume Manchon, greffier du procès s,]
Ç')Itcm, dit que la damoiselle de Luxambourg et la dame de Beaurevoir
luy offrirent abit de femme ou drap à la faire, et lui requirent qu'elle le
portast ; et elle respondi qu'elle n'en avoit pas le congié de nostre Sei-
gneur, et qu'il n'estoit pas encore temps.
I. B en marge : De habitii. — 2. AC omettent ego. — 3. C ; sibi illud. —
4. C : utrum. — 5. AC omettent ego. — 6. AC : hahel . — 7. C : Domino, —
8. ^(Bibl. nat., lat. 8838), fol. 17 et suiv.
72 PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC
Interrogata an dominus Johannes de Pressy, et alii apud Attre-
batum obtulerunt sibi vestem muliebrem : respondit quod ipse et
alii plures multotiens petierunt ab ea ut hujusmodi vestem acci-
peret .
Interrogata utrum crédit quod ipsa deliquisset vel peccasset mor-
taliter, capiendo vestem muliebrem : respondit quod melius agit,
obediendo et serviendo suo supremo domino, videlicet Deo. Item
dixit quod, si ipsa debuisset hujusmodi vestem muliebrem assu-
mere, ipsa citius hoc fecisset ad requestam duarum dominarum
prsedictarum, quam aliarum dominarum existentium in Francia,
dempta regina ejus.
Interrogata utrum, quando Deus ei revelavit quod mutaret habi-
tum suum in habitum virilem, hoc fuerit per vocem sancti Michae-
lis, vel per vocem sanct;v Katharinas aut Margarctx- : respondit :
« Vos non habebitis nunc aliud. »
Interrogata utrum, quando rex suus posuit eam in opère, et quod
ipsa fecit fieri vexillum suum ', alias gentes armomm feceruntne
fieri pannoncellos - ad modum et exemplar pannoncelli ipsius
Interroguée se messire Jehan de Pressy et autres à Arras lui offrirent
point d'abit de femme : respond : « Luv et plusieurs autres le m'onlt
plusieurs fois demandé. »
Interroguée s'elle croist qu'elle eust delinqué ou fait pcchié mortel de
prendre habit de femme : respond qu'elle fait mieulx d'obéir et ser\'ir son
souverain Seigneur, c'est assavoir Dieu.
Item, dit que s'elle le deust avoir fait, elle l'eust plustost fait à la
requeste de ces deux dames que d'autres dames qui soient en France,
exceptée sa royne.
Interroguée se, quant Dieu luy révéla qu'elle muast son abit, se ce fust
par la voix saint Michiel, de saincte Katherine ou saincte Marguerite :
respond : « Vous n'en aurés maintenant autre chose. »
Interroguée, quant son roy la mit premier en œuvre et elle fist faire
son estaindart, se les gens d'armes et autres gens de guerre firent faire
I. ^ en marge : De vexillo et pennoncelUs . — 2. La forme pennoncellits est
constante en C.
PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC 73
Johannx : respondit : « Bonum est scire quod domini manutene-
bant arma sua. » Item dicit quod aliqui de sociis guerras fecerunt
fieri de illis pannoncellis, prout eis placebat, et alii non.
Interrogata de qua materia fecerunt eos fieri, an hoc fuerit de
tela, vel panno laneo : respondit quod erat de albis satinis, gallice
de blans satins, et in aliquibus erant lilia ; nec ip^a Johanna habe- •
bat de societate sua nisi duas vel très lanceas ; sed socii guerras ali-
quando faciebant fieri pannoncellos ad similitudinem suorum, et
non faciebant ' illud, niSi pro cognoscendo homines suos ab aliis.
Interrogata an multum sa^pe ronovabantur dicti pannoncelli :
respondit : « Ego nescio. Quando lance^e - erant ruptic, fiebant
novi. »
Interrogata utrum ipsa dixerit aliquando quod pannoncelli facti
ad similitudinem suorum erant bene fortunati : respondit quod
aliquando bene ' dicebat suis : « Intretis audacter per médium Angli-
corum », et ipsamet intrabat.
Interrogata an dixerit eis quod portarent audacter illos pannon-
pennonceaulx à la manière du sien : respond : « Il est bon à savoir que
les seigneurs maintenoient leurs armes. »
Item, respond : « Les aucuns compaignons de guerre en firent faire à
leur plaisir, et les autres non. »
Interroguée de quelle matière ilz les firent faire, si ce fut de toille ou
de drap : respond : « C'estoit de blans satins, et y en avoit en aucuns les
fleurs de Hz »; et n'avoit que deux ou trois lances de sa compaignie ;
mais les compaignons de guerre aucunes fois en faisoient faire à la sem-
blance des siens et ne faisoint cela fors pour congnoistre les siens des
autres.
. Interroguée s'ilz estoient guères souvent renouvelles : respond : « Je
ne sçay ; quant les lances estoient rompues, l'en en faisoitde nouveaulz. »
Interroguée s'elle dist point que les pennonceaulx qui estoient en sem-
blance des siens estoient eureux : respond, elle leur disoit bien à la fois :
« Entrez hardiment par my les Anglois >■>, et elle mesmes y entroit.
Interroguée s'elle leur dist qu'ilz les portassent hardiement, et qu'ilz
I. A : faciehat. — 2. C : lancx. — -^. A : bene aliquando.
74 PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC
celles, et quod ' haberent bonam fortunam : respondit quod eis
bene dixit illud quod evenit, et quod adhuc est eventurum ^.
Interrogata utrum ipsa ponebat vel faciebat poni aquam benedic-
tam super pannoncellis % quando illos de novo assumebat : respon-
dit : « Ego nihil scio de hoc. Et si hoc fuit factum, non fuit de
proecepto meo. »
Interrogata an vidit eos aspergi aqua benedicta : respondit :
« Hoc non est de processu vestro. Et si ego vidi hoc fieri, ego non
sum nunc advisata de respondendo. »
Interrogata an socii guerra.^ faciebantne poni in pannoncellis suis
ha,^c nomina, Jhesus Maria : respondit ; « Per fidem meam, ego
nescio. »
Interrogata an ipsa gyravit vel gyrari fecit telas, per modum pro-
cessionis, circa altare vel ecclesiam, pro faciendo inde pannon-
cellos : respondit quod non, nec vidit aliquid fieri.
Interrogata, quando fuit ante villam de Gergueau, quid erat quod
airoient bon eur : respond, elle leur distbien ce qui estoit venu et qui
advendroit encore.
Interroguée s'elle nicctoit ou faisoit point niectre de eaue benoitte sur
les pcnnonceaulx, quant on les prenoit de nouvel : respond : « Je n'en
sçay rien »; et s'il a esté fait, ce n'a pas esté de son commandement.
Interroguée s'elle y en a point veu gecter : respond : « Cela n'est
point de vostre procès » ; et s'elle y en a veu gecter, elle n'est pas advi-
sée maintenant de en respondre.
Interroguée se les compaignons de guerre faisoient point mectre en
leurs pennonceaulx Jhesus Maria : respond : « Par ma foy, je n'en sçay
rien. »
Interroguée s'elle a point tournié ou fait tournier toilles par manière
de procession outour d'un autel -* ou d'église, pour faire pennonceaulx :
respond que non, et n'en a rien veu faire.
Interroguée, quant elle fut devant Jargueau, que c'estoit qu'elle portoit
I. J omet quod. -^ 2. A : ventnrum. — ■ 3. AB : pannouceUos ; C : pennoncellos.
— 4. Ms . : chasiel.
PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC 75
portabat rétro suam cassidcm scu galeam, et an erat aliquid ibi '
rotundum : respondit : « Per fidem meam, nihil erat ibi. »
Intcrrogata an unq'uam cognoverit fratrem Ricardum ' : respon-
dit : « Ego nunquam videram ipsum, quando veni ante villam
Trecensem. »
Interrogata qualem vultum sibi fecit ipse frater Ricardus : res-
pondit quod illi de Trecis, prout existimat >, miserunt ipsum ad
eam, dicentesquod dubitabant ne ipsa Johanna non esset res veniens
ex parte Dei ; et quando idem frater ^ appropinquavit ad eam, ipse
faciebat signum crucis et aspergebat aquam benedictam. Et tune ipsa
dixit ei : « Appropinquetis audacter, ego non evolabo. »
Interrogata an ipsa viderat vel fecerat fieri aliquas imagines vel
picturas ipsiusmet et ad suam ^ similitudinem : respondit quod
vidit in Attrebato '^ unam picturam in manu cujusdam Scoti; et ibi
erat similitude ipsius JohanniE omnino armat?e, prœsentantis quas-
dam litteras suo régi 7, cum uno genu flexo. Et dixit quod nunquam
vidit aut fecit fieri aliam imaginem vel picturam sui.
derrière son heaulme, et s'il y avoit aucune chose ront : respond : « Par
ma fo}^, il n'y avoit rien. »
Interroguée s'elle congnust oncques frère Ricard : respond : « Je ne
l'avoys oncques veu, quant je vins devant Troyes. »
Interroguée quelle chière frère Ricard lui feist : respond que ceulx de
la ville de Troyes, comme elle pense, l'envoièrent devers elle, disans
que ilz doubtoient que ce ne feust pas chose de par Dieu; et quant il vint
devers elle, en approuchant, il faisoit signe de la croix, et gectoit eaue
benoictc, et elle lui dist : « Approuchez hardiement, je ne m'envouleray
pas. »
Interroguée s'elle avait point veu, ou fait foire aucuns ymaiges ou
painctures d'elle et à sa semblance : respond qu'elle vit à Arras une painc-
ture en la main d'un Escot, et y avoit la semblance d'elle toute armée, et
présentoit uneslectres à son roy, et estoit agenoullée d'un genoul. Et dit
que oncques ne vit ou fist faire autre ymaige ou painture à la semblance
d'elle.
j. A : ibi aliquid. — 2. B en marge: De fratreRicardo. — 3. C : estimât. -4. A
ajoute Ricardus. — ■ •). A : sui. — 6. AC : Attrahato. — y. A : n'cri suo.
76 PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC
Interrogata utrum, in domo hospitis suis, in villa Aurelianensi,
erat una tabula ubi depict^e erant très mulieres, et in ea descriptum.
Justice^ paix, union : respondit quod de hoc nihil scit.
Interrogata utrum ipsa sciât quod illi de parte sua fecerint ' fieri
servitium, missam et orationes ad honorem ipsius : respondit quod
nihil scit; et, si ipsi fecerunt aliquod servitium, non est de prse-
cepto ejus; tamen si oraverint pro ipsa, videtur sibi quod non maie
faciunt.
Interrogata utrum illi de parte sua credant tirmiter ipsam esse
missam a Deo : respondit : « Ego nescio utrum credant, et me refero
ad animum ipsorum ; sed si non credant, tamen ego sum missa a
Deo ^ »
Interrogata utrum ipsa credat quod illi habeant bonam creden-
tiam, credendo ipsam esse missam a Deo : respondit : « Si ipsi cre-
dant quod sum missa a Deo, non sunt de hoc abusati. »
Interrogata anne cognoscebat animos illorum de parte sua, quando
Interroguée d'un tablel chieux son hoste, où il avoit trois femmes
painctes, et escript « Justice, paix, union » : rcspond qu'elle n'en sçait
rien.
Interroguée s'elle sçait point que ceulx de son party aient fait service,
messe, oroison pour elle > : respond qu'elle n'en sçait rien ; et s'ilz en
font service, ne l'ont point fait par son commandement ; et s'ilz ont prié
pour elle, il luy est advis qu'ilz ne font point de mal.
Interroguée se ceulx de son party croient ferméement qu'elle soit
envoyée de par Dieu : respond : « Ne sçay s'ilz le croient, et m'en actend
à leur couraige ; mais si ne le croient, si suis-je envolée de par Dieu. »
Interroguée s'elle cuide pas que, en créant qu'elle soit envoyée de par
Dieu, qu'ilz aient bonne créance; respond, s'ils croient qu'elle soit
envoyée de par Dieu, ils n'en sont point abusez.
Interroguée s'elle sçavoit point bien le couraige de ceulx de son party,
I. O : fecerunt- — '2. B en marge : Johanna missa est a Deo, lit dicil. — 5. Ms.
en marge : une main.
PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC 77
osculabantur pedes, manus et vestimenta ipsius : respondit quod
multi libenter videbant eam, et tamen osculabantur manus ejus
quantum minus ipsa poterat ; sed libenter pauperes veniebant ad
ipsani, quia eis non inferebat displicentiam, imo potius juvabat ad
supportandum eos.
Interrogata qualem reverentiam sibi fecerunt cives Trecenses, in
ingressu vilUt : respondit quod ipsi reverentiam sibi non fecerunt.
Dicit ultra quod, prout ei videtur, frater Ricardus intravit cum ipsa
et suis villam Trecensem ; sed non recordatur an viderit eam in
ingressu.
Interrogata an ipse frater Ricardus fecerit sermonem, in adventu
ipsius Johanm'e apud villam pnedictam : respondit quod non ibi diu
stetit, nec jacuit in villa ; et de sermone nihil scit.
Interrogata utrum ipsa fuerit multis diebus in civitate Remensi :
respondit quod, prout crédit, ipsa et sui fuerunt illic quinque aut
sex diebus.
Interrogata an utrum ibi levaverit aliquem infantem de sacro
fonte : respondit quod Trecis levavit unum ; sed non recordatur
quant ilz luy baisoient les piez et le mains, et les vestemens d'elle :
respond, beaucop de gens les véoient voulentiers ; et si dit qu'ilz bai-
soient le mains ses vestemens qu'elle n'en povoit. Mais venoient les
pouvres gens voulentiers à elle, pour ce qu'elle ne leur faisoit point de
desplaisir, mais les supportoit à son povoir.
Interroguée quelle révérence luy firent ceulx de Troies à l'entrée : res-
pond : « Hz ne m'en firent point » ; et dit oultre que, à son advis, frère
Ricard entra quant eulx à Troies ; mais n'est point souvenante s'elle le
vit à l'entrée.
Interroguée s'il fist point de sermon à l'entrée de la venue d'elle : res-
pond qu'elle n'y arresta guères, et n'y jeust oncques ; et quant au sermon,
elle n'en sçait rien.
Interroguée s'elle fut guères de jours à Rains : respond : « Je crois
que nous y fusmes ini ou v jours. »
Interroguée s'elle y leva point d'enfant : respond que à Troycs en leva
ung; mais de Rains n'a point de mémoire, ne de Chasteau-Tierry ; et
78 PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'ARC
quod Remis vel in Castro-Theodorici levaverit aliquem. Duos
autem levavit apud Sanctum Dionysium ' in Francia. Et libenter
dabat liliis nomen Karoli, in honorem régis sui, et filiabus nomen
Johanniï; ; et aliquando nomen imponebat veluti placebat matribus.
Interrogata utrum mulieres illius vilht fiiciebantne anulos suos
tangere illum anulum, quem ipsa Johanna portabat in digito : res-
pondit quod "■ « multa: mulieres tetigerunt manus meas et anulos
meos ; sed nescio animum nec intentioneni ipsarum ».
Interrogata qui fuerunt illi de societate ipsius, qui ceperunt papi-
liones in vexillo ejus, ante Castrum-Theodorici : respondit quod '
nunquam fuit factum de parte ipsorum ; sed illi de parte ista adin-
venerunt.
Interrogata quid fecit Remis de chirothccis •* in quibus rex suus
fuit consecratus : respondit quod ibi fuit una librata de chirothecis,
pro tradendo militibus et nobilibus qui aderant ; et fuit unus qui
perdiderat chirothecas suas; sed ipsa non dixit quod faceret eas
reperiri. Dixit etiani quod vexillum suum fuit in ccclcsia Remensi;
aussi deux en leva à Saint Denis. Et voulentiers mectoit nom > aux filz
Charles, pour l'onneur de son roy, et aux filles Jcbaiine ; et aucunes fois,
selon ce que les mères vouloient.
Interroguée se les bonnes femmes de la ville touchoient point leurs
agneaulx à l'anel qu'elle portoit : respond, maintes femmes ont touché à
ses mains et ses aneaulx*' ; lîiais ne sçait point leur couraige ou intencion.
Interroguée qu'ilz furent ceulx de sa compaignic qui prindrent papil-
lons devant Chasteau-Tierry en son estaindart : respond qu'il ne fust
oncques fait ou dist de leur party ; mais ce ont fait ceulx du party de
deçà, qui l'ont controuvé.
Interroguée qu'elle fist à Rains des gans où son roy fut sacré : res-
pond : « Il y ouït une livrée de gans pour bailler aux chevaliers et nobles
qui là esloient. Et en y ouït ung qui perdit ses gans » ; mais ne dist point
qu'elle les feroit retrouver.
Item, dit que son estaindart fut en l'église de Rains ; et luy semble que
I. AC : Dionisium. — 2. A omet quod. — ^. A aioute hoc. — 4. La forme
cirotheca est constante en AC. — 5. Ms: 11011. — 6. Ms : agneaulx.
PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC 79
et videtur ei quod illud ' erat satis prope altare, dum rex suus ^
consecraretur, et ipsamet ipsum ibi tenuit aliquantulum. Nescit
autçm iitrum frater Ricardus ipsum ibidem tenuerit.
Interrogata utrum, quando ibat per patriam, saspe reciperet sacra-
mentum eucharistias et pœnitentia.-, quando erat in bonis villis :
respondit quod sic, interdum.
Interrogata an ipsa recipiebat praedicta sacramenta in habitu virili :
respondit quod sic; sed non recordatur quod reciperet ' in armis.
Interrogata cur cepit gradarium, gallice la haqtienéc, episcopi Sil-
vanectensis : respondit quod idem gradarius fuit emptus ducentis -'
salutiis. Nescit an ipse receperit vel non ; tamen de hoc habuit assi-
gnationem, vel fuit persolutus ; etiam ipsa rescripsit eidem episcopo
quod rehaberet suum pr^efatum gradarium, si vellet, et quod ipsa
nolebat eum, nec valebat pro sustinendo pœnam.
Interrogata qualem œtatem habebat puer quem ipsasuscitavit apud
Latigniacum : respondit quod puer ille erat trium dierum; et fuit
apportatus coram imagine Beatae Maria; in Latigniaco, fuitque dic-
tum ipsi Johannae quod puellae de villa erant coram dicta imagine,
son estaindart fut assés près de l'autel ; et elle mesmes l'y i tint ung poy,
et ne sçait point que frère Richart le tenist.
Interroguée, quant elle aloit par le païs, s'elle recepvoit souvent le
sacrement de confession et de l'autel, quant elle venoit es bonnes villes :
respond que ôuil, à la fois.
Interroguée s'elle recepvoit lesdiz sacremens en abit d'omme : respond
que ouil ; mais ne a point mémoire de le avoir receu en armes.
Interroguée pourquoy elle prinst la haquenée de l'evesque de Senlis :
respont, elle fut achectée deux censsalus. Si les eust ou non, elle ne sçait;
mais en ouït assignacion, ou il en feust payé ; et si lui rescrist que il la
reairoit, s'il vouloit, et qu'elle ne la vouloit point, et qu'elle ne valoit
rien pour souffrir painc.
Interroguée quelle aaige avoit l'enfant à Laigny qu'elle ala visiter : res-
pond, l'enfant avoit trois jours; et fut apporté à Laigny à Nostre Dame,
et luy fut dit que les pucclles de la ville cstoient devant Nostre Dame,
I. A ajoute îr.v/7/«w. — 2. AC : ejiis. — 3. AC : receperit. — 4.C; ducentum. —
5 . -Vf.c ; lu V .
80 PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC
et quod ipsa vellet ire ad orandum Deum et Beatam Virginem, quod
daretur vita infanti. Et tune ipsa cum aliis puellis ivit et oravit, et
finaliter appamit vita in illo puero, qui fecit très hiatus et fuit bap-
tizatus postea ; statimque fuit mortuus et inhumatus in terra bene-
dicta. Et fuerant très dies elapsi, ut dicebatur, quibus non apparue-
rat vita in puero ; eratque niger velut tunica ejusdem Johannac. Sed
quando fecit hiatum, color ejus incepit ' redire. Et ipsa Joiianna erat
cum puellis, orans genibus flexis, coram Nostra Domina.
Interrogata utrum fuerit dictum per illam villam quod ipsa fece-
rat fieri illam resuscitationem, et quod hoc - erat factum ad precem
ejus : respondit quod de hoc ipsa non inquirebat.
Interrogata utrum cognoverat aut viderat Katharinam de Rup-
pella ' : respondit quod sic, apud villas de Gergolio et de Monte-
Falconis, in ducatu Bituricensi.
Interrogata utrum eaclem Katharina monstraverit sibi quamdam
dominam, indutam veste alba, quam aliquando sibi apparere dice-
bat : respondit quod non.,
Interrogata quid illa Katharina dixit sibi : respondit quod illa
et qu'elle y voulsist aler prier Dieu et Nostre Dame qu'ilz lui voulsist
donner vie; et elle y ala, et pria avec les autres. Etfinablement il y appa-
rut vie, et bailla trois fois ; et puis fut baptizé, et tantoust mourut, et fut
enterré en terre saincte. Et y avoit trois jours, comme l'en disoit, que en
l'anfant n'y estoit apparu vie, et estoit noir comme sa coste ; mais quant
il baisla, la couleur lui commença à revenir. Et estoit avec les pucelles à
genoulz devant Nostre Dame à faire sa prière.
Interroguée s'il fut point dit par la ville que ce avoit elle fait faire, et
que ce estoit à sa prière : respond : « Je ne m'en enqueroye point, »
Interroguée s'elle congneusl point de Katherine de La Rochelle, ou
s'elle l'avoit veue : respond que ouil, à Jargueau et à Montfaucon en
Berry.
Interroguée s'elle luy monstra point une dame vestue de blanc, qu'elle
disoil qui luy appareissoit aucunes fois : respond que non.
Interroguée qu'elle lui dist : respond que celle Katherine lui dist qui
1. Q : cœpit . — 2. AC omettent hoc. — 3. ABC en marge : De Kathcrina de
Ruppella ; la forme Katherina est constante en A .
PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC 8i
Katharina dixit ei quod quidam domina alba, induta veste aurea,
veniebat ad îpsamKathannam, sibidicensquod iretper bonas villas,
et quod rex suus ei tradere haberet heraldos et tubicines seu trom-
petas ad faciendum proclamari quod quicumque aurum, argentum
vel thesaurum haberet absconditum statim apportaret ; et quod illi
qui illa haberent abscondita et non apportarent, bene cognosceren-
tur ab eadem Katharina, et bene sciret ipsa dictos thesauros inve-
nire; solveretque ex illis homines armorum ipsius Johann^. Ad
quod, dicta Johanna eidem Katharince respondit quod reverteretur
ad maritum suum, et faceret negotia domus sua;, gallice sonmesnage,
et nutriret pueros suos. Et pro sciendo certitudinem de facto hujus
Katharin;!;, ipsa Johanna locuta est sanctas Katharinœ vel sanctie
Margaret:t; quiie dixerunt ei quod, de facto dicta; Katharimu de
Ruppella, non erat nisi quitdam flttuitas, et quod totum nihil erat.
Scripsitque régi suo illud quod ipse de hoc debebatfacere; et quando
venlt ad ipsum, dixit ei quod erat fatuitas, et totum nihil erat de
facto illius Katharina;; tamen frater Ricardus volebat quod illa
Katharina poneretur in opère, et inde maie fuerunt contcnti ' de
ipsa Johanna prcxdictus frater Ricardus et ipsa Katharina.
venoit à elle une dame blanche vestue de drap d'or, qui luy disoit qu'elle
alast par les bonnes villes, et que le roy lui baillast des hérauk et trom-
pectes pour faire crier, quiconques airoit or, argent ou trésor mucié,
qu'il apportast tantoust ; et que ceulz qui ne le feroient, et qui en aroient
de muciez, qu'elle les congnoistroit bien, et sçaroit trouver lesdiz trésors ;
et que ce seroit pour paier les gens d'armes d'icelle Jehanne. A quoy la
dite Jehanne respondit que elle retournast àson mary, faire son mesnaige
et nourrir ses enfans. Et pour en savoir la certaineté, elle parla à saincte
Marguerite ou saincte Katherine, qui luy dirent que du fait de iceile
Katherine n'estoit que folie, et estoit tout nient. Et escript à son roy
qu'elle luy diroit ce qu'il en devoit faire ; et quant elle vint à luy, elle
luy dist que c'estoit folie et tout nient du fait de ladicte Katherine ; tou-
tesvoies frère Richard vouloit que on la mist en œuvre ; et en ont esté
très mal [contens] d'elle lesdits frère Richart et ladicte Katherine.
I. Coiiteuli ajoute en marge de A.
Procès de Jlanne d'Arc. 6
82 PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC
Interrogata an locuta fuerit cum prœdicta Katharina, de facto
eundi ad Caritatem supra Ligerim : respondit quod dicta Katharina
non consulebat sibi quodiret, etquod vigebat nimium frigus; et dice-
bat eidem Johannae quod non iret. Item, eadem Johanna dixit pra;-
fatje Katharinae, voient! ire ad ducem Burgundia;, pro faciendo
pacem, quod sibi videbatur quod non reperiretur pax, nisi per
butum lancea^. Item dixit quod petivit ab ipsa Katharina an illa
domina alba quœ sibiapparebat veniretqualibetnoctead eam.dicens
se velle propter hoc jacere cum ea in eodem lecto. Et de facto jacuit
vigilavitque ipsa Johanna usque ad mediam noctem, et nihii vidit
ibi; deinceps obdormivit. Et quando vcnit, mane ', petivit ab eadem
Katharina utrum illa domina alba venerat ad eam. Qu^i; respondit
quod sic, dum ipsa Johanna dormiebat, et quod non potuerat ^ eam
excitare. Et tune ipsa Johanna petivit an illa domina veniret altéra
nocte; et eadem Katharina respondit quod sic; propter quod ipsa
Johanna dormivit de die, ut posset vigilare tota nocte sequente. Et
cubuit illa nocte cum dicta Katharina, vigilavitque per totam noc-
tem; sed nihil vidit, quanquam siepius interrogaret ipsaui Kathari-
Interroguée s'elle parla point à Katherine de La Rochelle du fait d'aler
à la Chante ; respond que ladicte Katherine ne luy conseilloit point qu'elle
y alast, et que il faisoit trop froit, et qu'elle n'yroit point.
Item, dit à ladicte Katherine, qui vouloit aler devers le duc de Bour-
gongne pour faire paix, qui luy scmbloit que on n'y trouvcroit point de
paix, se ce n'estoit par le bout de la lance.
Item, dit qu'elle demande à celle Katherine se celle dame venoit toutes
les nuys; et pour ce, coucheroit avec elle. Et y coucha, et veilla jusques
à mynuit, et ne vit rien ; et puis s'endormit. Et quant vint au matin, elle
demanda s'elle estoit venue ; et luy respondit qu'elle estoit venue, et lors
dormoit ladicte Jchanne et ne Tavoit peu esveillcr. Et lors luy demande
s'elle vendroit point l'andemain, et la dicte Katherine luy respondit que
ouil. Pour laquelle chose dormit icelle Jehanne de jour, afin qu'elle peust
veiller la nuit. Et coucha la nuit ensuivant avec ladicte Katherine, et
veilla toute la nuit ; mais ne vit rien, combien que souvent lui deman-
I. C ajoute Je. — 2 . AC : pôle ml.
PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC 83
nam utrum illa domina veniret anne, et dicta Katharina responde-
bat : « Ita statim. »
Consequenter eadem Johanna interrogata quid ipsa fecit in fossa-
tis vilUe de Caritate ' : respondit quod ipsa fecit ibidem fieri insul-
tum, sed non ibi projecit nec projici fecit aquam bcnedictam, per
modum aspersionis.
Interrogata cur ipsa non intravit praedictam villam de Caritate,
postquam habebat pra:ceptum a Deo : respondit : « Quis vobis dixit
quod habebam pr^eceptum a Deo ? »
Interrogata an habuerit consilium a voce sua : respondit quod
ipsa volebat venire in Franciam ; sed homines armorum dixerunt ei
quod melius erat ire primo ante villam de Caritate.
Interrogata an ipsa fuit diu in turri de Beanrevoir : VQspondh quod
ipsa fuit per quatuor raenses, vel circiter. Et dixit quod, quando
scivit Anglicos venire ad ipsam pro habendo eam, ipsa fuit multum
irata; et tamen voces saepe prohibuerunt ei ne saltaretde illa turri ^;
et finaliter, pro timoré Anglicorum, ipsa saltavit et commendavit
dast se vendra elle point. Et ladicte Katherine luy respondoit : « Ouil,
tantost. »
Interroguée qu'elle fist sur les fossés de la Charité : respond qu'elle y
fist faire ung assault ; et dit qu'elle n'y gecta ou fist gecter eaue par
manière de aspersion.
Interroguée pour quoy elle n'y entra, puisqu'elle avoit commande-
ment de Dieu : respond : « Qui vous a dit que je avoie commandement de
y entrer ? »
Interroguûe s'elle en ouït point de conseil de sa voix : respond qu'elle
s'en vouloit venir en France ; mais les gens d'armes luy disrent que c'es-
toit le mieulx d'aler devant la Charité premièrement.
Interroguée s'elle fut longuement en celle tour de Beaurevoir : respond
qu'elle y fut quatre mois environ ; et dist, quant elle sceut les Anglois
venir, elle fut moult courroucée ; et toutesvoies ses voix lui défendirent
plusieurs fois qu'elle ne saillist; et enfin, pour la doubte des Anglois,
I. .-ifiC eu marge : De invasioue Caritalis. — 2. AC en marge : De luire de
Bcauiwoir.
84 PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC
se Dec et Beaue Mariœ, et fuit lïesa ex illo saltu; et postquam ipsa
saltavit, vox sanctïe Katharin^ dixit ei quod faceret bonum vultum,
et quod illi de Compendio haberent succursum. Item dixit quod
semper orabat pro illis de Compendio, una cumejus consilio,
Interrogata quid ipsa dixit, postquam saltavit : respondit quod
aliqui dicebant ipsam esse mortuam ; et, statim postquam appa-
ruit Burgundis quod viva erat, ipsi dixerunt ei quod saltaverat.
Interrogata utrum ipsa dixerit tune quod mallet mori quam esse
in manu Anglicorum : respondit quod dixit quod ipsa mallet reddere
animam Deo quam esse in manu Anglicorum.
Interrogata utrum ipsa ' tune fuerit irata, et an blasphemave-
ritne nomen Dei : respondit quod ipsa nunquam maledixit Sanctum
vel Sanctam, et quod ipsa nunquam consuevit jurare.
Interrogata, de focto vilht Suessionensis et capitanei qui red-
diderat eam % utrum ipsa denegaverit Deum quod, si teneret
priefatum capitaneum, faceret eum abscindi ' in quatuor partes :
sailli et se commenda à Dieu et à Nosire Dame, et fut blécée. Et quant
elle eust sailli, la voix saincte Katherine luy dist qu'elle fist bonne chière,
et qu'elle gariroit, et que ceulx de Compiègne airoient secours.
Item, dit qu'elle prioit tousjours pour ceulx de Compiègne, avec son
conseil.
Interroguce qu'elle dist, quant elle eust sailly : respond que aucuns
disoient quelle estoit morte ; et tantoust qu'il apparut aux Bourguegnons
qu'elle estoit en vie, ilz luy disrent qu'elle estoit saillie.
Interroguée s'elle dist point qu'elle aimast mieulx à mourir que d'estre
en la main des Angloys 1 : respond qu'elle aymeroit mieulx rendre
l'âme à Dieu que d'estre en la main des Anglois.
Interroguée s'elle se courouça point, et s'elle blasphéma point le nom
de Dieu : respond qu'elle n'en maugréa oncques ne sainct ne saincte, et
qu'elle n'a point accoustumé à jurer.
Interroguée du fait de Suessons, pour ce que le cappitaine avoit rendu
la ville, et que se elle avoit regnoié Dieu, s'elle le tenoit, elle le feroit
I. Q omet ipsa. —^ 2. C : villam. — 3 . Q : ahscidi. — 4. Ms. en marge : une
main.
PROCÈS DE CONDAMNATION DR JEANNE d'aRC 85
respondit quod ' nunquam dencgavit Sanctum nec Sanctam, et
quod illi qui hoc dixerunt vel reportaverunt maie intellexerunt.
Istis omnibus sic peractis, reducta fuit ipsa Johanna ad locum
sibi pro carcere assignatum. Et deinceps nos episcopus prasdictus,
diximus quod, continuando processum et absque discontinuatione
ejusdem, vocaremus aliquos doctores etperitos utriusque juris divi-
ni et humani, qui recolligerent ea qua; recolligenda essent super
confessatis per eamdem Johannam et- responsionibus ejus redactis
in scriptis ; et, ipsis visitatis et recollectis, si aliqua essent super qui-
bus eadem Johanna videretur amplius interroganda, interrogaretur
per ahquos a nobis deputandos, absque hoc quod totam ' multitu-
dinem pn^dictorum assistentium vexaremus ; omniaque redigeren-
tur in scriptis ut, quotiens esset opportunum, pr^çfati doctores et viri
periti possent super illis deHberare et suas opiniones atque consiUa
tradere. Ipsisque diximus quod extunc + studerent et vidèrent apud
se, super materia et super ilHs quas jam audiverant de processu, quid
eis videretur esse agendum, et nobis aut deputatis seu depu tandis
ex parte nostri referre[ntj vel apud se conservarent, ut 5 maturius et
salubrius deliberare possent, loco et tempore opportunis, et suas
trenchier en quatre pièces : respond qu'elle ne regnoya oncques sainct ne
saincte ; et que ceulx qui l'ont dit ou raporté ont mal entendu.
Risque sic adis et ipsa reducta, dominus Belvacensis dixit quod, continuando
processum, et absque discontinuatione ejusdem, vocaret aliquos doctores et
peritos utriusque juris divini et humani, qui recolligerent ea qum recolligenda
essent super confessatis et responsionibus dictx Johannx redactis in scriptis. Et,
ipsis redactis, si aliqua essent super quibus adhuc esset interroganda, interroga-
retur et omnia redigerentiir in scriptis ut, super hoc totiens quotiens esset oppor-
tunum, possent super prc-edictis deliberare et dare suas opiniones. Et quod qui-
libet ipsorum posscl apud se deliberare et advisare ex auditis quid eis videtur
faciendum in materia, ac dicto reverendo patri seu ejus super hoc deputatis
referre vel apud se retinere, ut maturius et salubrius loco et tempore possent
I. AC ajoutent ipsa. — 2. B omet et. — 5. C ; tuntain. — 4. C : lune. —
S. J ; et.
86 PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC
opiniones reddere. Inhibuimus autem omnibus et singulis assisten-
tium ne recédèrent de hac civitate Rothomagensi, ante finem pro-
cessus, absque licentia nostra.
DOMIKICA DIE IV., [v., VI., VII., VIII., IX. 1 MARTII. FINIS SESSIONUM
PUBLICARUM PRO PRIMA VICE '
Item, dominica immédiate sequenti, die un. dicti mensis martii^,
et aliis diebus luna:, martis et mercurii, jovis et veneris, ex tune
immédiate sequentibus ; nos, episcopus pra:dictus, convocatis in
domo habitationis nostriie Rothomagi pluribus solemnibus doctori-
bus, magistris et viris peritis ^ in jure et divino et humano ', fccimus
recolligi omnia quae per predictam Johannam confessata in judicio
et responsa fuerant, atque etiam illa extrahi in quibus minus suffi-
cienter respondisse, et super quibus ulterius interroganda esse vide-
batur. Qiiibus sic recollectis et diligenter extractis, ex consilio et
deiiberatione peritorum, conclusimusad ulteriorem prœdictœ Johan-
n^e inierrogationem fore procedendum. Et quoniam, propter varias
occupationes nostras, praedicta- interrogationi faciend^e non semper
in propria [persona] vacare poteramus, venerabilem et discretum
virum, magistrum Johannem de Fonte, in artibus magistrum et
licentiatum in jure canonico, superius nominatum, deputavimus ad
judicialiter interrogandum pra^dictam Johannam ex parte nostra ; et
ipsum ad hoc commisimus die veneris, nona martii [mensis pras-
dicti], prasentibus doctoribus et magistris, Johanne Pulchripatrîs,
Jacobo deTuronia, Nicolao Midi, Petro Mauricii, Thoma de Cour-
cellis, Nicolao Loiselkur ' et Guillehno 5 Manchon, superius nomi-
natis.
reddere suas opiniones, inhibendo omnibus et singulis nstaniihus ne recédèrent
ab hac civitate ante finem processus, nisi de licentia ejusdem reverendi patris.
I . En marge de ABC (C : ... quarta die mensis Martii...). — 2. B ei Q omettent
peritis. — '^.O: canonico. —4. AC : Loiseleur. — 5. C: Guitlervio.
PROCES DF. CONDAMNATION DE JEANNE D ARC 87
SABHATI \. MARTir. PRIMA VICK 1\ CARCERE '
Item, sabbati immédiate sequenti, décima die dicti mensis martii,
nos, episcopus pnedictus, accessimus ad cameram quamdam in castro
Rothomagensi, qiuç pr^edictas Johannns fuerat assignata pro carcere ;
et ibidem, assistentibus nobis dicte magistro ^ Johanne de Fonte ',
commissarioa nobis, ut prasmittitur, deputato, et venerandis sacr^
theologicie doctoribus et magistris, Nicolao Midi et Gerardo Fueil-
leti ■*; pnvsentibus ad hoc testibus, Johanne Secardi >, advocato, et
domino Johanne Massieu, presbytero ; * requisivimus pr^dictam
Johannam ut faceret et pr^estaret juramentum de dicendo verita-
tem, super his quas ab ea peterentur. Quae respondit, dicens : « Ego
promitto vobis quod dicam veritatem de hoc quod tangit vestrum
processum; et quanto amplius me compelletis ad jurandum, tanto
tardius dicam vobis. »
Deinceps '' per supradictum magistrum Johannem de Fonte, per
nos ad hoc speciaUter commissum et deputatum, eadem Johanna
fuit inteiTogata. Et ab ipsapetiit per juramentum quod ipsa pr^sti-
terat, quando ultimate venit ad Compendium, a quo loco recesse-
rat. Ipsa autem respondit quod recesserat a villa de Crespeyo in
Valesio.
* Die sahhafi poil Oculi mai, décima mensis martii '.
Fuit reqiiisila defaciendo el prxsfaiido veritatem. Respondet : «Je vous pro-
met que je diray vérité de ce qui touchera vostre procès ; et plus me con-
traindrés jurer, et plus tart vous le diray. »
I nterroguée ^t'5/m a magistro Johanne de Fonte, de prxcepto et nmudato
domini Belvace)isis sic: « Par le serement que vous avez fait, quant vous
venistes derrenicrement à Conipiègne, de quel lieu estiés-vous partie ? »
respond que de Crespy en \'aloys.
I. En marge de ABC. — 2. Cornet dirlo magistro. — 3. C ajoute praedicto.
— 4. C : Fuelliiii. — '). B et Q : Fecardi. — 6. i4C.en marge : De Fonte incipit
interrogare. Aîia sessio. — 7. U, i° 18, V.
88 PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC
InteiTogata utrum ipsafuerit multisdiebas in villa de Compendio,
antequam inde faceret exitum seu aliquam salitionem : respondit
quod venit de mane, hora sécréta ; et intravit villam, absque hoc
quod inimici ejus aliquid ' scirent hoc multum, prout a>stimat ;
et illo eodem die, circa horam serotinam % fecit illam salitionem,
gallice la saillie, unde ipsa fuit capta.
Interrogata si, quando exsiliit, pulsata; fuerunt campana; : respon-
dit quod, si puisât^ fuerunt, hoc non fuit de pra^cepto ipsius vel
de scitu ; nec ad hoc cogitabat, nec etiam recordatur utrum ipsa
dixerat quod pulsarentur.
Interrogata ^ utrum fecit illam salitionem de praecepto vocis suae:
respondit quod, in septimana Paschali novissime pr^eterita, ipsa
exsistente supra fossata vilLt Meleduni, fuit eidem dictum per suas
voces ^», videlicet per voces sanctarum Katharinitet Margaretiv, quod
ipsa caperetur antequam esset festum Beati Johannis ; et quod ita
oportebat fieri ; et quod inde non obstupesceret, sed acciperet
gratanter, et quod Deus adjuvaret eam.
Interroguce, quant elle fut venue à Compaigne, s'elle fut plusieurs
journées avant qu'elle felst aucune saillie : respond qu'elle vint à heure
secrète du matin, et entra en la ville, sans ce que ses annemisle sceussent
gueires, comme elle pense ; et ce jour mesmes, sur le soir, fcist la sail-
lie dont elle fut prinsc.
Interroguée se à la saillie l'en sonna les cloches : respond, se on les
sonna, ce ne fut point à son commandement ou par son sceu ; et n'y
pensoit point ; et si, ne lui souvient s'elle avoit dit que on les sonnast.
Interroguée s'elle fist celle saillie du commandement de sa voix : res-
pond que en la sepmaine dePasques derrenièreuient passé, elle estant sur
les fossés deMeleun, luy fut dit par ses vois, c'est assavoir saincte Kathe-
rine et saincte Marguerite, qu'elle seroit prinse avant qu'il fust la saint
Jehan, et que ainsi failloit qui fust fait, et qu'elle ne s'esbahist, et print
tout en gré, et que Dieu lui aideroit.
I. A omet aliquid. t- 2. C : septimam. — 3. AC en marge : Nota de captione
ipsius Johannx ; B en marge: De captione Johannx. — 4. Q: voces suas.
PROCÈS DE CONDAMNATION' DE JEANNE d'aRC 89
Interrogataan, depost illuin locumde Meleduno, fueritne dictum
sibi ' per voces suas pr?edictas quod ipsa caperetur : respondit quod
sic, multotiens, et quasi quotidie\ Et requirebat a suis vocibus
quod, quando esset capta, statini moreretar, sine longa vexatione
carceris ; et ilhe voces sibi dixerunt quod acciperet omnia gratanter
et quod ita oportebat tîeri ; sed non dixerunt sibi horam. Et si ipsa
scivisset horam, non ivisset illuc. Petiveratque pluries ab eisdem
vocibus scire horam captionis, sed non dixerunt sibi.
Interrogata si voces suie prascepissent sibi quod exsilisset de
Compendio, significantes ei ' quod fuisset capta, utrum ipsa ivisset
illuc : respondit quod, si ipsa scivisset horam et quod debuissetcapi,
non ivisset libenter; tamen ipsa fecisset prcTceptum illarum vocum,
quidquid sibi debuisset contingere.
Interrogata, quando exsiliit a Compendio, utrum habuerat vocem
seu revelationem de recedendo et faciendo illam salitionem : res-
pondit quod illo die nescivit suam captionem, nec habuit aliud prie-
ceptum de exeundo : sed semper dictum fueratei+ quod oportebat
eam esse prisionariam.
Interroguée se, depuis ce lieu de Meleun, luy fut point dit par ses-
dictes vois qu'elle seroit prinse : respond que ouil, par plusieurs fois, et
comme tous les jours. Et à ses voix requeroit, quant elle seroit prinse,
qu'elle fust morte tantoust, sans long travail de prison ; et ilz luy disrent
qu'elle prinst tout en gré, et que ainsi le failloit faire ; mais ne luy disrent
point l'eure; et s'elle l'eust sceu, elle n'y fust pas alée ; et avoit plusieurs
fois demandé sçavoir l'eur, et ilz ne lui dirent point.
Interroguée, se ses voix lui eussent commandé qu'elle fust saillie et
signifié qu'elle eusr esté prinse, s'elle y fust alée : respond, s'elle eust sceu
l'eure, et qu'elle deust estre prinse, elle n'y fust point alée voulentiers ;
toutesvoies elle eust fait leur commandement en la fin, quelque chose
qui luy dust estre venue.
Interroguée se, quant elle fit celle saillie, s'elle avoit eu voix de partir
et faire celle saillie: respond que ce jour ne sceut point sa prinse, et
n'eust autre commandement de yssir ; mais tousjours luy avoit esté dit
qu'il failloit qu'elle feust prisonnière.
I. AC : fueritne sibi dictum. — 2. A : colhidie: C : quothidie. — 3. C: sihi. —
4. AC : f lierai ei dictiiDi.
90 PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC
Interrogata utrum, quando fecit illam salitionem, transiverit per
pontem Compendii : respondit quod transivit per pontem et per
boulovardum ', gallice bouloi>art\ et ivit, cum societate gentium
de parte sua, supra gentes domini Johannis de Luxemburgo, et eos
repulit bina vice usque ad castra seu logias Burgundorum, et in
tertia vice, usque ad médium itineris. Et tune Anglici qui aderant
prassciderunt iter ipsi Jolianna^ et suisgentibus ; et ipsa, se retraliendo,
fuit capta in campis, ad illud latus quod est versus Picardiam,
prope dictum boulovardum' ; et inter iocum in quo capta fuit et
Compendium erat riparia média et boulovardum* cum fossato
ipsius ; necaliquid^ aliud mediabnt.
Interrogata utrum in vexillo quod ipsa deportabat erat mundus
depictus, et duo angeli, etc. : respondit quod sic, nec unquam
habuit nisi unicum.
Interrogata quiï significatio erat depingere ibidem'' Deum tenen-
tem mundum, et duos angelos : respondit quod sanct^u Katharina
et Margareta dixerunt ei quod ipsa caperet vexillum ", et ipsum
Interrogucc se, à faire celle saillie, s'elle passa par le pont : respond
qu'elle passa par le pont et par le boulcvart, et ala avec la compaignie
des gens de son party sur les gens de Monseigneur de Luxanibourg, et
les rebouta par deux fois jusques au logeis des Bourguegnons, et à la
tierce fois jusques à niy le chemin; et alors les Anglois, qui là estoient,
coupèrent les chemins à elle et ses gens, entre elle et le boulevart ; et
pour ce, se retrairent ses gens; et elle, en se retraiant es champs en costé,
devers Picardie, près du boulevert, fut prinsc; et estoit la rivière entre
Compiègne elle lieu où elle fut prinse; et n'y avoit seullement, entre le
lieu où elle fut prinse et Compiègne, que la rivière, le boulevert et le
fossé dudit boulevert.
Interroguée se en icelluy estaindart le monde est painct, et les deux
angles, etc. : respond que ouil, et n'en eust oncques que ung.
Interroguée quelle signifiance c'estoit que paindre^ Dieu tenant le monde,
et ses deux angles : respond que saincte Katherine et saincte Marguerite
luy disrent qu'elle prinst hardiement, et le portast hardiement, et qu'elle
1. C : bosclevardiim . — 2. C: hosclnvrt. — 3 . C.' holevivdum. — 4. C ; holevanlum.
— 5. j2 .■ aliud. — 6. AC : Un. — 7. AC en marge : De vexillo ; B en marge : De
vexillo Johannxei armis. — 8. Ms.: prendre.
PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC 9I
audacter portaret, et quod faceret in eo depingi Regemcœli. Et hoc
dixit régi sue, licet invitissime; et de significatione nescit aliud.
Interrogata iitrum haberet scutum et arma : respondit quod ipsa
nunquam habuit; sed rex suus dédit suis fratribus arma, videlicet
unum scutum asureum, in quo erant ' duo lilia aurea et ensis in
medio ; et, in ista villa, descripsit cuidam pictori eadem arma, quia
petierat ab ea quiu arma gerebat. Item dixit quod illud fuit datum
per regem suum fratribus suis, sine requesta ejusdem Johannas, et
absque revelatione.
Interrogata utrum ipsa habebat unum equum, quando capta fuit,
vel emissarium, vel gradarium : respondit quod tune erat super
equum, et erat unus médius emissarius, gallice ung demi coursier.
Interrogata quis hune equum sibi dederat : respondit quod rex
sutis, vel gentes régis sui dederunt sibi ex pecuniis ejusdem régis
sui; et habebat quinque emissarios ex pecuniis ejusdem régis sui,
absque trotariis qui erant plus quam septem.
Interrogata utrum habuerit unquam alias divitiasarege suo quam
tîst mectre en paincture là le Roy du ciel. Et ce dist à son roy, mais
très envis ; et de la signifiance ne sçait autrement.
Interroguée s'elle avoit point escu et armes : respond qu'elle n'en eust
oncques point ; mais son roy donna à ses frères armes, c'est assavoir ung
escu d'asur, deux fleurs de Hz d'or et une espée par my ; et en ceste ville
a devisé à ung painctre celles armes, pour ce qui luy avoit demandé
quelles armes elle avoit.
Item, dit que ce fut donné par son roy à ses frères, à la plaisance d'eulz,
sans la resqueste d'elle, et sans révélacion,
Interroguée s'elle avoit ung cheval, quand elle fut prinse, coursier
ou haquenée : respond qu'elle estoit à cheval, et estoit ung demi cour-
sier celluy sur qui elle estoit quant elle fut prinse.
Interroguée qui luy avoit donné cellui cheval : respond que son roy
ou ses gens luy donnèrent de l'argent du rov ; et en avoit cinq coursiers,
de l'argent du roy, sans les trotiers où il en avoit plus de sept.
Interroguée s'elle eust oncques autres richesses de son rov que ces
i.Q : eiat.
92 PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC
illos equos : respondit quod nihil petivit a rege suo, nisi bona
arma, bonôs equos et pecunias pro solvendo gentes suas de hospitio
suo.
Interrogata utrum habebat thesaurum : respondit quod habebat
decem aut duodecim millia qux' habet in valore, sed non erat
magnus thésaurus pro ducendo guerram ; imo hoc parum est ; et
illa habent fratres ejus, prout ^estimât. Dicitque quod illud quod
habet est de propria pecunia régis sui.
Interrogata quod est illud signum ' quod dédit régi suo, dum
venit ad eum : respondit quod illud est bonum, et honorabile, et
bene credibile, et bonum, et ditius quod sit in mundo.
Interrogata quare non ita bene vult dicere et ostendere illud
signum, sicut ipsa voluit habere signum Katharinae de Ruppella :
respondit quod, si signum Katharina; ita bene fuisset ostensum,
coram notabilibus viris ecclesiasticis et aliis, archiepiscopis et epis-
copis, videlicet coram archiepiscopo Remensi et aliis quorum nes-
cit nomina, sicut fuit signum ipsius Johann^, ubi erat Karolus de
Borbonio, dominus de Tremoilla, dux Alcnconii et plures alii
chevaulx: respond qu'elle ne demandoit rien à son roy, fors bonnes
armes, bon chevaulx et de l'argent à paier ses gens de son hostel.
hiterroguée s'elle avoit point de trésor: respond que X ou XII mille
qu'elle a vaillant n'est pas grand trésor à mener la guerre, et que c'est
pou de chosp ; et lesquelles choses ont ses frères, comme elle pense ; et
dit que ce qu'elle a, c'est de l'argent propre de son roy.
Interroguée quel est le signe qui vint à son Roy: respond que il est
bel et honnouré, et bien créable, et est bon, et le plus riche qui soit.
Interroguée pourquoy elle ne voult aussi bien dire et monstrer le signe
dessus dit, comme elle voult avoir le signe de Katherine de La Rochelle :
respond que, se le signe de Katherine eust esté aussi bien monstre
devant notables gens d'église et autres, arcevesques et évesques, c'est
assavoir devant l'arcevesque de Rains et autres évesques dont elle ne
sçait le nom (et mesmes y estoit Charles de Bourbon, le sire de la Tri-
moulle, le duc d'Alençon et plusieurs autres chevaliers, qui le veirent et
I . AC en marge ; De si^no.
PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC 93
milites qui viderunt et audiverunt :tque bene sicut eadem Johanna
videt homines' loquentes sibi et stantes coram ea : tune ipsa non
petivisset scire signum pnrdictas Katharinas.Et tamen antea sciebat
per sanctas Katharinam et Margaretam quod, de facto dictse Katha-
rinne de Ruppella, nihil penitus erat.
Interrogata utrum pniedictum signum ipsius Joiiann^e duret
adhuc : respondit quod bonum est scire ; et durabit usque ad mille
annos et ultra. Item dicit quod dictum signum est in thesauro régis
sui.
Interrogata utrum sit aurum, argentum, lapis pretiosus vel
corona^ : respondit: « Ego non dicam vobis aliud \ nec homo sci-
ret describere rem adeo divitem sicut est signum; et tamen signum
quod oportet vobis -^ est quod Deus me liberet a manibus vestris,
et est certius quod ipse sciât vobis mittere ! » Item dicit quod,
quando debuit recedere pro eundo ad regem suum, fuit eidem dic-
tum per suas voces : « Vade audacter; quando tu eris ante regem,
ipse habebit bonum signum de recipiendo te et credendo tibi. »
Dirent aussi bien comme elle voit ceulx qui parloient à elle aujourd'huy),
comme celluy dessus dit estre monstre, elle n'eust point demandé sça-
voir le signe de ladicte Katherine. Et toutesvoies elle sçavoit au devant
par saincte Katherine et saincte Marguerite que, du fait de ladicte Kathe-
rine de La Rochelle, ce estoit tout néant.
Interroguée se ledit signe dure encore : respond : « Il est bon à sça-
voir, et qu'il durera jusques à mil ans, et oultre. »
Item, que ledit signe est en trésor du roy.
Interroguée ce c'est or, argent, ou pierre précieuse, ou couronne : res-
pond : « Je ne vous en diray autre chose ; et ne sçaroit homme deviser aussi
riche chose comme est le signe ; et toutesvoies le signe qui vous fault,
c'est que Dieu me délivre de vos mains, et est le plus certain qu'il vous
sçache envoyer ! »
îlem, dit que, quant elle deust partir à aller à son roy, luy fut dit
par ses voix : « Va hardiement ; que quant tu seras devers le roy, il
aura bon signe de te recepvoir et croire. »
I. Q: dominos. — 2. ^C en marge : Nota. — t,. Q omet aliud. — 4. C en
marge : Nota.
94 PROCES DE eONDAMNATION DE JEANNE D ARC
Interrogata, quando signum venit ad regem suum, qualem reve-
rentiam ipsa fecit sibi, et utrum illud venerit ex parte Dei : respon-
dit quod ipsa regratiata fuit Deo de hoc quod liberavit eam a pœna
quas sibi fiebat per clericos de illa parte, qui arguebant contra ipsam;
et plu ries ipsa flexit genua. Item dicit quod unus angélus^ ex parte
Dei et non ex parte alterius, tradidit signum régi suc, et ipsa de
hoc multotiens gratias egit Deo. Dicit ultra quod clerici [de parte
sua] cessaveruntarguere eam, quando habuerunt signum pr;i^dictum.
Interrogata ' utrum viri ecclesiastici de illa parte videront signum
prasdictum : respondit quod, quando rex suus et qui cum eo erant
viderunt signum pra^dictum et ipsummet angelum qui illud tradi-
dit, ipsa petivit régi suo an erat contentus ; quid respondit quod
sic. Et tune ipsa recessit et ivit ad unam cappellam satis prope, et
audivit tune dici quod post ipsius recessum plusquam trecentx per-
sonit viderunt signum pr^edictum. Dicit ultra quod, pro amore
ipsius et ut homines cessarent eam interrogare, Deus volebat per-
hitcrroguée, quant le signe vint à son roy, quelle rcvcrcnce elle y fist,
et s'il vint de par Dieu: respond qu'elle niercia nostre Seigneur de ce
qui la délivra de la paine des clercs de par delà qui arguoient contre elle,
et se agenoulla plusieurs fois.
//('/;/ dit que uiig angle, de par Dieu et non de par autre, bailla le
signe à son roy ; et elle en niercia moult de fois nostre Seigneur.
Item dit que les clercs de par delà cessèrent à la arguer, quant ilz
eurent sceu ledit signe.
Interroguée se les gens d'église de par delà vcirent le signe dessus dit:
respond que, quant son roy et ceulx qui estoient avec lui eurent veu
ledit signe, et mesmes l'angle qui le bailla, elle demande à son roy s'il
estoit content; et il respondit que ouil. Et alors elle party et s'en ala
en une petite chappelle assés près, et ouyt lors dire que après son parte-
mént plus de ui'^ personnes veirent ledit signe.
Dit oultre que, par l'amour d'elle et qu'ilz la laissassent à interroguer,
1 . 5 en mara;e : Nota : hic de si^no.
PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC 95
mittere quod illi de parte sua, qui viderunt signum prsedictum,
vidèrent ipsum.
Interrogata utrum rexsuus et ipsa fecerunt aliquam reverentiam
angelo, quando attulit signum pr^dictum : respondit quod ipsa
fecit reverentiam, et flexit genua, et discooperuit caput suum.
LUN.i: XII. MARTII. ALIA SESSIO '.
Item luniï, xii. die mensis martii, immédiate sequente, compa-
ruit in domo habitationis nostrcÇ Rothomagi religiosus et discretus
vir, frater Joliannes Magistri, ordinis Fratrum Prœdicatorum, supe-
rius nominatus^ vicarius dicti - Inquisitoris hiereticae pravitatis in
regno Francii^ ; pra^sentibus venerabilibus et discretis viris, domi-
nis et magistris, Thoma Fiesvet ^ et Pasquerio de Vallibus, decre-
torum doctoribus, et Nicolao de Hubento, litterarum apostolicarum
scriptore, et fratre Ysambardo de Petra, ordinis Fratrum Prœdicato-
rum. Cui siquidem vicario nos, episcopus prœdictus, exposuimus
quod alias, a principio processus per nos inchoati in materia fidei
contra quamdam mulierem, Johannam la Pucelle vulgariter nuncu-
patam, eumdem vicarium sommaveramus et requisiveramus de se
adjungendo prsesenti processui, ofFerentes sibi communicare acta,
munimenta et alla quiecumque habemus ad materiam et processum
pertinentia. Ipse vero vicarius pro tune aliqualem diftïcultatem fece-
rat de se adjungendo in processu^ propterea quod solum commissus
erat in civitate et diœcesi Rothomagensi ; processus autem coram
nobis deducebatur ratione jurisdictionis nostnxi Belvacensis, in lerri-
torio accommodato. Quamobrem, ad majorem securitatem negotii,
Dieu vouloit penneictre que ceulx de son party qui veirent ledit signe,
le veissent.
Interi'oguée se son roy et elle firent point de révérence à l'angle, quant
il apporta le signe : respond que ouil, d'elle ; et se agenoulla, et oulta
son chapeau.
I . En marge de ABC. — 2. AC : domini, — ^.B et Q : Fiefvct.
96 PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC
etex abundanti cautela, ex consilio peritorum, concluseramus scri-
bere addominum Inquisitorem ipsum, requirendo quatinus ad hanc
civitatem Rothomagensem accederet, aut vicarium specialiter in bac
causa deputaret, qui, ad deductionem et terminationem processus,
plenam ex parte ipsius domini Inquisitoris haberet potestatem, prout
hœc in superioribus latius continentur. Postquam vero dominus
pr^efatus Inquisitor litteras nostras habuit, bénigne annuens nostrae
requisitioni^ pro honore et exaltatione orthodoxie fidei, sajpedictum
fratrem Johannem Magistri specialiter commisit et deputavit ad hanc
causam deducendam et terminandam, per litteras suas patentes
sigillo ejus munitas et roboratas, quarum ténor infra sequitur.
Propter qu^e, ipsum fratrem Johannem Magistri sommabamus et
requirebamus quatinus, juxta tenorem suas commissionis, se nobis-
cum in hoc ' processu adjungeret. Ad ha;c idem frater nobis respon-
dit quod libenter videret antedictam commissionem sibi directam,
processum signis notariorum signatum, et alia quc'e sibi communi-
care vellemus; quibus visis et perspectis, nobis responsum darct, et
pro officio sancta; Inquisitionis debitum suum faceret. Nos vero
eidem diximus quod jam in magna parte processus praesens adstite-
rat, ubi plura ex responsis dictas Johann^e potuerat audire ; era-
musque contenti et bene volebamus sibi communicare processum et
omnia qux acta fuerant in materia, ut illa cognosceret et videret.
SEQ.UITUR * AUTEM TEXOR LITTERARUM COMMISSIOXIS, TRANSMISSARUM A
DOMINO INQUISITORE, DE QUIBUS SUPRA IIT MEKTIO
t< Dilecto 3 in Christo iratri Johanni Magistri, ordinis Tratrum Prœdi-
catorum, frater Johannes Gravèrent, ejusdem ordinis, sacrœ théologie
humilis professer atque hsereticas pravitatis in regno Francis Inquisitor
auctoritate apostolica deputatus, in auctore et consummatore fidei, domino
nostro * Jhesu Christo, salutem. Cum ita sit quod reverendus in Christo
pater ac dominus, dominus Belvacensis episcopus, super facto cujusdani 5
I . AC : ipso. — 2'. ABC en marge : Ténor commissionis domini Inquisitoris.
5. AC ajoutent sibi. — 4. Q omet nostro. — 5. AB et Q : cujusdem.
PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC 97
mulieris quie vocatur Johanna, vulgari autem nomine Puella, nobis per
suas patentes litteras scripserit in modum qui sequitur : « Petrus, mise-
ratione divina Belvacensis episcopus, venerando patri magistro Johanni
Gravèrent, etc. ' » ; et quia nos, légitime impediti, Rothomagum de prge-
sentiadire commode non possumus, hinc est quod vobis, de cujus zelo et
discretione conlidimus, quoad ea qu.-e nostrum concernunt officium, foc-
tuni sive negotium illius pntdictîe mulieris, usque ad sententiam definiti-
vam inclusive, specialiter commisimus atque committimus pnvsentium
per tenorem; sperantes quod, ad laudem Dei, exaltationem fidei et aîdifi-
cationem populi, juste et sancte procedatis. In cujus rei testimonium,
sigillum nostrum, quo utimur in officio, prsesentibus est appensum.
Datum Constantiis, anno Domini millesimoCCCC°, tricesimo, die quarta
mcnsis martii. » Sic signala : « N. Ogier ^. »
DIE LUN.K PR^DICTA 3
Item, eodem die luna;, de mane, nos, episcopus pntdictus, adivi-
mus cameram assignatam pro carcere pr3sdict« Johannie, in Castro
Rothomagensi, ub.i pariter nobiscum adstiterunt venerabiles et dis-
cret! viri domini et magistri, Johannes de Fonte, commissarius a
nobis, ut pn^fertur, députâtes; Nicolaus Midi qi Gerardus Fueilleti,
sacrœ theologi^e doctores ; praesentibus ad hoc Thoma Fiesvet ^ et
Pasquerio de Vallibus, doctoribus in jure canonico; et Nicolao de
Hubento. litterarum apostolicarum scriptore, superius nominatis.
*In quorum prœsentia, pr^edictamjohannam requisivimus quate-
nus juraret dicere veritatem, super his quit peterentur ab ea. Qlu€
quidem sic respondit quod « de hoc quod vestrum processum tan-
* Die luux post L»tare Jherusalem, duodecima mensis martii 5.
Dicta Johanna fuit requisita per dominum Belvaceiisem dicere veritatem super
bis qux peterentur ah ea. Respondet : « De ce qu"! touchera vostre procès,
I. Cette requête se trouve parmi les premiers actes du procès. Voyez ci-dessus,
p. 27 et 28. — 2. ABC : C. Ooier. — 3. Im marge de ABC. — 4. B tt Q :
Fiefvel. — 5. C/, fo 19, vo.
Procès ue Jeanne d'Arc. 7
^8 PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'ARC
gebat », quemadmodum alias dixerat, libenter diceret veritatem. Et
sic juravit.
Deinceps, interrogata, de mandato nostro, per supradictuni niagis-
tmm Johannem de Fonte, et primo ', utrum angélus qui detulit
signum ad regem suum, de quo superius fit mentio, tueritne locu-
tus : respondit quod sic, et dixit régi suo quod ipsa Joiianna pone-
retur ad opus, et patria statim esset alleviata.
Interrogata utrum angélus • qui apportavit signum régi suo fuc-
rit ille idem angélus qui primo apparuerat ipsi Johanna." : respondit
quod semper est unus et idem, et nunquam sibi defecit.
Interrogata utrum ille angélus defeceritne sibi, quatum ad bona
fortunaj, in hoc quod capta fuit : respondit quod crédit, postquam
illud placuit Deo, quod est pro meliori quod ipsa sit capta.
Interrogata utrum, in bonis gratia2, ille angélus defeceritne sibi :
respondit : « Qualiter mihi deficeret, quando quotidie ' me •♦ con-
fortât ? » Et intelligit, ut dicit, quod ista confortatio est a sanctis
Katharina et Margareta.
comme autresfois vous ay dit, Je diray voulenticrs vérité. » Hl sic jii ravi l,
prxiculihiis niagislris Thonia Fiefvé et Nicolao de Hnhcnco, et Johaiine Car-
bon nier.
Dehide per mngistrum johannem de Fonte, de prœceplo domiiii cpiscopi,
primo, se l'ange qui apporta le signe parla point : respond que ouil ; et
que il dist à son roy que on la mist en besoingne, et que le pais seroit
tantoust allégié.
Interroguée se l'angle qui apporta ledit signe fut l'angle qui première-
ment apparu à elle, ou se ce fut ung autre : respond, c'est tousjours tout
ung, et oncques ne luy faillit.
Interroguée se l'angle luy a point failli, de ce qu'elle a esté prinse, aux
biens de fortune : respond qu'elle croist, puisqu'il plaist ànostreSire, c'est
le mieulx qu'elle soit prinse.
Interroguée se, es biens de grâce, l'angle luy a point failli : respond :
« Et comme me faudroit il, quand il me conforte tous les jours? » Et
enctend cest confort, que c'est de saincte Katherine et saincte Marguerite.
I. C ajoute petiit. — 2. AC en marge : De aiigilo qui portavit coronain. {A
ajoute etc.). — 3. ^r/ .• cotlndie ; C : qitolhiiUe. — 4. A : tue Cotl)idic.
PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC 99
Interrogata utrum ipsa vocat illas sanctas Katharinam et Marga-
retam, vel utrum veniant sine vocando : respondit quod saspe veniunt
sine vocando ; et aliis vicibus, nisi venirent, bene cito ipsa requi-
reret a Dec quod eas ' niitteret.
Interrogata utrum aliquando prœdicta; Sanctas non venerint,
quando vocabat eas : respondit quod nunquam indiguit ipsis, quin
eas haberet.
Interrogata utrum sanctus Dionysius ^ apparuit unquam sibi : res-
pondit quod non, quod ipsa sciât.
Interrogata utrum ipsa loquebatur Deo, quando sibi promisit ser-
vare virginitatem suam : respondit quod bene debebat sufficere hoc
promittere illis qui erant missi ex parte ipsius Dei, videlicet sanctis
Katharinie et Margaretœ.
Interrogata quid movit eam de faciendo citari quemdam hominem
ad civitatem Tullensem, in causa matrimonii : respondit : « Ego
non feci citari, sed ipse fuit qui fecit ibi me citari ; et ibi juravi
coram judice dicere veritatem. » Et finaliter dixit quod illi homini
Interroguée s'ellc les appelle, ou s'ilz viennent sans appeler : respond :
« Hz viennent souvent sans appeller », et autrefois s'ilz ne venoient bien
tost, elle requerroit nostre Seigneur qu'il les envoyast.
Interroguée s'elle les a aucunesfois appellées, et ilz n'estoient point
venues : respond qu'elle n'en ouït oncques besoing pou, qu'elle ne les
ait.
Interroguée se saint Denis apparut oncques à elle : respond que non,
qu'elle saiche.
Interroguée se, quant elle proniist à nostre Seigneur de garder sa vir-
ginité, s'ellc parloit à luy : respond : « Il debvoit bien suffire de le pro-
meictre à ceulx qui estoient envoyés de par luy, c'est assavoir saincte
Katherine et saincte Marguerite. »
Interroguée qui la meut de faire citer ung homme à Tou[l], en cause de
mariage : respond : « Je ne le feis pas citer; mais ce fust î il qui me fist
citer » ; et là jura devant le juge dire vérité; et enfin qu'elle ne luy avoit
tait de promesse.
I. C .• ipsas. — 2. AC : Dioiiisiiis. — 3. Ms. : Jîst.
lOO PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC
nullam promissionem fecerat. Item dicit quod, prima vice qua audi-
vit vocemsuam, ipsavovit servare virginitatem suam, tamdiu quam-
diu placuit Dec; et crat in œtate XIII annorum, vel circiter. Item
dicit quod voces sua:; assecuraverunt eam de lucrando suum proces-
sum praedictum in civitate Tullensi.
Interrogata an de istis visionibus ', quas dicit se habere, feceritne
verbum curato suo vel alteri homini ecclesiastico : respondit quod
non, sed soli ^ Roberto de Baudricuria et suo régi. Dicit ultra quod
voces suie non compulerunt eam ad hoc celandum, sed multum
formidabat revelare pro timoré Burgundorum, ne impedirent eam
a suo voiagio ; et specialiter multum ' timebat patrem suum, quin
impediret eam de faciendo suum voiagium.
Interrogata an credebat bene agere inrecedendo sine licentia patris
et matris, cum patri etmatri debeat honor exhiberi : respondit quod,
in cunctis aliis, bene obedivit patri et matri, pr^eterquam de illo
recessu ; sed postea de hoc eisdem scripsit, et ipsi dederunt ei veniam.
Interrogata utrum, quando recessit a pâtre et a matre, ipsa credi-
Item dit que la première fois qu'elle oy sa voix, elle voa 4 sa virginité,
tant qu'il plairoit à Dieu. Et estoit en l'aage de XIII ans, ou environ.
]leni dit que ses voix la asscurèrent de gaigner son procès.
Interroguéc se de ces visions elle a point parlé à son curé ou autre
homme d'église : respond que non, mais seuUementà Robert de Baudri-
court et à son roy. Et dit oultre qu'elle ne fust point contraincte de ses
voix à le celer; mais doubtoit moult le révéler, pour doubte des Bour-
guegnons, qu'ilz ne la empeschassent de son voyage ; et par espécial
doubtoit moult son père, qu'il ne la empeschast de son véage faire.
Interroguées'elle cuidoit bien faire de partir sans le congié de père ou
mère, comme il soit ainsi que on doit honnourer père et mère : respond
que en toutes autres choses elle a bien obéy à eulx, excepté de ce parte-
ment ; mais depuis leur en a escript, et luy ont pardonné.
Interroguée se, quant elle partit de ses père et mère, elle cuidoit point
I. ABC en marge : Celavit visiones curato, palri et matri et cuicumque {A
ajoute e/c...). — 2. A : soîuiii, — 3. C omet multurn. — 4. Ms. en marge :
Foium.
PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC lOI
dit peccare : respondit quod, postquam Deus pnL^cipiebat, oportebat
hoc fieri. Dicit ultra quod, postquam Deus pra^cipiebat, si habuisset
centum patres et matres, et ipsa fuisset filia régis, nihilominus ipsa
recessisset.
Interrogata utrum ipsa petivit a vocibus suis an ipsa diceret patri
et matri recessum suum : respondit quod ', quantum ' de pâtre et
matre, voces erant bene contentc-e quod diceret eis "', nisi fuisset
pœna quam sibi intulissent, si eis recessum suum dixisset;et, quan-
tum est de ipsa, non dixisset eis pro quacumque re. Item dicit quod
voces se referebant ei de hoc dicendo patri" et matri, vel de tacendo.
Interrogata utrum faciebat reverentiam sancto MichaeU et ange-
lis, quando eos videbat : respondit quod sic; et osculabatur '^ ter-
ram super quam transierant, post recessum eorum.
Interrogata utrum pra^fati angeli erant diu cum ipsa : respondit
quod multotiens veniunt inter christianos, et non videntur; et ipsa
eos scepe ' vidit inter christianos.
péchier ^ : respond, puis que Dieu le commandoit, il le convenoit faire.
Et dit oultre, puis que Dieu le commandoit, s'elle eust c pères et c mères,
et s'il eust été fille de roy, si fust elle partie.
Interroguée s'elle demanda à ses voix qu'elle deist " à son père et à sa
mère son partement : respond que, quant est de père et de mère, ilz
estoient assés contens qu'elle leur dist, se n'eust esté la paine qu'ilz luy
eussent fait, s'elle leur eust dit; et quant est d'elle, elle ne leur eust dit
pour chose quelconque.
Item dit que ses voix se raportoient à elle de le dire à père ou mère, ou
de s'en taire.
Interroguée se, quant elle vit saint Michiel et les angles, s'elle leur
faisoit révérence : respond que ouil; et baisoit la terre après leur parte-
ment, où ilz avoient repposé, en leur faisant révérence.
Interroguée se ilz estoient longuement avec elle : respond, ilz viegnent
beaucop de fois entre les chrestiens, que on ne les voit pas; et les a
beaucop de fois veuz entre les chrestians.
I. A omQXqtioiL — 2. B ajoute est.. — ^. C omet quod, quantum de paire et matre,
voces erant beiie contentae quod diceret eis . — 4. ABC en marge : Osculabatur terram
super quam transiebant (C ; transifrant) spirilus sui. — 5. AC : saepe eos. — 6. .V/5.
en marge : Parère pareutibus quando licet ; une main. — 7. Ms . : il:^ le deist.
102 PROCÈS DE COXDAMNATIOK DE |EANNE d'aKC
Interrogata utrum habuerit litteras a sancto Michaele, vel a suis
vocibus ■ : respondit : « Ego non habeo licentiam de hoc dicendo
vobis;et inter hinc et octo dies, libenter de hoc respondebo vobis
illud quod sciam. »
Interrogata utrum voces suae vocaveruntne ipsam filiam Dei,
filiam Eccksiœ, filiam ciiui inagno corde : respondit quod, ante leva-
tionemobsidionis AureHanensis, et deinceps omnibus diebus,quando
allocutas sunt cam, fréquenter vocaverunt eam, Johannam Piiellani,
filiam Dei ^.
Interrogata, ex quo se dicit lîUam Dei, cur non Hbenter dicit
Pater nosler : respondit quod Hbenter diceret; et aHas, quando recu-
savit dicere, fecit sub hac intentione, quod nos, episcopus pnrdic-
tus, audiremus eam in confessione.
EODEM 5 DIR LUN.îî POST MERmiEM 4
Item, codem die lunx- post meridiem, comparcntibus in pntdicto
loco ipsius carceris ' Johanna-, sitpcdictis dominis et magistris :
Johanne de Fonte, a nobis commisse; Nicolao Midi et Gerardo
Fueilleti, in sacra theologia doctoribus; Thoma Fiesvet ^ et Pasque-
Intcrrogucese de saint Michiel ou de ses voix elle a point tu dclcctres :
respond : « Je n'en ay point de congié de le vous dire; et cntrecy
et vni jours, je en respondray volentiers ce que je sçauray. »
Interroguée se ses voix l'ont point appelléey/7/(?^/^ Dieu, fille de F Eglise,
la fille au graiit cuer : respond que, au devant du siège d'Orléans levé, et
depuis, tous les jours, quant ilz parlent à elle, l'ont plusieurs fois appellée
Jchanue la Piicelle, fille de Dieu.
h:terroguée, puis qu'elle se dit fille de Dieu, pourquoy elle ne dist
voulentiers Pater noster : respond elle la dist voulentiers; et autresfois,
quant elle récusa la dire, c'estoit en intencion que Monseigneur de Beau-
vès la confessast.
\. Q : vocibus suis. — 2. ABC en marge : Sancti vacant eam filiam Dei. —
3. C et jQ ; eadevi. — ^. En marge de ABC. — 5. AC : carceris ipsius. — 6. B
et Q ; Fiefvel.
PROCl-S ni-: CONDAMNATION DK JFANNK D ARC IO3
i:io (Je Vallibus, in jure canonico doctoribus; et Nicolao de Hubento,
litterarum apostolicarum scriptore.
* Interrogata fuit eadem Johanna per pritfatum de Fonte ex man-
date nostro, et primo de somniis ' qu;t pater suus dicebatur
habuisse de ipsa, antequam recederct a domo ejus, Qua.- quidemad
hoc respondit quod, dum adhuc esset in domo patris et matris, fuit
ei plui'ies dictum per matrem ejus quod pater suus dicebat se som-
niasse quod ipsa Johanna lilia sua itura erat cum gentibùs armorum ;
et inde habebant magnam curam pr^edicti pater et mater de custo-
diendo eam % et ipsam tenebant in magna subjectione; et ipsa obe-
diebat in omnibus, pr^eterquam in processu quam habuit in civitate
TuU.ensi, pro causa matrimonii. Item dicit quod audivit dici a
matre quod pater suus dicebat fratribus suis : « Vere, si ego cre-
derem quod illa res eveniret^ quam timeo de ipsa lilia mea, ego
vellem quod submergeretis eam; et si non faceretis hoc, egomet
submergerem eam \ » Et prasdicti pater et mater fere perdiderunt
sensum +, quando ipsa recessit pro eundo ad oppidum de Valleco-
loris.
* Die huiœ prœdicta, de releveya.
Interroguce des songes de son père : respond que, quant elle estoit
encore avec ses père et mère, luy fut dit par plusieurs foys par sa mère
que son père disoit qu'il avoit songé que avec les gens d'armes s'en
iroit ladicte Jehanne sa fille ; et en avoient grant cure ses père et mère de
la bien garder, et la teaoient en grant subjection ; et elle obéissoit à tout,
sinon au procès de Toul, au cas de mariage.
Item, dit qu'elle a ouy dire à sa mère que son père disoit à ses frères :
'( Se je cuidoyc que la chose advensist que j'ay songié d'elle, je voul-
droye que la noyessiés; et se vous ne le faisiés, je la noierove moi
mesmes. » Et a bien peu qu'ilz ne perdirent le sens, quant elle fut partie
à aler à Vaucouleur.
I. AC en marge : De soiiniio pufris Johaiiux ; B en marge : De soviniis patris
ejus. — 2. A en marge : une main; C en marge : Nola. — i.ABC^n marge :
Pater volait facere eam (A : e.im facerc) subnwgi per snos fratres. — 4. AC en
marge: Perdiderunt pater et mater sensum de ejus recessu,
104 PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC
Interrogata utmm ist^e cogitationes aut somnia acccidebant patri-,
postquam ipsa habuit Istas visiones suas : respondit quod sic, plus
quam per duos annos posteaquam habuit voces.
Interrogata utrum iioc fuit ad requestam Roberti de Baudricuria
vel ipsiusmet Johann;t quod ipsa cepit habitum virilem ' : respondit
quod lioc fuit per ipsammet Johannam, et non ad requestam cujus-
cumque honiinis viventis.
Interrogata utrum -vox sibi praeceperit quod acciperet habitum viri-
lem : respondit : « Totum quod feci de bono, ego feci per praecep-
tum vocum mearum; et, quantum ad habitum, alias respondebo;
non sum de pnvsenti advisata; sed cras respondebo de hoc. »
Interrogata an capiendo habitum virilem, ipsa credebatne maie
facere : respondit quod non; et adhuc de praesenti, si esset apud
illos de alia parte in isto habitu virili, videtur ei quod esset unum
de magnis bonis Francia;, de faciendo quemadmodum ipsa per prius
faciebat, ante captionem suam.
Interrogata qualiter ipsa liberasset ducem Aurelianensem - : res-
Interroguée se ces pensées ou songes venoient à son père puis qu'elle
eust ces visions : respond que oui!, plus de deux ans puis qu'elle ouït les
premières voix.
Interroguée se ce fust à la requeste de Robert ou d'elle qu'elle prinst
abit d'omme : respond que ce fut par elle, et non à la requeste d'ommc
du monde.
Interroguée se la voix lui commanda qu'elle prinst abit d'omme : res-
pond : <i Tout ce que j'ay fait de bien, je l'ay fait par le commandement
des voix. » Et dit oultrc, quant à cest habit, en respondra autre fois, que
de présent n'en est point advisée; mais demain en respondra,
Interroguée se, en prenant habit d'omme, elle pensoit mal faire : res-
pond que non; et encore de présent, s'elle estoit en l'autre party et en
cest habit d'omme, luy semble que ce seroit ung des grans biens de
France, de faire comme elle faisoit au devant de saprinse.
Interroguée comme elle eust délivré le duc d'Orléans : respond qu'elle
I. AC en marge /De habitu; B en marge : De habitu virili. — 2. ABC en
marge : De duce Aureliaueusi.
PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC IO5
pondit quod ipsa cepisset satis multos Anglicos citra mare, pro
rehabendo ipsum; et, si non cepisset satis citra, ipsa transiisset mare,
pro eundo ipsum qussitum in Angliam, cum potentia.
Interrogata utrum sanctre Katharina et Margareta dixerant sibi,
absolute et sine conditione, quod ipsa caperet sufficientes homines
pro habendo ducem Aurelianensem existentem in Anglia, vel alias
transiret mare pro eundo qu;rsitum ipsum : respondit quod sic, et
quod ipsa dixit hoc régi suo, et quod ipse dimitteret earn agere de
illis dominis Angliae, qui tune erant prisionarii. Dicit ultra quod, si
ipsa durasset per très annos, sine habendo impedimentum, ipsa libe-
rasset prcTfittum ducem. Item dicit quod, pro faciendo illud, erat
brevior terminus quam de tribus annis, et longior quam de uno ;
sed non habet de illo memoriam.
Interrogata quod erat signum quod ipsa dédit régi siio : respon
dit quod de hoc ipsa ' habebit consilium a sancta Katharina.
MARTIS Xin. MARTH ^.
Item, die martis immédiate sequente, xiii. dicti mensis martii,
nos, episcopus praedictus, ad supradictum locum carceris accessimus.
eust assés prins de çà prinse des Angloys pour le ravoir; et se elle n'eust
prins assés prinse de çà, elle eust passé la'lner pour le aler quérir à puis-
sance en Angleterre.
Interroguée se saincte Marguerite et saincte Katherine luy- avoient dit
sans condicion et absoluement qu'elle prendroit gens suffisans pour avoir
le duc d'Orléans qui estoit en Angleterre, ou autrement qu'elle passeroit
la mer pour le aler quérir et admener dedans trois ans : respond que ouil;
et qu'elle dit à son roy, et qu'il la laissait faire des prisonniers.
Dit oultre d'elle que, s'elle eust duré trois ans sans empeschement,
elle l'eust délivré.
Item dit qu'il y avoit plus bref terme que de trois ans, et plus long
que d'un an; mais n'en a pas de présent mémoire.
Interroguée du signe baillé à son roy : respond qu'elle en aura conseil
à saincte Katherine.
I. .-iC omettent ipsa. — 2. En marge de .-IBC.
I06 PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC
in que, eadem hora, comparuit venerabilis et religiosus vir pr^edic-
tus, frater Johannes Magistri, assistentibus venerabilibus et discre-
tis viris, dominis et magistris prctdictis, Johanne de Fonte, Nicolao
M/<3?/ et Gerardo Fueilleti ; prœsentibus ad hoc Nicolao de Hubento
et Isambardo ' de Petra, de ordine Fratrum Prx'dicatoruni. Qui
quidem frater Johannes Magistri, visis Htteris sibi a domino Inqui-
sitore directis, una cum cœteris in materia considerandis, se nobisin
dicto * processu adjunxit \ paratus nobiscnm ad ulteriorem caus:\^
decisionein procedere, prout juris esset ac rationis. Quod quidem
etiam ipsi Johannne tune exposuimus caritative, ipsam cxhortando
et monendo pro salute animai.' suif, ut diceret veritatem in hac
causa, de omnibus super quibus interrogaretur. Et extunc pra;fatus
vicarius domini Inquisitoris, volens ulterius in causa procedere,
ordinavit dominum Johannem de Estiveto, ecclcsiarum Bajocensis
et Belvacensis canonicum, promotorem sanctae Inquisition isj nobi-
lem viruni Johannem Gris, scutiferum corporis domini nostri régis,
et Johannem Baroiist, custodes carceris; et dominum Jolianiiem
Massieu, presbyterum, exsecutorem citationum et convocationum,
superius nominatos, et quos etiam aUas ad dicta officia nos, episco-
pus pn«dictus, deputavimus et ordinavimus, prout ha;c in litteris
nostris, episcopi pra,^dicti, superius, et inferius htteris etiam nostris,
vicarii pnvdicti, sigiilis nostris roboratis, plenius continentur;
quarum teiiores Htterarum nostrarum, vicnrii praedicti, infra des-
cribuntur. Qui omnes pr^txiicti officiarii prasstiterunt cidcm vicario
juramentum de fideliter exercendo officia eorumdem.
SEQUITL'R 4 TEXOR LITTERAKUM DE ORDIXATIOXE PROMOTORIS, PER
PR.EFATUM DOMINUM VICARIUM.
« Universis pnvscntes litteras inspecturis, frater Johaxnes Magistri,
ordinis fratrum Pn^dicatorum, vicarius gcnerahs reverendi patris, domini
et magistri, Johannis Gravèrent, ejusdem ordinis, sacra^ theologiie pro-
I. AC : YsaiiibarJo. — 2. AC : p/œlicto. — 3. ,-/ eu marge : Adventus X'icarii
Injuisiloris ; BC en 'marge : Advcntits doiniiii vicarii Inquisitoris. — 4. ABC en
marge : Ténor Htterarum de instiiutioiie promotoris per vicariutn hiquisiloris.
PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC IO7
fessoris eximii, atque h:vreticx' pravitatis in regno Fmnciae Inquisitoris,
auctoritate apostolica spccialiter deputati, salutem in auctore et consum-
matore iîdei, Domino nostro Jhesu Christo. Cum reverendus in Christo
pater et dominas, Petriis, miseratione divina Belvacensis episcopus,
judex ordinarius in hac parte, et territorium habens in civitate et diœcesi
Rothomagensi, pr.-tfatum reverendum patrem dominum Inquisitorem, per
suas patentes litteras rogaverit et in favorem fidei sommaverit ac requi-
sierit quatenus ad hujusmodi civitatem Rothomagensem accederet, si
commode posset, aut vices suas committere dignaretur nobis vel alicui
alteri ad hoc propitio, tractaturum cum pnx^fato reverendo patrc, domino
episcopo Belvacensi, causam cujusdam mulieris qute vocatur Johanna la
Pucelle vulgariter, in materia lidei per dictum reverendum patrem, domi-
num episcopum, per prias evocataj et deprehens^e ; idem reverendus
pater, dominus Inquisitor, ad banc hujusmodi civitatem Rothomagen-
sem accedere minime valens, nobis htteratorie suas quoad hoc commise-
rit vices, prouthrec etalia in litterisprcefati domini Inquisitoris, formam ht-
terarum sommationis et requisitionis pntfati domini episcopi una cum com-
missione nostra hujusmodi continentibus, videntur contineri ; litteris hujus-
modi commissionis nostrit de data diei quartas mensis martii, anni Domini
millesimi CCCC">' tricesimi, sigillo dicti domini Inquisitoris, signetoque
manuah venerabilis viri domini Nicolai 0^/>r, presbyteri, notarii publici,
signatis exsistentibus : nos commissionem priefati domini Inquisitoris,
totis viribus adlaudem Dei et orthodoxa; fidei exaltationem, ut tenemur,
humiliter implere, quantum valemus, cupientes et desiderantes ; habitis
consilio et advisamentis prœfati domini episcopi ac nonnullorum alio-
rum, tam in sacra pagina quam canonico et civiH jure peritorum ; coni-
pcrimus,ad hujusmodi causx- definitionem, promotorem causarum officii
sanctcv Inquisitionis, ac notarios et exsecutorem mandatorum nostrorum,
propitios et notabiles fore constituendos et ordinandos. Hinc estquod nos,
auctoritate apostolica et dicti reverendi patris domini Inquisitoris, qua
fungimur in hac parte, de probitate, industria, sufficientia et idoneitate
personiv, venerabilis et discreti viri, domini Johannis de Estiveto, pres-
bvteri, ecclesiarum Bajocensis et Belvacensis canonici, et causarum officii
dicti domini episcopi in hac parte promotoris, plenam in Domino geren-
tes fiduciam et débite informati : ipsuni dominum Johannem fecimus,
constituimus, creavimus, nominavimus, ordinavimus et deputavimus ;
facimus, constituimus, creamus, nominamus, ordinanjus et deputamus
promotorem sivc procuratorcm officii nostri, quod causam sive
materiam hujusmodi deducendam, generalem et specialem ; dantes
eidem promotori et procuratori generali, tenore pra^sentium, licentiam,
I08 PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC
facultatem et auctoritatem standi et comparendi in judicio et extra, con-
tra dicftam Johannani; partem se faciendi, articules, interrogatoria ', tes-
tes, litteras, instrumenta et alia probationum gênera dandi, tradendi,
administrandi, producendi et exhibendi, ipsamque Johannani accusandi
et denuntiandi, examinari et interrogari petendi, faciendi et requirendi,
concludendi in causa, et caetera omnia et singula faciendi, promovendi,
procurandi, gerendi et exercendi quje ad officium promotoris, seu pro-
curatoris, de jure aut consuetudine, pertinere dignoscuntur. Quocirca,
omnibus et singulis quorum intcrcst mandamus quatenus eidem domino
Johanni, hujusmodi officium exercendo, pareant, obediant et intendant,
sibique auxilium pr^stent, consilium pariter et juvamen. In cujus rei
testimonium, sigillum nostrum prxsentibus his litteris duximus appo-
nendum. Datum et actum Rothomagi, anno Domini millesimo CCCC.
tricesimo, die martis, décima tertiamensis martii. » Sic signata ^: « Bois-
GUILLAUME 3. MaXCHOX. »
TEM 4 SEQUITUR TENOR LITTERARUM PER QUAS PR.EFATUS VICARIUS INQ.UI-
SITORIS DOMIXUM JOHANXEM MASSIEU, PRESB\TERUM, CONSTITUIT EXSE-
CUTOREM COXVOCATIOKUM ET CITATIONUM IX DICTA CAUSA FIENDARUM.
« Universis pra;sentes litteras inspecturis, frater Johaxxes Magistri,
ordinis Fratrum Prx'dicatorum, etc. Nos etc. 5, de probitatc, industria,
sufficientiaque et idoneitate persomu discreti viri, domini Joliannis Mas-
sieii, presbyteri, decani Christianitatis Rothomagensis, in hujusmodi
causa mandatorum pr^tfati domini episcopi exsecutoris commissi et depu-
tati, plenam in Domino fiduciam gerentes et débite informati, ipsum
dominum Johannem fecimus, constituimus, retinuimus et ordinavimus
mandatorum et convocationum, a nobis in ipsa materia fiendarum, exse-
cutorem; licentiàmque sibi super hoc concessimus atque per prx'sentes
concedimus. In cujus rei testimonium, sigillum nostrum prx-scntibus his
litteris duximus apponendum. Datum et actum Rothomagi, anno Domini
millesimo CCCC. tricesimo, die martis, décima tertia mensis martii. »
Sic siçrnata ^ : « Boisguillaume 7. Maxchox. »
ï. B : interrogata. — 2. A : signale. — 3. C / Boscguilhume. — ^. A : en
marge : Teiio?- litterarum de institutione exsecutoris convocatioiiis ; B en marge :
Ténor litterarum institutionis exsecutoris convocationum; C en marge : Ténor
litterarum de institutione exsecutoris convocationum. — 5. Le reste comme dans
l'acte précédent, sauf des variantes de rédaction insignifiantes. — 6. A : signale.
— 7. C ; Bosguillaume .
PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC IO9
Quibus sic, ut prtemittitur, peractis in loco supradicto, nos, prae-
dictus ' episcopus et frater Johannes Magistri, vicarius Inquisitoris,
deinceps concorditer processimus ad interrogandum et faciendum
interrogari supradictam - Johannam, prout antea fuerat inceptum \
* Et primo, ex ordinatione nostra, fuit eadem Johannaintcrrogata
quale signum fuit quod ipsa tradidit régi suo. Ad quod respondit :
« Essetis vos contenti quod ego incurrerem perjurium ^ ? »
Item, interrogata utrum juraverat et promiserat sanctae Katha-
rin;ï non dicere illud signum : respondit : « Ego juravi et promisi
non dicere illud signum ^, et hoc ex me ipsa, quia liomines nimium
onerabant me de dicendo. » Et tune ipsamet promisit quod de hoc
non amplius loqueretur cuicumque homini. Item dicit quod illud
signum ^ fuit quod angélus certificabat hoc régi suo, sibi apportando
coronam et ei dicendo quod ipse haberet totum regnum FranciiE
ex integro, mediante auxilio Dei et mediante labore ipsius Johannie;
et quod ipse poneret eamdem Johannam ad opus, videlicet quod
* Die martis, décima tcrtia nicnsis inartii, anno Domini millesimo quadrin-
gentesimo tricesimo 7,
Interroguée premièrement du signe baillié à son roy, quel y fut : res-
pond : « Estes vous content que je me parjurasse ? »
Interroguée par monseigneur le vicaire de l'Inquisiteur s'elle avoit juré
et promis à saincte Katherine non dire ce signe : respond : « J'ay juré et
promis non dire ce signe, et de moy mesmcs, pour ce que on m'en char-
goit trop de le dire. » Et adonc dist elle niesmes : « Je promect que je
n'en parleray plus à homme. »
Item, dit que le signe, ce fut que l'angle certiffioit à son roy en luy
apportant la couronne, et luy disant que il arroit tout le royaume de
France entièrement, à l'aide de Dieu et moyennant son labour ; et qu'il
I. AB : praedicti. — 2. AC : saepedictam. — 3. ABC en marge -.Episcopus
Belvacensis et vicarius Inquisitoris incipiiint simul procedere. — 4. AC : parjurium.
— $. AC en marge : Juravit nihil dicere de signa data sui régi ; B en marge : Ju ra-
vit nihil dicere de sig)io dicti sui régis. — 6. B en marge : De signo coronx et modo.
— 7. U, f. 20, vo.
no PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC
traderet sibi gentes armoriim, alioquin non esset ita cito coronatus
et consecratus.
Interrogata utrum ipsa, depost diem hestcrnum, locuta fucrit
cum sancta Katharina : respondit quod, depost diem hesternum,
audivit eam ; et tamen dixit ei pluries quod respondeat audacter
judicibus de hoc quod pètent eidem, tangens processum suum.
Interrogata quomodo angélus ipse apportavit prasdictam coronam,
et utrum ipse posuit super caput régis sui : respondit quod prasdicta
corona fuit tradita uni archiepiscopo, videlicet archiepiscopo
Remensi, prout ei videtur, in prœsentia régis sui ; et dictus archi-
episcopus eam recepit et tradidit eidem régi suo ; et ipsamet Johanna
erat pr^sens. Estque corona predicta posita in thesauro régis sui.
Interrogata quo loco fuit dicta corona apportata : respondit quod
hoc fuit in caméra régis sui, in Castro de Chinon.
Interrogata quo die et qua hora : respondit quod de die, nihil
scit ; et quantum est de hora, erat hora aita, aHter non habet memo-
la mcist en besoingne, c'est assavoir que il luy baillast de gens d"armcs,
autrement ' il ne seroit mye si tost couronné et sacré.
Interroguée se depuis hier ladicte Jehanne a parlé à saincte Katherine :
respond que depuis elle l'a ouyc ; et toutesvoics luy a dit plusieurs fois
qu'elle responde hardiement aux juges de ce qu'ilz demanderont à elle,
touchant son procès.
Interroguée en quelle manière l'angle apporta la couronne, et s'il la
mist sur la teste de son roy : respond, clic fut baillée à ung arcevesque»,
c'est assavoir celuv de Rains, comme il luy semble -, en la présence du
roy; et ledit arcevesque la rcceust et la bailla au roy; et estoit elle
mesmes présente; et est mise en trésor du roy.
Interroguée du 'lieu où elle fut apportée : respond : « Ce fut en la
chambre du roy, eu chastel de Chinon. >>
Interroguée du jour et de l'eure : respond : « Du jour, je ne sçay, et de
l'eure, il estoit haulte heure » ; autrement n'a mémoire de l'eure ; et du
i.Ms. aulieiiwnt après que :cest assavoir que aul renient. — 2. Ms. : comme il luy
semble est cxponctué. '
PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC III
riani de hora. Et fuit hoc in mense aprilis vel martii, prout ci vide-
tur. Dixitque, in proximo mense aprilis aiit in pra:senti mense mar-
tii, essent duo anni clapsi ; et quod hoc fuit post Pascha.
Interrogata utrum, eodem die quo ipsa vidit illud signum, suus
rex etiam viderit : respondit quod sic, et quod ipsemet rex suus
habuit illud.
Interrogata de qua materia crat pricdicta corona : respondit quod
bonuni est scire quod erat de puro auro ; et erat corona adeo dives
seu opulenta quod divitias exsistentes in illa nesciret numerare seu
appretiari; significabatque illa corona quod rex ejus teneret regnum
Franc i ne.
Interrogata utrum erant ibi lapides prctiosi : respondit : « Ego
vobis dixi illud quod scio de hoc. »
Interrogata utrum tenuit vel osculata est coronam prœdictam :
respondit quod non.
Interrogata utrum angélus qui hanc coronam apportavit venerat
ab alto, vel si veniebat per terram : respondit quod, quando idem
angélus venit coram suo rege, fecit eidem reverentiam inclinando se
coram eo, et pronuntiando verba quœ ipsa Johanna supra dixit de
moys, eu moys d'avril ou de mars, comme il luy semble, eu moys d'avril
prouchain ou en cest présent moys, a deux ans ; et estoit après Pasques.
Interroguée se, la première journée qu'elle vit le signe, se son roy le
vit : respond que ouil; et que il le eust luy mesmes.
Interroguée de quelle matière estoit ladicte couronne : respond :
« C'est bon assavoir qu'elle estoit de fin or ; et estoit si riche que je ne
sçaroye nombrer la richesse » ; et que la couronne signifioil qu'il ten-
droit le royaume de France.
Interroguée s'il y avoit pierrerie : respond : « Je vous ay dit ce que
j'en sçay. »
Interroguée s'elle la mania ou baisa : respond que non.
Interroguée se l'angle qui l'aporta venoit de hault, ou s'il venoit par
terre : respond : « Il vint de hault »; et entend, il venoit par le com-
mandement de nostre Seigneur ; et entra par l'uys de la chambre.
Interroguée se l'angle venoit par terre, et erroit depuis l'uys de la
chambre : respond, quant il vint devant le roy, il fist révérence au roy,
112 PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC
hoc signo '. Et cum hoc, ipse angélus eidem régi suo reducebat ad
memoriam pulchram patientiam quam ipse habebat, secundum
magnas tribulationes quse ipsi contigerant. Et depost ostium, ipse
angélus ^ gradiebatur et ibat super terram, veniendo ad dictum
regem suum.
Interrogata quale spatium erat ab ostio usque ad locum, in que
tune erat dictus rex suus : respon^it quod, prout crédit, bene erat
spatium longitudinis unius lance^e ; et per quem locum venerat
prasfatus angélus, per eumdem reversas est. Item dicit quod, quando
idem angélus venit, ipsa associavit eum, et ivit cum eo per gradus
ad cameram régis sui ; et intravit primo angélus, deinde ipsa
Johanna ' ; dixitque ipsa Johanna •* régi suo : « Domine, ecce
signum vestrum ; capiatis ipsum. »
Interrogata quo loco angélus apparuit ipsi Johannac : respondit :
« Ego eram quasi semper in oratione ut Deus mitteret signum ipsius
régis, et 5 eram in hospitio meo, in domo unius bona:; mulieris.
en se inclinant devant luy, et prononçant les paroUes qu'elle a dictes du
signe ; et avec ce luy ramentevoit la belle pacience qu'il avoit eu, selon
les grandes tribulacions qui luy estoient venues; et depuis l'uys il mar-
choit et erroit sur la terre, en venant au roy.
Interroguée quelle espace il avoit de l'uys jusques au roy : rcspond,
comme elle pense, il y avoit bien espace de la longueur d'une lance; et
par où il estoit venu, s'en retourna.
Item, dit que, quant l'angle vint, elle l'acompaigna, et ala avec luy par
les degrés à la chambre du roy, et entra l'ange le premier ; et puis elle
mesmes dit au roy : « Sire, velà vostre signe, prenez lav. »
Interroguée en quel lieu il apparut à elle : respond : « J'estoie presque
tousjours en prière, afin que Dieu envoyast le signe du roy ; et estoie en
mon lougeis, qui est chieux une bonne femme près du chastel de Chi-
I. ABC en marge : De corona. — 2. ABC en marge : De angelo qui attiâit coro-
nam. — l- Q omet Johanna. — 4. AC omettent Jobanihi et ajoutent eidem. —
5. C omet Ego eram quasi semper in oratione ut Deus mitteret signum ipsius-
régis, et.
PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC II3
prope castrum de Chinon, quando ipse angélus vcnit ' ; et postea
ipse et ego simul ivimus ad regem; eratque idem angélus bene asso-
ciatus aliis angelis cum eo exsistentibus, quos non quilibet videbat.
Et dixit ultra quod, nisi fuisset pro amore suimet et pro ponendo
eam extra pœnam hominum arguentium eam, bene crédit quod
plures viderunt angelum pr^edictum, qui non vidissent.
Interrogata utrum omnes qui illic erant cum rege suo viderint
prnedictum angelum : respondit quod, prout crédit ^, archiepiscopus
Remensis, domini de Alenconio ^ et de Tramoilla +, et Karolus de
Borbonio viderunt ipsum. Et, quantum est de corona, plures viri
ecclesiastici et alii viderunt eam, qui non viderunt angelum.
Interrogata cujus figun^ et cujus magnitudinis erat angélus ptc'e-
dictus : respondit quod de hoc dicendo non habet licentiam, et
quod in crastino responderet.
Interrogata an omnes angeli qui comitabantur 5 angelum pr^edic-
tum erant unius figurée : respondit quod bene invicem assimilaban-
non, quant il vint ; et puis nous en alasmes ensemble au roy ; et estoit
bien accompaignié d'autres angles avec luy, que chacun ne véoit pas. »
Et dist oultre, ce n'eust esté pour l'amour d'elle, et de la oster hors de
paine des gens qui la arguoient, elle croit bien que plusieurs gens veirent
l'ange dessus dit, qui ne l'eussent pas veu.
Interroguée se tous ceulx qui là estoient avec le roy veirent l'angle :
respond qu'elle pense que l'arcevesque de Rains, les seigneurs d'Alençon
et de la TrimouUe et Charles de Bourbon le veirent. Et, quant est de la
couronne, plusieurs gens d'église et autres la veirent, qui ne virent pas
l'angle.
Interroguée de quelle '^ figure, et quel grant estoit le dit angle : res-
pond qu'elle n'en a point congié ; et demain en respondra.
Interroguée de ceulx qui estoient en la compaignie de l'angle, tous
d'une mesme figure : respond : « Ils se entre ressembloient voulentiers
I . ^ en marge : Ivit angélus pcgaiis (sic) coroiiatii cum Johaniia per gradus, associatus
aliis pluribus angelis ; B en marge : ivit angelns pcgens (sic) coronani cum se (?) per
gradus et associatus viultis angelis ; C en marge : Ivit angélus portans coronam cum
Johanna per gradus, associatus aliis pluribus angelis. — 2. AC : aestimat. — 3. J5 ;
Aleconio. — 4. A : Tremoillia. — 5. AC : concomitabantur. — 6. Ms. : quelque.
Procès de Jeanne d'Arc. 8
114 PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC
tur aliqui eorum, et alii non, in eo modo quo videbat cos ; et ali-
qui eorum habebant alas, aliqui etiam erant coronati ; et erant in
illa societate sanctae Katharina et Margareta, qua; fuerunt simul cum
dicto angelo, et etiam alii angeli, usque infra cameram régis sui.
Interrogata qualiter angélus ille recessit ab ipsa : respondit quod
ab ea recessit in quadam parva cappella; et bene fuit ' irata de
recessu ejus ; ipsa quoque flebat et libenter ivisset cum eo, hoc est
quod anima sua ivisset.
Interrogata utrum, in illo recessu angeli, ipsa remansit gaudens ;
respondit quod ipse non dimisit eam in timoré, nec Ircmentem ;
sed erat irata de suo recessu.
Interrogata utrum hoc fuerit per meritum ipsiusmet Johannaj
quod Deus misit ad eam suum angelam : respondit quod ipse ^
angélus veniebat pro re magna ; et fuit in spe quod rex suus crederet
illud signum et quod homines dimitterent arguere eamdem Johan-
nam, et pro dando succursum bonis gentibus de villa Aurelianensi,
ac etiam pro meritis régis sui et boni ducis Aurcliancnsis.
les aucuns », et les autres non, en la manière qu'elle les véoit ; et les
aucuns avoient elles ; et si en avoit de couronnes, et les autres non ; et y
estoient en la compaignie sainctes Katherine et Marguerite ; et furent
avec l'angle dessus dit, et les autres angles aussi, jusques dedans la
chambre du roy.
Interrôguée comme celiuy angle se départit d'elle : respond, il dépar-
tit d'elle en celle' petite chappelle ; et fut bien courroucée de son parte-
ment ; et plouroit ; et s'en fust voulentiers allée avec luy, c'est assavoir
son âme.
Interrôguée seau partement elle demoura joyeuse, oueffrée et en grant
paour : respond : « Il ne me laissa point en paour ne effrée ; mais estoie
courroucée de son partement. »
Interrôguée se ce fut par le mérite d'elle que Dieu envoya son angle ' :
respond, il venoit pour grande chose ; et fut en espérance que le roy
creust le signe, et que on laissast à la arguer, et pour donner secours aux
bonnes gens d'Orléans, et aussi pour le mérite du roy et du bon duc
d'Orléans.
I. A : fuit bette. -^ 2. C : ipsetitel. — 5. Ms. : aiigre.
PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC II5
Interrogata quare ipsa hoc habuit plus quam una alia : respondit
qiiod placuit Dec ita facere per unam simplicem puellam, pro
repellendo adversarios régis.
Interrogata utrum sibi dictum fuerit ubi angélus pr^edictus cepe-
rat illam coronam : respondit quod ipsa corona fuit apportata ex
parte Dci ', et quod non est aurifiiber in mundo qui scivisset facere
ita pulcliram vel ita divitem ; ubi autem angélus eam coronam
cepit, eadem Johanna de hoc se refert Deo, et aliter nescit ubi fuit
capta.
Interrogata an eadem corona erat boni odoris, et utrum erat relu-
cens : respondit quod non habet inde memoriam, et de hoc se
advisabit. Postea vero dicit quod est boni odoris, et erit, dummodo
bene custodiatur sicut decet ; et erat in modum coron^e.
Interrogata utrum angélus scripserat sibi litteras : respondit
quod non.
Interrogata quale signum habuit rex ejus, et qui cum eo erant et
ipsamet, ad credendum quod esset unus angélus qui hanc coronam
apportaverat : respondit quod rex suus hoc credidit per instructio-
Interroguée pourquoy elle, plus tost que uiig autre : respond, il pleust
à Dieu ainsi faire par une simple pucelle, pour rebouter les adversaires
du roy.
Interroguée se il a esté dit à elle où l'angle avoit prins celle couronne :
respond qu'elle a esté apportée de par Dieu ; et qu'il n'a orfaivre eu
monde qui la sceust faire si belle, ou si riche ; et où il la prinst, elle s'en
raporte à Dieu, et ne sçait point autrement où elle fut prinse.
Interroguée se celle couronne flejroit point bon et avoit bon odeur,
et s'elle estoit point reluisant : respond, elle n'a point de mémoire de ce;
et s'en advisera. Et après dit : « Elle sent bon, et sentira ; mais qu'elle
soit bien gardée, ainsi qu'il apartient » ; et estoit en manière de couronne.
Interroguée se l'angle luy avoit escript lectres : respond que non.
Interroguée quel signe eurent le roy, les gens qui estoient avec luy, et
elle, de croire que c'estoit ung angle : respond que le roy le creust par
I. AC cn-margc : Fuit corona a Deo niissa ; BC en marge : Fuit corona a Deo
inissa, ut aurifcr (sic) sciret facere simileni.
Il6 PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC
nem seu documentum virorum ecclesiasticorum qui erant illlc ',
et per signum coronae.
Interrogata qualiter viri ecclesiastici scivemnt quod erat unus
angélus : respondit quod scivemnt hoc per scientiam suam, et per
hoc quod erant clerici.
Interrogata de uno sacerdote concubinario et de uno scj^pho ^
perdito, quos dicebatur indicasse ; respondit quod de omnibus his
nihil scit nec unquam audivit loqui.
Interrogata utrum, quando ivit ad ' viHam Parisiensem, ipsa
habuerit per revelationem-^suarum vocumdc eundo illuc : respondit
quod non, sed ivit ad requestam nobihum qui volebant facere
unam invasionem^, gaUice une escarmouche, vel unam valentiam
armorum ; et bene habebat intentionem eundi uhra et transeundi
fossata vilL-e Parisiensis.
Interrogata utrum etiam habuerit revelationem de eundo ante
villam de Caritate^ : respondit quod non, sed ivit ad requestam
hominum armorum, velut aHas ipsa respondit.
Interrogata utrum habuerit aliquam revelationem de eundo
l'anseignement des gens d'église qui là estoient, et par le signe de la
couronne.
Interroguée comme les gens d'église sceurent que c'estoit ung angle :
respond : « Parleur science, et parce qu'il/ estoient clercs. »
Interroguée d'un prestre concubinaire, etc., et d'une tasse perdue : res-
pond : « De tout ce, je n'en sçay rien, ne oncques n'en ouy parler. »
Interroguée se, quant elle ala devant Paris, se elle l'eustpar révéla-
cion de ses voix de y aller : respond que non, mais à la requeste des gen-
tilz hommes, qui vouloient faire une escarmuche ou une vaillance
d'armes ; et avoit bien entencion d'aler outre et passer les fossés.
Interroguée aussi d'aler devant la Charité s'ellc eust révélacion : res-
pond que non ; mais par la requeste des gens d'armes, ainsi comme
autresfois elle a dit.
Interroguée du Pont Levesque, s'elle eust point de révélacion : res-
I. AB : illiic. — ' 2. AC : cypho. — 3. AC : ante. — 4. O / revelationes. —
5. ABC en marge : De invasione Parisicitsi. — 6. ABC en marge : De Caritate.
PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC lîj
ad Pontem-Episcopi ' : respondit quod,postquam habuitrevelationem
supra fossata Meleduni quod ipsa caperetur, ipsa se retulit ut in plu-
ribus ad capitaneos de facto guerrœ ; et tamen non dicebat eis se
habere revelationem quod caperetur.
Interrogata utrum fuerit bene factum de eundo ad invadendum
viUam Parisiensem in die Nativitatis Beata; Mariae, cum esset fes-
tum : respondit quod est bene factum servare festa Beatse Maria; ; et
videtur ei in ejus conscientia quod esset bene factum servare festa
Beatai Mariai a principiousque ad finem.
Interrogata utrum dixeritne coram villa Parisiensi : « Reddatis
villam, Jhesu ! » : respondit quod non, sed dixit : « Reddatis eam
régi FranciiE. »
MERCURH XIV. MARTII*.
Item, die mercurii immédiate sequente, xiiii. dicti mensis mar-
tii, nos frater Johannes Magistri antedictus, vicarius domini Inqui-
sitoris, confidentes de industria et probitate venerabilis et discreti
viri, domini Nicolai Taqucl, presbyteri Rothomagensis diœcesis,
auctoritate imperiali publici ac curiie archiepiscopalis Rothoma-
gensis notarii jurati, plenam in Domino fiduciam gerentes,
pond que, puis ce qu'elle ouït révélacion à Melun qu'elle seroit prinse,
elle se raporta le plus du fait de la guerre à la voulenté des cappitaines ;
et toutesvoies ne leur disoit point qu'elle avoit révélacion d'estre prinse.
Interroguée se ce fut bien fait, au jour de la Nativité de Nostre Dame,
qu'il estoit feste, de aller assaillir Paris : respond, c'est bien fait de garder
les festes de Nostre Dame ; et en sa conscience luy semble que c'estoit
et seroit bien fait de garder les festes de Nostre Dame, depuis ung bout
jusques à l'autre.
Interroguée s'elle dist point devant la ville de Paris : « Rendez la ville
de par Jhesus » : respond que non ; mais dist : « Rendez la au roy de
France. »
I. ABC en marge : De Ponte Episcopi. — 2. En marge de ABC (C ajoute mensis
devant luariii).
ri8 PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC
ipsum retinuimus, elegimus et nominavimus ' notarium et scribam
in hujusmodi causa, prout in litteris nostris patentibus, sigillo nos-
tro sigillatis, cum signis manualibus notariorum publicorum,
latins continetur ; quarum ténor infra scribitur. Et deinceps, die
immédiate sequenti, prx^fatus dominus Nicolaus prc^stitit juramen-
tum coram nobis, in loco carceris dictai Johannas,' ad quam ^ tune
accesseramus, de fideliter exercendo suum officium, prout ab eo
requisivinius, praesentibus magistris, Johanne de Fonte, Nicolao
Midi, Gerardo Fueilleti, Guillelmo "> Manchon et aliis quam plu-
ribus.
SEQUITUR TEKOR LITTERARUM SUPRADICTARUM RETEXTIONIS
PR^-FATl XOTARII 4.
<' Universis pn\;sentcs litteras inspecturis, fratcr Jghaxnes Magistri,
ordinis Fratrum Pra;dicatorum,etc. 5 . Deprobitatc, industria sufficientia-
que et idoneitate persona; discreti viri, domini Nicolai r<7(y//^/, prcsbyteri
Rothomagensis diœcesis, auctoritate imperiali publici ac curia? archiepis-
copalis Rothomagensis notarii jurati, plenam in Domino fiduciam geren-
tes, ipsum dominum Nicolaum, alias dicti domini Inquisitoris et nos-
truni juratûm notarium, rctinuimus, elegimus et nominavimus ; retinemus,
eligimus et nominamus notarium et scribam in matcria et causa hujus-
modi ; dantes etiani eidem licentiam, facultatem et auctoritatem acce-
dendi ad prœsentiam à\cXx Johanna^et alla loca, ubi, et ^ quando, etquo-
tiens fuerit, eam interrogandi seu interrogari audiendi, testes producen-
dos in ipsa materia jurandi, examinandi, et ipsius Johann^e et 7 dictorum
lestium dicta et confessiones, necnon opiniones doctorum et magistrorum
recolligendi verbo tenus, vel in scriptis nobis refcrendi ; ac omnia et sin-
gula acta in hac materia facta et facienda in scriptis ponendi. ac totum
processum in forma débita faciendi et in scriptis redigendi, ca;teraque
faciendi quae ad notarii officium de jure pertinent, ubicumque et quando-
cumque fuerit opportunum. In cujus rei testimonium, sigillum nostrum
I. C : ordinavimus. — 2. AC :quem. — 3 . C .' GiiiUenno . — 4. AB en marge :
Ténor litteraruni notarii vicarii Inquisitoris ; C même rubrique sauf domini ajouté
devant Inquisitoris. — 5. Le reste de la formule comme ci-dessus, p. 106 à
p. 107, sauf quelques- variantes de rédaction négligeables. — 6. A omet et. — 7-
AC : ac.
"1aa-^v
PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC II9
pr.v^sentibus bis litteris duximus apponendum. Datum et aclum Rotho-
magi, anno Domini millesimo CCCC. tricesimo,'die xiiii. mcnsis mar-
tii. » Sic si<>nata ' : « Boisguillaume -. G. 3 Manchon. »
EADEM DIE IN LOCO CARCERIS 4,
Item, eadem die,pnesidentibus magistro^ Johanne de Fonte prae-
dicto ^', commissario per nos, episcopum prasdictum, deputato, et
nobis, fratre Johanne Magistri siipradicto, in loco carceris dictée
Johannit in castre Rothomagensi ; assistentibus et praesentibus
venerabilibus et discretis viris, dominis et magistris, .Nicolao M/^i/
et Gerardo Fueilleti, doctoribus in theologia ; necnon Nicolao de
Hubentû, litterarum apostolicarum scriptore, ac fratre Ysambardo
de Petra, testibus ; fuit interrogata ipsa Johanna.
*Et primo, qu;ç fuit causa propter quam '' saltavit a turri de
Beaurevoir^. Respondit quod ipsa audiverat dici quod omnes illi de
Compendio, usque ad œtatem septem annorum pertingentes, debe-
bant poni ad ignem et sanguinem, et quod ipsa malebat mori
quam vivere post talem destructionem bonarum gentium ; et ista
fuit una causarum sui saltus. Altéra fuit quod sciebat se esse ven-
ditam Anglicis, et ipsa maluisset mori quam esse in manu Anglico-
rum, suorum adversariorum.
* Die mercurii, décima quarta mensis martii 9,
Interroguée premièrement quelle fut la cause pour quoy elle saillit de
la tour de Bcaurevoir : respond qu'elle avoit ouy dire que ceulx de Com-
piègne, tous jusques à l'aage de \'II ans, dévoient estre misa feu et à
sanc, et qu'elle aymoit mieulx mourir que vivre après une telle destruc-
tion de bonnes gens ; et fut l'une des causes. L'autre, qu'elle sceust
qu'elle estoit vendue aux Angloys, et eust eu plus cher mourir que d'estre
en la main des Angloys, ses adversaires.
\. A : signale. — 2. C : Boscgnillamne. — 3. J omet G. — 4. En marge de A ;
BC omettent . — 5. AC : inagistris. — 6. O omet prxdicto. — 7 , AC ajoutent ipsa.
— 8. ABC en marge : De saltu lurris de Ben ii revoir, B Beauvoir (sic), C Beaure-
voir. — 9. U, {° 21, \'°.
120 PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC
Interrogata utrum ille saltus fuerit factus per consilium vocum
suarum : respondit quod sancta Katharina dicebat ei fere quotidie
quod non saltaret, et quod Deus adjuvaret eam ac etiam illos de
Compendio. Et eadem Johanna dixit sanctae Katharina; [quod],
postquam Deus adjuvaret illos de Compendio, ipsa volebat illic
esse. Tune sancta Katharina dixit ei : « Sine defectu oportet quod
accipiatis gratanter ; et non eritis expedita, quousque videritis regem
Anglorum. » Et dicta Johanna respondit : « Veraciter, ego vellem
non videreipsum, et mallem mori quamesse posita in manu Angli-
corum. »
Interrogata utrum ipsa dixerit ' sanctis Katharina^ et Margaretae
hujusmodi verba : « Dimittet Deus ita maie mori bonas gentes de
Compendio ? » : respondit quod non dixit illud verbum ita maie,
sed dixit eis in hune modum : « Quomodo dimittet Deus mori
istas bonas gentes de Compendio, qua." fuerunt et sunt ita fidèles
domino suo! » Itemdicit quod, postquam cecidit a turri supradicta,
ipsa fuit per duos aut très dies quibus comedere non volebat, ac
Interroguce se ce sault,ce fut du conseil de ses voix : respond, saincte
Katherine luy disoit presque tous les jours qu'elle ne saillist point, et
que Dieu luv aideroit, et mesmes à cculx de Compiègne ; et ladicte
Jehanne dist à saincte Katherine, puis que Dieu aideroit à ceulx de Com-
piègne, elle y vouloit estre. Et saincte Katherine luy dist : « Sans faulte,
il fault que prenés en gré, et ne sériés point délivré[e], tant que aies veu
le roy des Angloys. » Et ladicte Jehanne respondoit : « Vrayement ! je
ne le voulsisse point veoir : j'aymasse mieulx mourir que d'estre mise en
la main des Angloys. »
Interroguée s'elle avoit dit à saincte Katherine et sainte Marguerite :
« Laira Dieu mourir si mauvaisement ces bonnes gens de Compiègne,
etc.?»: respond qu'elle n'apoint dit «si mauvaisement » ; maisleur disten
celle manière : <> Comme laira Dieu mourir ces bonnes gens de Com-
piègne, qui ont esté et sont si loyaulz à leur seigneur! »
Ilem, dit que, puis qu'elle fut cheue, elle fut deux ou trois jours qu'elle
I. AC : dixerat.
PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC 121
etiamfuit gravataex illo saltii in tantum quod non poterat comedere
nec bibere ; et tamen fuit confortata a sancta Katharina, qu^e dixit
ci quod confiteretur et quasreret veniam a Deo de hoc quod salta-
verat, et quod sine defectu illi de Compendio haberent succursum
infra festum hiemale Beati Martini. Et tune ipsa cœpit redire ad
convalescentiam, et incepit comedere, fuitque statim sanata.
Interrogata utrum, quando saltavit, crederet se ipsam interficere :
respondit quod non ; sed saltando commendavit se Deo. Et credebat,
par médium illius saltus, evadere quod ipsa non traderetur
Anglicis.
Interrogata utrum, quando sibi loquela rediit, ipsa denegaverit
Deum et Sanctos ejus, quia hoc sibi dicebatur repertum esse per
informationem : respondit quod non recordatur quod unquam dene-
gaverit Deum et Sanctos ' vel maledixcrit, nec ibi, nec aHbi.
Interrogata an de hoc velit se referre ad informationem foctam
vel fiendam : respondit : « Ego refero me ad Deum et non ad alium,
et ad bonam confessionem. »
ne vouloit mengier ; et mesmes aussi pour ce sault fut grevée tant qu'elle
ne povoit ne boire ne mangier ; et toutesvoies fut reconfortée de saincte
Katherine, qui luydit qu'elle se confessast et requérist mercyàDieu de
ce qu'elle avoit sailli, et que sans faulte ceux de Compiègne aroient
secours dedans la saint Martin d'yver. Et adoncques se prinst à revenir
et commencier à mengier; et fut tantoust guérie.
Interroguée, quant elle saillit, s'ellese cuidoit tuer : respond que non;
mais en saillant se recommanda à Dieu ; et cuidoit, par le moyen de ce
sault, eschapcr et évader qu'elle ne fust livrée aux Angloys.
Interroguée se quant la parolle luy fut revenue, elle regnoia et mal-
gréa Dieu et ses Sains, pour ce que ce est trouvé par l'informacion,
comme disoit l'interrogant : respond qu'elle n'a point de mémoire ou
qu'elle soit souvenant, elle ne regnoia ou malgréa' oncques Dieu ou ses
Sains, en ce lieu ou ailleurs ; et ne s'en est point confessée, car elle n'a
point de mémoire qu'elle l'ait dit ou fait.
Interroguée s'elle s'en veult raporter à l'informacion faicte ou à faire :
respond : « Je m'en raporte à Dieu et non à aultre, et à bonne confes-
sion . r>
I . ABC : sanctas.
122 PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC
Interrogata an voces suas petunt sibi dilationem de respondendo :
respondit quod sancta Katharina ' aliquando sibi respondet, et ali-
quando eadem Johanna déficit in intelligendo, propter turbationem
carcemm et per tumiiltuscustodum suorum. Et quando facit reques-
tam sancta Katharin^e, tune ipsa sancta ^ Katharina et ' Margareta
faciunt requestam Deo, et deinceps,de précepte Dei, dant respon-
sum eidem Jolianna^.
Interrogata utrum, quando illa? Sanctc'e veniunt ad ipsam, sitne
lumen cum ipsis, et utrum videritne lumen illa vice quando audivit
in Castro vocem, nesciens an esset in caméra sua : respondit quod
non est dies quin veniant ad ipsum castrum, nec veniunt sine
lumine. Et de illa voce ' de qua quajritur, non recordatur utrum
viderit lumen, nec etiam utrum viderit sanctam Katharinam. Item
dicit quod petivit a vocibus suis tria : unum fuit sua expeditio ;
alterum fuit quod Deus adjuvaret Gallicos et bene servaret villas de
obedientia ipsorum ; et tertium fuit salus anim;e su^e. Item requisi-
\
Interroguée se ses voix luy demaiidentdilacion de respondrc : respond
que saincte Katherine luy respond à la fois ; et aucunesfois fault ladicte
Jehanne ;\ entendre, pour la turbacion des prisons >, et par les noises de
ses gardes ; et quant elle fait rcqucste à saincte Katherine, et tantoust elle
et saincte Marguerite font requeste à nostre Seigneur, et puis du com-
mandement de nostre Seigneur donnent rcsponce à ladicte Jehanne.
Interroguée, quand elles viennent, s'il y a lumière avec elles, et s'elle
vit point de lumière, quant elle oyt eu chastel la voix, et ne sçavoit s'elle
estoit en la chambre : respond qu'il n'est jour qu'ilz ne viennent en ce
chastel ; et si, ne viennent point sans lumière ; et de celle fois oyt la
voix, mais n'a point mémoire s'elle vit lumière, et aussi s'elle vit saincte
Katherine.
Iteiti dit qu'elle a demandé à ses voix trois choses : l'une son expédi-
cion ; l'autre que Dieu aide aux François, et garde bien les villes de leur
obéissance ; et l'autre le salut de son âme.
I. La forme Katherina est constante en A. — 2. O omet sancta. — 3. A ajoute
sancta. — 4. AC : vice. — 5. Ms. : personnes.
PROCÈS DH CONDAMNATION DE JEANNE D ARC I23
vit quod, si ita sit quod ducatur Parisius, quod ipsa habeat duplum i| I, v/P//*»*
istorum interrogatoriorum et responsomm ' ejus, ut ipsa tradat illis
de Parisius, ac possit eisdicere : « Ecce qualiterfui interrogata apud
Rothomagum, et responsiones meas » ; et utamplius ipsa non vexe-
tur de tôt petitionibus.
Item, quia dixerat quod nos, episcopus prasdictus, ponebamus
nos in magno periculo, gallice e?i grant dangier, de ponendo ipsam
in causam, interrogata fuit quid hoc erat, et in quo periculo sive
dangerio ponebamus nos ipsos, tam nos quam alii. Respondit quod
ipsa dixerat nobis, episcopo pr^dicto : « Vosdicitis quod estis meus
judex ; ego nescio si vos sitis ; sed advisetis bene quod non maie
judicetis, quia poneretis vos in magno dangerio. Etegoadverto vos
ad finem quod, si Deus vos inde castiget, ego facio debitum meum
de dicendo vobis. »
Interrogata quale est illud periculum, sive dangerium : respondit
quod sancta Katharina sibi dixit quod ipsa haberet succursum ; et
ipsa nescit si hoc erit in essendo liberata a carcere, vel, quando esset
Item requist, se ainsi est qu'elle soit menée à Paris, qu'elle ait le double
de ses interrogatoires et responces, enfin qu'elle le baille à ceulx de
Paris, et leur puisse dire : « Vécv comme j'ay estéinterroguée à Rouen,
et mes responces » ;et qu'elle ne soit plus travaillée de tant de demandes.
Interroguée, pour ce qu'elle avoit dit que monseigneur de Beauvez ce
mectoit en danger de la meictre en cause, que- c'estoit, et quel danger, et
tant de monseigneur de Beauvez que des autres : respond, que 5 c'estoit,
et est, qu'elle dist à monseigneur de Beauvez : « Vous dictes que vous
estes mon juge, je ne sçay se vous l'estes ; mais advisez bien que ne jugés
mal, que vous vous mectriés en grant danger ; et vous en advertis, afin
que se nostre Seigneur vous en chastie, que je fais mon debvoir de le
vous dire. »
Interroguée quel est ce péril ou danger : respond que saincte Kathe-
rine luy a dit qu'elle auroit secours, et qu'elle ne sçait se ce sera à estre
délivrée de la prison, ou quant elle seroit au jugement, s'il y vendroit
I. C ; responsionum; ABC en marge : Petit duplum responsionum, ut Parisius
ostendere possit. — 2. Ms. quar. — 3. Ms. quar.
124 PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC
in judicio, quod ibi veniret aliqua turbatio per cujus médium ipsa
posset libemri '. Et cestimat quod sit unum vel alterum istorum.
Et, ut plurimum, voces ei' dixerunt quod ipsa liberabitur per
magnam victoriam ; et postea dicunt sibi ipsse voces : « Capias
totum gratanter; non cures de martyrio tuo; tu venies finaliter in
regnum paradisi. « Et hoc dixerunt sibi voces simpliciter et abso-
lute, hoc est sine defectu. Et vocat ilkid martyrium, pro pœna et
adversitate quam patitur in carcere ; et nescit utrum majorem pœ-
nam patietur, sed de hoc se refert Deo.
Interrogata si, postquam voces sua.' dixerunt sibi quod finaHter
ipsa ibit in paradisum, si ipsa tenet se assecuratam de essendo sal-
vata, et quod non damnabitur in inferno : respondit quod crédit fir-
miter illud quod voces sibi dixerunt, videhcet quod saivabitur,
aeque firmiter ac si jam ibi esset -.
Interrogata si, post istam revelationem, ipsa crédit quod ipsa '
non possit peccare mortaUtcr : respondit : « Ego nihil scio ; sed
ex toto me refero ad Deum. » Et, cum sibi dicebatur quod ista res-
aucun trouble, par quel moien elle pourroit estrc dclivrcc ; et pense que
ce soit ou l'un ou l'autre. El le plus luv client ses voix qu'elle sera déli-
vrée par grand victoire; et après luy dient ses voix : « Pran tout en gré,
ne te chaille de ton martire ; tu t'en vendras enfin eu royaulme de para-
dis. » Et ce luy dient ses voix simplement et absoluement, c'est assavoir
sans faillir ; et appelle ce, martire, pour la paine et adversité qu'elle
seuffre en la prison, et ne sçait se plus grand soufFrera, mais s'en actent
à nostre Seigneur.
Intcrroguée se, depuis que ses voix luy ont dit qu'elle ira en la fin eu
royaume de paradis, s'elle se tient asseurée d'cstre sauvée, et qu'elle ne
sera point dampnéc en enfer : respond qu'elle croist ferméement ce que
ses voix luy ont dit qu'elle sera saulvée, aussi fermement que s'elle y
fust jà. Et quant on luy disoit que ceste response estoit de grant pois :
aussi respond-elle qu'elle la tient pourung grant trésor.
I. ABC en marge : In judicio poterit esse turbatio, inde liherari [poterit]. —
2. A en marge : Crédit firmiter quod saivabitur ac si jam esset in paradisum; BC
en marge : Ita crédit... in paradiso. — 3. /ïC omettent ipsa.
PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC I25
ponsio est magni ponderis, respondit quod etiam tenet eam pro
uno magno thesauro.
EADEM DIE MERCURII POST MERIDIEM '.
Item, dicta die mercurii post meridiem, comparentibus in loco
priedicto venerabilibus et discretis viris, dominis et magistris,
Johannede Fonte, commisso a nobis, episcopo pra^dicto, et nobis %
Johanne Magistri, vicario dicti domini Inquisitoris ; assistentibus
nobiscum Nicolao Midi et Gerardo Fueilleti, doctoribus in
theologia ; pr^^sentibus ad lioc fratre Isambardo ' de Petra et
Johanne Manchon.
*Siepedicta Joiianna dicitin primis, quantum ad articulum immé-
diate prascedentem de certitudine salutis su^, super quo de mane
tuerat interrogata, quod illud dictum intelligebat : dummodo teneat
juramentum et promissionem quam tecit Deo, videlicet quod ipsa
bene servaret virginitatem suam, tam corporis, quam anim^.
Interrogata utrum opus sit quod confiteatur, postquam habet
revelationem a vocibus suis quod erit salvata : respondit quod ipsa
nescit quod peccaverit mortaliter + ; sed, si ^ esset in peccato mor-
Interroguée se, après ceste révélacion, elle croist qu'elle ne puisse
faire péchié mortel : respond : « Je n'eu sçay rien, mais m'en actend du
tout à nostre Seigneur. »
*Du mercredi la relevée.
Et quant à cest article [etc.] : par ainsi qu'elle tiegne le serement et
promesse qu'elle a fait à nostre Seigneur, c'est assavoir qu'elle gardast
bien sa virginité de corps et de âme.
Interroguée se il est besoing de se confesser, puisqu'elle croist à la
relacion de ses voix qu'elle sera sauvée : respond qu'elle ne sçait point
qu'elle ait péchié mortellement ; mais s'elle estoit en péchié mortel, elle
1. En marge de ABC (B omet eodem die). — 2. AC ajoutent fratre. — 3. AC :
Ysatnbardo. — 4. B en marge : Nescit quod peccaverit mortaliter. — 5 . ^
ajoute ipsa.
126 PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC
tali, ipsa aistimat quod sanctit Katharina et Margareta illico dimitte-
rent eam. Et respondendo pn^dictas interrogationi, dicit quod cré-
dit quod quis non potest nimis mundare conscientiam suam.
Interrogata utmm, postquam est in isto carcere, denegaverit aut
maledixcrit Deum ' : respondit quod non, et quod - aliquando
cum dicit in gallico : Boti gré Dieu, on sainl Jehan, ou Noslre Dame,
illi qui possunt retulisse verba sua maie intellexerunt.
Interrogata utrum sit peccatum mortale recipere unum homincm
ad redditionem, et facere ipsum mori prisionarium : respondit quod
ipsa hoc non fccit.
Et quia fiebat sibi mentio de Franqueto d'Arras \ quem fecerat
mori apud Latigniacum : respondit quod ipsa fuit consentiens de
faciendo ipsum mori, si ipse meruerat, quia confessus est se esse
occisorem, latronem et proditorem. Et dixit quod processus ejus
duravit per xv dies, et fuit judex de hoc ^ ballivus Silvanectensis,
et viri justitix- de Latigniaco. Dixit etiam quod ipsa requirebat
pense que sainctc Katherine et saincte Marguerite la ddlcsseroient tan-
tost. Et croist, en respondant à l'article précédant, on ne sçait trop nec-
toyer sa conscience.
Intcrroguéc se, depuis qu'elle est en ceste prison, a point regnoj'é ou
malgréc Dieu : respond que non ; et que aucunes fois, quant elle dit :
« Bon gré Dieu » ou « saint Jehan » ou « Nostrc Dame », ceulx qui
pevcnt avoir rapporté ont mal entendu >.
Interroguée, se de prendre ung homme à racnçon, et le faire mourir
prisonnier, ce c'est point péchié mortel : respond qu'elle ne l'a point
fait.
Et pour ce que on luy parloit d'un nommé Franquet d'Arras, que on
fist mourir à Laigny : respond qu'elle fut consentante de luy de le faire
mourir, se il l'avoit deservi, pour ce qu'il confessa estre murdrier, larron
et traictre. Et dit que son procès dura xv. jours, et en fut juge le baillif
de Senlis, et ceulx de la justice de Laignv. Et dit qu'elle requéroit avoir
I. ABC en marge : De denegatione Dei. — 2. O orner, qitod. — t,.-ABC en
marge : FranqiwL d'Arras. — 4. C : ejus au lieu de de hoc. — 5. Ms. : acleudu.
PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC 12']
habere illum Franquetum, pro habendo unum hominem de Pari-
sius, magistrum hospitii ad Ursiim ; et quando illutn hominem
scivit esse mortuum, et quod ballivus sibi dixit quod ipsa volebat
facere magnam injuriam justitia,^ in liberando pr.tdictum Franque-
tum, tune ipsa dixit ballivo : « Postquam homo meus mortuus est,
quem volebam habere, faciatis de ipso quod debebitis facere per
justitiam. »
Interrogata an ipsa tradidit pecunias vel fecit tradi pro illo qui
ceperat dictum Franquetum ; respondit quod ipsa non est monetaria
vel thesauraria Franci:t, pro tradendo pecunias \
Et, quando fuit sibi reductum ad memoriam quod ipsa inva-
serat civitatem Parisiensem in die festi - ; quod ipsa etiam habuerat
equum domini episcopi ' Silvanectensis ; quod ipsa se pr^cipitave-
rat a turri de Beaiirevoir ; quod ipsa portât habitum virilem ; quod
ipsa erat consentiens in morte + Franqueti d'Arras ; qui^rendo ab ea
an creditne fecisse aliquod > peccatum mortale : respondit ad pri-
mum, de invasione Parisiensi, quod de hoc non crédit esse in pec-
Franquet pour ung homme de Paris, seigneur de L'Ours ^ ; et quant elle
sceut que le seigneur fut mort, et que le baillif luy dist qu'elle vouloit
faire grant tort à la justice de délivrer celluy Franquet, lors dit celle au
baillif : « Puis que mon homme est mort, que je vouloye avoir, faictes
de icelluy ce que debvroyés faire par justice. »
hitcrroguée s'elle bailla l'argent ou fist bailler pour celluy qui avoit
prins ledit Franquet : respond qu'elle n'est pas monnoyer ou trésorier de
France, pour bailler argent.
Et quant on lui a ramentue qu'elle avoit assailli Paris à jour de feste,
qu'elle avoit eu le cheval de monseigneur de Senlis, qu'elle s'estoit lais-
sée chcoir de la tour de Beaurevoir, qu'elle porte abit d'omme, qu'elle
estoit consentante de la mort de Franquet d'Arras, s'elle cuide point
avoir fait péchié mortel : respont au premier, de Paris : « Je n'en cuide
I. AC en marge : Superbe responsum. — 2. AB : festo. — 5. C omet episcopi.
- 4. Q : nio)ite. — ^- Q :aliquid. — 6. Ms. : loiirs.
128 PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC
cato mortali, et, si fecerit peccatum mortale, hoc est recognoscen-
dum Dec et sacerdoti in confessione.
Ad secundum, de equo, respondit quod crédit firmiter quod de
hoc non habet peccatum erga Deum, quia equus ille fuit asstimatus
ad summam II" salutorum aureorum, unde ipse episcopus habuit
assignationem ; et tamen idem equus fuit remissus domino de Tre-
moilUa ', pro reddendo eum ipsi episcopo Silvanectensi ; nec vale-
bat dictus equus ad equitandum pro ipsa. Etiam ipsa non removit
illum ab episcopo ipso. Dixit etiam quod, ex alia parte, non volebat
retinerc, quia audivit quod ipse episcopus erat maie contentus quod
suus equus captus fuerat, et, cum hoc, quia equus ipse nihil valebat
pro gentibus armorum. Finaliter, pro conclusione, ipsa Johanna
nescit an idem episcopus fuerit persolutus de assignatione sibi facta,
nec etiam si habuerit restitutionem sui equi ; et ^estimât quod non.
Ad tertium vero, de illo casu a turri de Bcaurevoir, respondit :
« Ego faciebam hoc non pro desperando, scd in spe salvandi corpus
meum et eundi ad succurrendum pluribus bonis gentibus existen-
point estre en péchié mortel ; et se je l'ay fait, c'est à Dieu d'en con-
gnoistre, et en confession à Dieu et au presbtre^.
Au second, du cheval de monseigneur Senliz : respond qu'elle croist
fermement qu'elle n'en a point de pcchic mortel envers nostre Sire, pour
ce qu'il se cstuiie à deux cens salus d'or, dont il en ouït assignacion ; et
toustesvoics il fut renvoyé au seigneur de la TremouUe pour la rendre à
monseigneur de Senliz ; et ne valoit rien ledit cheval à chevaucher pour
elle. Et si dit qu'elle ne le osta pas de l'évesque ; et si dist aussi qu'elle
n'estoit point contente, d'autre party, de le retenir, pour ce qu'elle
oyt que l'évesque en estoit mal content que on avoit prins son cheval,
et aussi pour ce qu'il ne valoit rien pour gens d'armes. Et en conclu-
sion, s'il fut paie de l'assignacion qui luy fustfaicte, ne sçait, ne aussi s'il
eust restitucion de son cheval, et pense que non.
Au tiers, de la tour de Beaurevoir : respond : « Je le faisoye non pas
en espérance de moy déespérer, mais en espérance de sauver mon corps,
et de aler secourir plusieurs bonnes gens qui estoient en nécessité. » Et
i. Q : Tremoilla. — 2. Ms., en rubrique : Item, die mercurii prxâicta, de
releveya, décima quarta tnarlii.
PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC I29
tibus in nccessitate. Et post saltum fui confessa, et requisivi veniam
a Domino. » Et etiam habet veniam a Domino, et crédit quod illud
non erat bene factum de fociendo illum saltum ; sed erat maie fac-
tum. Item dixit quod scit se habuisse veniam per revelationem
sancta? KathariniE, postquam ipsa confessa fuit, et quod ex consi-
lio ' sanctc-e Katharinœ fuit confessa.
Interrogata utrum habuerit de hoc magnam pœnitentiam : res-
pondit quod ipsa portavit unam magnam partem dictée pœnitenti^,
ex malo quod habuit in cadendo.
Interrogata utrum illud melefactum quod fecit in saltando, cre-
dat fuisse peccatum mortale : respondit quod nihil scit^ et quod de
lioc se refert Deo.
Ad quartum autem, de portando habitum virilem : respondit :
« Postquam id facio per prœceptum Dei et in suo servitio, ego non
credo maie agere ; et quando placebit Deo prascipere, statim ipse
habitus deponetur. »
après le sault s'en est confessée, et en a requis mercy à nostre Seigneur,
et en a pardon de nostre Seigneur. Et croist que ce n'estoit pas bien
fait de faire ce sault ; mais fust mal fait.
Item, dit qu'elle sçait qu'elle en a pardon par la relacion de saincte
Katherine, après qu'elle en fut confessée ; et que, du conseil de saincte
Katherine, elle s'en confessa.
Interroguée s'elle en ouït grande pénitance : respond qu'elle en porta
une grant partie, du mal qu'elle se fîst en chèant.
Interroguée se, ce mal tait qu'elle tist de saillir, s'elle croist que ce
fust péchié mortel : respond : " Je n'en sçay rien, mais m'en actend à
nostre Seigneur. »
Au quart, elle porte habit d'omme : respond : « Puis que je le fais
par le commandement de nostre Sire, et en son service, je ne cuide
point mal faire ; et quant il lui plaira - à commander, il sera tantoust mis
jus. »
I . C ajoute autem. — 2. Ms. : plaiiii.
Procès de Jeanne d'Akc
130 PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC
JOVIS XV. MARTI I. ■
Item, die jovis immédiate sequenti, décima quinta mensis martii
prasdicti, de mane, in loco pntdicto carceris dictœ Johannas, praesi-
dentibus dictis magistro Johanne de Fonte, commissario per nos,
episcopum pr^dictum, deputato, et nobis, fratre Johanne Magistri,
vicario Inquisitoris ; assistentibus venerabilibus viris, dominis et
magistris Nicolao Midi et Gerardo Fueilleti, doctoribiis in sacra
theologia; pr^sentibus ad hoc, Nicolao de Hubento, htterarum
apostohcarum scriptore, et fratre Ysambardo de Petra.
*Fuit eadem Johanna cum caritativis exhortationibus nionita et
requisita quod, si contingat ipsam ahquid egisse contra lidem, veht se
referre determinationi sanctas matris Ecclesia2,adquam se referre débet.
Ipsa vero respondit quod ejus responsiones videantur et examinen-
tur per clericos, et postea sibi dicatur an ibi sit aliquid quod sit con-
tra tidem christianam : ipsa bene sciet dicere quid inde erit; et
postea dicet illud quod de hoc invenerit per suum consiHum.
Tamen si sit aliquid malum contra fidem christianam quam Deus
pr^vcepit, ipsa non vellet sustincre, et esset benc irata de venicndo
in contrarium.
Item sibi fuit - dechirata distinctio Ecclesiïe triumphantis et mili-
taïuis, et quid erat de ista et de illa ; fuitque requisita ut, de pne-
* Jovii de /liane, dccima qiiiiila meiisis iiiaiiii 5.
Après les monicions faictes à elle, et rcquisicions que, s'clle a fait
quelque chose qui soit contre nostre fov, qu'elle s'en doit rapporter à la
déterminacion de l'Eglise : respond que ses responses soient veues et
examinées par les clercs; et puis que on luy die s'il y a quelque chose
qui soit contre la foy chrestienne : elle sçara bien à dire par son conseil
qu'il en sera, et puis en dira ce que en aura trouvé par son conseil. Kt
toutesvoies, s'il y a rien de mal contre la foy chrestienne que nostre Sire
a commandée, elle ne vouldroit soustenir, et seroit bien courroucée
d'aler encontre.
I. Hn marge de ABC. — 2. AC : fuit sibi. — 5. U, fol. 22, v".
PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC I3I
senti, se submitteret determinationi Ecclesia;, et de hoc quod ipsa
fecit et dixit, sive sit bonuni, sive ' malum. Respondit : « Ego non
respondebo vobis aliud de pntasenti. »
Item fuit eadem Johanna requisita, sub juramento quod pntsti-
terat, ut diceret qualiter evadere putavit a Castro de Belloloco,
inter ^ duas pecias nemoris : respondit quod nunquam fuit prisio-
naria in aliquo loco, quin libenter evasisset ; et, ipsa exsistente in
Castro pra^dicto, inclusisset suos custodes infra turrim, nisi fuisset
portarius qui eam vidit et sibi obviavit '. Item dixit ad hoc quod,
prout ei videtur, non placebat Deo quod ipsa evaderet pro illa vice,
et quod oportebat quod videret regem Anglorum, quemadmodurn
voces suœ dixerant ei, ut superius scribitur.
Interrogata an habeat -• licentiam a Deo vel a vocibus suis, de
recedendo quotiens sibi placebit : respondit : « Ego pluries petivi,
sed adhuc non habeo. »
Ileiii, luy fut déclairé l'EgHse triumphant et l'Eglise militant, que c'es-
toit de l'un et de l'autre.
Item, requise que de présent elle se meist en la déterminacion de
l'Eglise de ce qu'elle a fait ou dit, soit bien ou mal : respond : « Je ne
vous en respondray autre chose pour le présent 5. »
Fuit dicta Johanna requisita et interrogata suh juramento pr^dicto, et primo,
qu'elle dist la manière comme elle cuida eschaper du chastel de Beaulieu,
entre deux pièces de boys : respond qu'elle ne fut oncques prisonnière
en lieu qu'elle ne se eschappast voulentiers ; et elle estant en icelluy
chastel, eust confermé ses gardes dedans la tour, n'eust été le portier
qui la ad visa et la rencontra.
Itetn dit, ad ce que il luy semble, que il ne plaisoit pas à Dieu qu'elle
eschappast pour celle fois, et qu'il falloit qu'elle veist le roy des Angloys,
comme ses voix luy avoient dit, et comme dessus [est] escript.
Interroguée s'elle a congié de Dieu ou de ses voix de partir de prison
toutes fois qu'il plaira à elle : respond : « Je l'av demandé plusieurs fois,
mais je ne l'ay pas encore. »
I. /Rajoute fit. — 2. O : inlra. — 3. AB en marge : Qualiter voliiit evadere
a Castro de Beaurevoir ; C en marge : idem saui Beaulieu remplaçant Beatirevoir .
— 4. AC : hahebal. — 5. La rubrique est répétée ici dans le rus. : Diejovis décima
quinta nieiisis maiiii, aiiuo Domini luillcsiiiio quadringentesimo liicesimo.
132 PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC
Interrogata utrum de pr.^senti ipsa recederet, si videret suum
punctum recedendi : respondit quod, si videret ostium apertum,
ipsa recederet; et hoc esset sibi pr^i^ceptum Dei. Et crédit firmiter,
si videret ostium apertum, et custodes sui et alii Anglici nescirent
resistere, ipsa intélligeret quod ista est licentia sua et quod Deus
mitteret ' ei succursum ; sed absque licentia non recederet, nisi hoc
esset quod ipsa faceret unam aggressionem, galUce une entreprise,
pro sciendo si Deus esset contentus, allegans illud proverbium in
gaUico vulgatum : Aide toy. Dieu te aidera. Et istud dicit ut, si ipsa
iret, non diceretur quod sine Hcentia recessisset.
Interrogata, postquam ipsa petierataudiremissam, utrumne vide-
retur ei honestius déferre habitum muHebrem - ; et fuit ab ea peti-
tum quoJ ipsa priiediligeret, vel capere habitum muHebrem et
audire missam, vel manere in habitu viriH et non audire missam.
Respondit : « Certificetis me de audiendo missam, si ego sim in
habitu muhebri, et ego super hoc vobis respondebo. »
Tune fuit sibi dictum per interrogantem : « Et ego certifico
Interroguée se de présent elle partiroit, s'clle véoit son point de partir :
respond, s'elle véoit l'uys ouvert, elle s'en iroit, et ce luy seroit le congié
de nostre Seigneur. Et croist fermement, s'elle véoit l'uvs ouvert, et ses
gardes et les autres Angloys n'y sceussent résister, elle entendroit que ce
seroit le congié, et que nostre Seigneur luy envoyeroit secours ; mais
sans 3 congié ne s'en iroit pas, si ce n'estoit s'elle faisoit une entreprinse
pour s'en aler, pour sçavoir se nostre Sire en seroit content, et allègue
« Aide toy. Dieu te aidera ». Et le dit pour ce que, s'elle s'en aloit, que
on ne deist pas qu'elle s'en fust allée sans congié.
Interroguée, puis qu'elle demande à oïr messe, que il semble que ce
seroit le plus honneste qu'elle fust en abif de femme ; et pour ce fust
interroguée lequel elle aymeroit [mieulxj, prendre abit de femme et ouyr
messe, que demourer en abit d'omme et non oyr messe. Respond :
« Certiffiés-raoi de oïr messe, se je suys en abit de femme ; et sur ce je
vous respondray. »
A quoy luy fut dit par l'interrogant : « Et je vous certiffie que vous
\. A : ei mitteret. — 2. BC en maroe : De habitu. — x. Ms. : seii.
PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC I33
vobis quod audietis missam, si fueritis in habitu muliebri. » Res-
pondit : « Et quid dicitis vos, si ego promisi régi nostro, et juravi
non deponere istum habitum ' ? Tamen ego vobis respondeo :
faciatis mihi habere tunicam longam usque ad terram, sine cauda,
et tradatis mihi pro eundo ad missam ; et postea, in regressu, ego
iterum capiam istum habitum quem habeo. »
Iterum interrogata utrum caperet habitum muliebrem, pro eundo
auditum missam : respondit : « Ego habebo consilium super hoc,
et postea vobis respondebo. » Et ultra requisivit in honorem Dei et
BeatiT^ Mariie quod possit audire missam in ista bona villa.
Et ad hoc fuit sibi dictum per interrogantem quod capiat habi-
tum muliebrem simpliciter et absolute. Ipsa vero respondit : « Tra-
datis mihi habitum sicut uni filiœ burgensis, videlicet unam hou-
pelandam longam; et ego accipiam pro eundo auditum missam. »
Ulterius dicit quod, quantum instantius poterat, requirebat quod
permitteretur audire missam in ipso habitu quem portât, absque
ipsum immutando.
orrez messe, mais que soyés en abit de femme. » Respond : « Et que
dictes-vous, se je ay juré et promis à nostre roy non meictre jus cest
habit ? Toutesvoies je vous respond : Faictes moy faire une robe longue
jusques à terre, sans queue, et me la baillez à aler à la messe ; et puis au
retour, je reprandray l'abit que j'ay. »
Et interroguée de prandre du tout l'abit de femme pour aler ouyr
messe, respond : « Je me conseilleray sur ce, et puis vous respondray. »
Et oultre requist, en l'onneur de Dieu et Nostre Dame, qu'elle puisse
ouyr messe en ceste bonne ville.
Et ad ce luy fut dit qu'elle prengne habit de femme simplement et
absoluement. Et elle repond : «• Baillez moy abit comme une fille de
bourgoys, c'est assavoir houppelande longue, et je le prendray, et
mesmes le chaperon de femme, pour aler ouyr messe. » Et aussi le plus
instamment qu'elle peust, requiert que on luy lesse cest habit qu'elle
porte, et que on la laisse oyr messe sans le changier.
I. A en mar2:e : De habitu.
134 PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC
Interrogata an, de hoc quod dixit et fecit, ipsa vult se submit-
tere et referre determinationi Ecclesire ' : respondit : « Omnia dicta
et facta mea sunt in manu Dei, et de his exspecto me ad ipsum.
Et certifico vobis quod ego nihil veliem facere aut dicere
contra fidem christiaham ; et, si ego aliquid dixissem aut fecissem,
aut quod esset supra corpus meum, quod clerici scirent dicere esse
contra fidem christianam quam Dominus stabilivit, ego non vel-
iem sustinere, sed illud expellerem. »
Interrogata an de hoc vellet se submittere ordination! Ecclesiîe :
respondit : « Ego non respondebo vobis nunc aliud ; sed mittatis
mihi clericum die sabbati, si non vultis venire, et de hoc ego sibi
respondebo cum auxilio Dei, et poneturin scriptis. »
Interrogata utrum, quando voces suas veniunt, faciat cis reveren-
tiam absolute, sicut uni Sancto vel uni Sancta^ : respondit quod
sic ; et si aliquando non fecerit, ipsa ab eis qua^sivit veniam
depost. Nec scit eis facere ita magnam reverentiam sicut eas
Interroguée se de ce qu'elle a dit et fait, elle vcult [se] submeictre et
rapporter en la déterminacion de l'Eglise : respond (que) : « Toutes mes
œuvres et mes fais sont tous en la main de Dieu, et m'en actend à luy ;
et vous certiffie que je ne vouldroie rien faire ou dire contre la foy
chrestienne ; et se je avoye rien fait ou dit qui fust sur le corps de moy,
que les clercs sceussent dire que ce fust contre la foy chrestienne que
nostre sire ait estabiie, je ne vouldroie soustenir ; mais le bouteroye
hors. »
Et interroguée s'elle s'en vouldroit point submectre en l'ordonnance
de l'Eglise : respond : «Je ne vous en respondray maintenant autre chose;
mais samedi envoyés moy le clerc, se n'y voulés venir, et je luy res-
pondray de ce à l'aide de Dieu, et sera mis en escript, »
Interroguée se, quant ses voix viennent, s'elle leur fait révérence
absoluement comme à ung Sainct ou Saincte : respond que ouil. Et
s'elle ne l'a fait aucunes fois, leur en a crié mercy et pardon depuis. Et
ne leur sçait faire si grande révérence comme à elles appartient ; car
I . ABC en marée : De suhmissione Ecclesix.
PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC I35
decet, quia crédit firmiter quod sunt sancta: Katharina et Marga-
reta. Et similiter dixit, quoad iioc, desancto Michaele.
Interrogata, quia Sanctjs paradisi communiter fiunt oblationes
de candelis, utrum illis Sanctis venientibus ad ipsam feceritne obla-
tioneni de candelis ardentibus vel aliis rébus, in ecclesia aut alibi,
vel an fecerit dicere missas : respondit quod non, nisi hoc fuerit
offerendo in missa in manu sacerdotis, ad honorem sancta; Katha-
rm:\;. Et crédit quod est una de illis quas apparent sibi ; nec tôt
candelas ' accendit, sicut faceret libenter * ipsis sanctis KathariucT
et Margaretœ qua; sunt in paradiso, quas crédit firmiter esse illas
easdem q\ix veniunt ad ipsam.
Interrogata utrum, quando ponit [istas] candelas ante imaginem
sanct:i: Katharina^, ipsa ponat eas in honorem illius qUcT sibi
apparet : respondit : « Ego facio hoc in honorem Dei, Beatœ
Mariii;, et sanctit Katharin:u qui\3 est in cœlo, et illius quas se osten-
dit mihi. »
elle croist fermement que ce soient sainctes Katherine et Marguerite.
Et semblablement dit de saint Michiel .
Interroguée pour ce que es Saincts de paradis on 3 fait voulentiers
oblacion de chandelles etc., se à ces Saincts et Sainctes qui viennent à
elle, elle a point fait oblacion de chandelles ardans ou d'autres choses,
à l'église ou ailleurs, ou faire dire des messes : respond que non, se ce
n'est en offrant à la messe en la main du presbtre, et en Tonneur de
saiiactc Katherine ; et croist que c'est l'une de celles qui se apparust à
elle ; et n'en a point tant alumé comme elle feroit voulentiers à sainctes
Katherine et Marguerite, qui sont en paradis, qu'elle croist fermement
que ce sont celles qui viennent à elle.
Interrogue'e se, quant elle meict ces chandelles devant l'ymaige
saincte Katherine, elle les meict, ces chandelles, en l'onneur de celle
qui se apparut à elle : respond : « Je le fais en l'onneur de Dieu, de
Nostre Dame et de saincte Katherine, qui est eu ciel ; et ne fais point de
différence de sainste Katherine qui est eu ciel et de celle qui se appert
à mov. »
I. A au bas de la page : De candelis ardenlibus. — 1. A : libenter faceret. —
3. Ms. : ont.
136 PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC
Interrogata utrum ponat hujusmodi candelas ad honorem illius
sanctc-e Katharinae quas se ostendit sibi, seu qm^s sibi apparet : res-
pondit quod sic, et quod non ponit differentiam inter illam quas
sibi apparet et illam qua? est in cœlo.
Interrogata an semper faciat et compleat iliud quod voces suii^
pr^cipiunt ei : respondit quod, ex toto posse suo, ipsa adimplevit
prasceptum Dei sibi factum per voces suas, de hoc quod scivit intel-
ligere. Et nihil pra^cipiunt sibi voces illae, sine beneplacito Dei.
Interrogata an, in facto guerrœ, fecerit aliquid sine consilio
vocum suarum : respondit : « \'os de hoc habetis responsum. Lega-
tis bene lihrum vestrum, et vos reperietis. » Dixit tainen quod, ad
requestam hominum armatorum, fuit flicta ' valentia armorum
coram villa Parisiensi, et etiam coram villa de Caritate, ad
requestam régis sui. Et hoc non fuit contra nec per pntceptum
vocum suarum.
Interrogata utrum unquam fecerit aliqua contra voluntatem et
praeceptuni illarum vocum : respondit quod, illud quod potuit et
Interroguée s'elle le[s]nieict en l'onneur de celle qui se apparut à elle :
respond que ouil ; car elle ne meict point de différence entre celle qui se
apparut à elle, et celle qui est eu ciel.
Interroguée s'elle fait et accomplist tousjours ce que ses voix lui
commandent : respond que de tout son povoir elle accomplist le com-
mandement de nostre Seigneur à elle fait par ses voix, de ce qu'elle en
sçait entendre ; et ne luy commandent rien sans le bon plaisir de nostre
Seigneur.
Interroguée se, eu fait de la guerre, elle a rien [fait] sans le congié de
ses voix : respond : « \'ous en estes tous respondus. Et luises bien
vostre livre, et vous le trouvères. » Ht toutesvoies dit que, à la requeste
des gens d'armes, fut fait une vaillance d'armes' devant Paris, et aussi
ala devant La Charité à la requeste de son roy, et ne fut contre ne par
le commandement de ses voix.
Interroguée se elle fist oncques aucunes choses contre leur comman-
dement et voulenté : respond que ce qu'elle a peu et sceu faire, elle Ta
I. AC ajoutent iiiia.
PROCliS DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC I37
scivit facere, adimplevit pro posse. Et quantum est de saltu a
turri de Beaurevoir, quem fecit contra pritxeptum earum^ ipsa non
potuit se de hoc abstinere; et quando voces illa^ viderunt necessi-
tatem suam, quod non sciebat nec poterat se de hoc tenere, ipsas
succurrerunt v'nx. ejus et pnçservavcrunt eam ne se ipsam inter-
ficeret. Dixit ultra quod, quidquid unquam fecit in suis magnis
agendis, ips:t voces semper succurrerunt ei ; et hoc est signum
quod SLint boni spiritus.
Interrogata an habeat aUud signum quod ilU\; voces sunt boni
spiritus : respondit quod sanctus Michael hoc certificavit sibi, ante-
quam \\\x voces venirent.
Interrogata quaHter ipsa cognovit quod ipse ' erat sanctus
Michael : respondit quod per loquelam suam et per idioma ange-
loruni ; et crédit firmiter quod erant angeli.
Interrogata qualiter cognovit quod erant angeU : respondit quod
credidit hoc satis cito, et habuit istam voluntatem hoc credendi .
Et dixit ultra quod sanctus Michael, quando venit ad eam, dixit
fait et accomply à son povoir ; et quant est du sault du dongon de
Beaurevoir qu'elle fist contre leur commandement, elle ne s'en peust
tenir; et quant elles veirent sa nécessité, et qu'elle ne s'en sçavoit et
povoit tenir, elles iuy secourirent sa vie et la gardèrent de se tuer. Et
dit oultre que, quelque chose qu'elle feist oncques en ses grans afaires,
elles l'ont tousjours secourue ; et ce est signe que ce soient bons
esperis.
Interroguée s'elle a point d'autre signe que ce soient bons esperis :
respond : « Saint Michiel le me certiffie, avant que les voix me
venissent. »
Interroguée comme elle congneust que c'estoit saint Michiel : res-
pond : (<• Par le parler et le langaige des angles » ; et le croist fermement
que c'estoient angles.
Interroguée comme elle congneust que c'estoit langaige d'angles :
respond que elle le creust assés tôt ; et eust ceste voulenté de le croire.
Et dit oultre que saint Michiel, quant il vint à elle, luv dist que sainctes
\. C : ihi.
138 PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC
sibi quod sanctc-ç Katharina et Margareta venirent ad ipsam, et
quod ipsa ageret par consilium ipsarum, quas erant ordinat^e pro
eam conducendo et ei consulendo in eo quod haberet agere, et
quod ipsa eis crederet de hoc quod dicerent sibi, et quod hoc erat
per prasceptum Dei.
Interrogata, si diabohis poneret se in forma seu figura boni
angeh, quomodo ipsa cognosceret quod esset bonus angélus vel
malus : respondit quod bene cognosceret an esset sanctus
Michael, vel aliqua res conficta ad modum ejus. Item dixit quod,
prima vice, habuit magnam dubitationem an esset sanctus Michael
qui veniebat ad ipsam, et illa prima vice habuit magnum timorem ;
et vidit ipsum multotiens, antequam sciret quod esset sanctus
Michael.
Interrogata quare citius cognovit sanctum Michaelem illa vice
qua hoc credidit, quam cognoverat prima vice qua ' ipse sibi appa-
ruit: respondit quod, prima vice, ipsa erat juvenis et habuit timo-
rem ; et depost idem sanctus Michael in tantum docuit eam et ei
monstravit, quod credidit firmiter quod ipse erat.
Katherine et Marguerite vendroient à clic, et qu'elle fcist ^ par leur
conseil, et estoient ordonnccs pour la conduire et conseiller en ce
qu'elle avoit à faire ; et qu'elle les creust de ce qu'elles luv diroient, et
que c'estoit par le commandement de nostrc Seigneur.
Interroguce, se l'Annemy se mcctoit en fourme ou signe d'angle,
comme elle congnoistroit que ce fust bon angle ou mauvais angle : res-
pond qu'elle congnoistroit bien se ce seroit saint Michiel ou une chose
contrefaicte comme luy.
Item respont que à la première fois, elle fist grant doubte se c'estoit
saint Michiel. Et à la premtère fois ouït grand paour ; et si le vist maintes
fois avant qu'elle sceust que ce fust saint Michiel.
Interroguée pourquoy elle congneust plus tost que c'estoit saint
Michiel, à la fois que elle creust que c'estoit il, que à la fois première :
respond que à la première fois, elle estoit jeune enfant et ouït paour de
ce ; depuis lui enseigna et monstra tant qu'elle creust fermement que
c'estoit il.
I . B omet qua. — 2 . Ms. : feus t.
PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC I39
Interrogata qualem doctrinam sibi monstravit : respondit quod,
super omnia, sibi dicebat quod esset bona juvenis, et quod Deus
adjuvaret eam ; et inter alia sibi dixit quod ipsa veniret ad suc-
cursum régis Francis ; et una major pars ejus quod angélus ipsam
docuit est in isto libro ; et recitabat sibi angélus calamitatem qua^
erat in regno Francias.
Interrogata de magnitudine et statu ra ejusdem angeli : respon-
dit quod, die sabbati extunc proximo futura, responderet, cum
una alia re unde débet respondere, illud ' scilicet quod de hoc pla-
cebit Deo.
Interrogata an ipsane crédit quod sit magnum peccatum de
offendendo sanctas Katharinam et Margaretam quae apparent sibi,
et facere contra prœceptum earum : respondit quod sic, qui scit
hoc emendare ; et quod illud in quo plus unquam offenderit eas,
fuit in saltu de Bcaurevoir ; unde ipsa qu^sivit ab eis veniam, et de
aliis offensis quas ^ potuit fecisse erga ipsas.
Interrogata an sanctc-e Katharina et Margareta acciperent vin-
Interroguée quelle doctrine il luy enseigna : respond,* sur toutes
choses il luy disoit qu'elle fust bon enfant, et que Dieu luy aideroit ; et,
entre les autres choses, qu'elle venist au secours du roy de France. Et
une plus grande partie de ce que l'angle luy enseigna est en ce livre ; et
luy racontet l'ange la pitié qui estoit eu royaume de France.
Interroguée de la grandeur et estature de celluy angle : dit que
samedi elle en respondra avec Tautre chose dont elle doit respondre,
c'est assavoir ce qu'il en plaira à Dieu.
Interroguée s'elle croist point grant péchié de courroucer saincte
Katherine et saincte Marguerite qui se appairent à elle, et de faire
contre leur commandement : dit que ouil, qui le sçait amender ; et que
le plus qu'elle les courrouçast oncques, à son advis, ce fut du sault de
Beaurevoir, et dont elle leur a crié mercy, et des autres offenses qu'elle
peust avoir faictes envers elles.
Interroguée se saincte Katherine et saincte Marguerite prendroient
I. C omet ///;/(/. — 2. ABC : qux.
140 PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC
dictam corporalem pro illa offensa : respondit quod nescit, et quod
non petivit ab eis.
Interrogata, quia alias dixerat quod pro dicendo veritatem inter
dum homines suspenduntur, utrum ipsa sciât aliquod crimen vel
aliquem defectum, propter quod vel propter quem ipsa posset
vel deberet mori, si fateretur illud : respondit quod non.
SABBATI XVII. MARTH
Item; die sabbati, xvii. dicti mensis martii, immédiate sequenti,
magistro Johanne de Fonte, per nos, episcopum pr^dictum ^
commisso, et nobis, Johanne Magistri, vicario Inquisitoris, supra-
dictis prassidentibus, in dicto loco carceris praedictre Johanna; ;
adstantibus > venerabilibus et discretis viris, dominis et magistris
superius nominatis, Nicolao Midi et Gerardo Fueilleti, doctoribus
in theologia ; pntsentibus Ysambardo de Petra et Johanne Mas-
sieu, superius nominatis ; requisita fuit prcTdicta Johanna de
prœstando juramentum, quod et ipsa pmestitit.
*Deinceps interrogata in quibus forma, magnitudine, specie et
habita sancftus Michael venit ad eam : respondit quod ipse erat in
vengcncc corporelle pour l'ofFence : respond qu'elle ne sçait, et qu'elle
ne leur a point demandé.
Interroguée pour ce qu'elle a dit que, pour dire vérité, aucunes fois
l'en est pendu ; et pour ce, s'elle sçait en elle quelque crime ou faulte,
pour quoy elle peust ou deust mourir, s'elle le confessoit : respond que
non.
* Die sabbati, décima septinia mensis martii +
Dicta lohauua fuit requisita de prœstaudo, cl jii ravit, etc.
Interroguée de donner response en quelle fournie et espèce, grandeur
et habit, vient sainct Michiel : respond : « Il estoit en la fourme d'un
I. En marge de ABC {AC ajoutent mensis devant martii). — 2. C omet prœ-
dictnm. — ^- Q : assistentihus. — 4. U, fol. 24, r".
PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC I4I
forma unius verissimi probi hominis ' ; et de habitu et aliis rébus,
non dicet amplius aliud. Quantum ad angelos, ipsa vidit oculis
suis, et non habebitur aliquid amplius de hoc ab ipsa. Item, dicit
quod ipsa crédit neque firmiter dicta et facta sancti Michaelis qui
apparuit sibi, sicut ipsa crédit quod Dominus noster Jbesus Christus
passus est mortem et passionem pro nobis. Et illud quod movet
ipsam ad hoc credendum est bonum consilium, bona confortatio et
bona doctrina quie ipse fecit et dédit eidem Johann^e.
Interrogata an veht se ponere in determinatione sanct^e matris
Ecclesi;\; - de omnibus suis factis, sive hoc sit bonum ', sive
malum : respondit quod, quantum adEcclesiam, ipsa diUgit eam et
vellet eam sustinere ex toto posse suo, pro fide nostra christiana;
et ipsa non est quœ debeat impediri de eundo ad ecclesiam, nec de
audiendo missam. Et, quantum ad bona opéra qu£e fecit et de suo
adventu, oportet quod se référât ad Regem cœli qui misit eam ad
Karolum, filium Karoh, régis Franciag, qui erit '^ rex FranciiE.
très vray preudomme » ; et de l'abit et d'autres choses, elle n'en dira plus
autre chose.
Quant aux angles, elle les a veus, à ses yeulx, et n'en aura l'en plu
autre chose d'elle.
Item dit qu'elle croist aussi fermement les ditz et les fais de saint
Michiel, qui s'est apparu à elle, comme elle croist que nostre Seigneur
Jeshu Crist souffrit mort et passion pour nous. Et ce qui la nieust à le
croire, c'est le bon conseil, confort et bonne doctrine qu'il luy a fais et
donnés.
Interroguéc s'elle se veult meictre de tous ses diz et fais, soit de bien
ou mal, à la dcterminacion de nostre mère saincte Eglise : respond que,
quant à l'Eglise, elle l'aime et la vouldroit soustenir de tout son povoir
pour nostre foy chrestienne; et n'est pas elle que on doive destourber ou
empescher d'alerà l'église, ne de ouyr messe. Quant aux bonnes œuvres
qu'elle a faictes et de son advénement^ il fault qu'elle s'en actende au Roy
du ciel qui l'a envoyée à Charles, fîlz de Charles, roy de France, qui sera
I. AB en marge : De jorma sancti Michaelis et aliis angelis ; C en marge : D
forma sancti Michaelis et alioriim angeloruvi . — 2. 5 en marge : De subniission
EccUsix ; C en marge : De submissione sanctx matri Ecclesix. — 5. AC : bonum
sit. — 4- Q : erat .
142 PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC
« Et videbitis » inquit, « quod Gallici bene cite lucrabuntur unum
magnum negotium quod Deus mittet ipsis Gallicis, et quod in
hoc nutabit, gallice branlera, totum regnum Franciae. » Et hoc dicit
ut, quando id evenerit, quod habeatur memoria quod ipsa dixit
hoc.
Requisita quod diceret termhium in quo hoc eveniet : respon-
dit : « Ego me exspecto de hoc ad Dominum. »
Interrogata utrum se referet de dictis et factis suis ad determina-
tionem Ecciesiœ : respondit : « Ego refero me ad Deum qui me
misit, ad Beatam Mariam, et omnes Sanctos et Sanctas paradisi. Et
videtur mihi quod unum et idem est de Deo et de Ecclesia, et quod
de hoc non débet fieri difHcultas. Quare facitis vos de hoc difii-
cultatem ? »
Tune sibi fuit dictumquod est una Ecclesia triumphans, ubi sunt
Deus, Sancti, Angeh et anima; jam salvatœ; est etiam Ecclesia mili-
tans, in qua est Papa, vicarius Dei in terris, cardinales, praelati
ecclesiœ, clerus et omnes boni christiani atque catholici; qux' qui-
roy de 1-rance ; « et verres que les Françoys gaigneront bien tost une
grande besoingne que Dieu envoyeroit aux Françoys ; et tant que il bran-
lera ' presque tout le royaume de France ». Et dit qu'elle le dit afin que,
quant ce sera advenu, que on ait mémoire qu'elle l'a dit.
Et requise de dire le terme : dit: « Je m'en actend ànostre Seigneur.»
Interroguée de dire s'elle se rapportera à la déterniinacion de l'EglisC :
rcspond : « Je m'en rapporte à nostre Seigneur, qui m'a envoyée, à
Nostre Dame, et à tous les benoictz Saints et Sainctcs de paradis. » Et
luy est advis que c'est tout ung de nostre Seigneur et de l'Eglise, et que
on n'en doit point faire de difficulté, en demandant pour quoy on fait
difficulté que ce ne soit tout ung.
Adonc luy fut dit que il y a l'Eglise triomphant, où est Dieu, les
saincts, les angles et les âmes saulvées. L'Eglise militant, c'est nostre
saint père le Pape, vicaire de Dieu en terre, les cardinaulx, les prélas de
l'Eglise et clcrgié, et tous bons chrestiens et catholiques ; laquelle Eglise
I. Ms. : brannera.
PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC I43
dem Ecclesia bene congregata non potest errare et regitur a Sancto
Spiritu. Propterea interrogabatur utrum velit se referre militanti
Ecclesias, videlicet qu:;e est in terris, jam hoc modo declarata. Res-
pondit quod ipsa venit ad regem Francise ex parte Dei, ex parte
Beatx- Virginia Mariai et omnium Sanctorum et Sanctarum paradisi
et Ecclesi;e victoriosx' de sursum^ et de pr^cepto eorum; et illi
Ecclesiit submittit omnia bona facta sua, et totum hoc quod fecit et
factura est. Et de rcspondendo an submittet se Ecclesix- militanti,
dicit quod non respondebit pro nunc aliud.
Interrogata quid dicit de illo habitu ' fœmineo qui sibi ofFertur,
ut ipsa possit ire auditum missam : respondit quod, quantum ad
habitum fœmineum, ipsa non capiet adhuc quousque placebit Deo.
Et, si ita sit quod oporteat eam duci usque ad judicium, ipsa se
refert dominis de Ecclesia, quod ipsi dent sibi gratiam de habendo
unam camisiam - muliebrem et unum capitegium in capite suo ; et
quod mavult mori quam revocare illud quod Deus fecit sibi facere ;
quod ipsa crédit firmiter quod Deus non jam dimittit evenire de
bien assemblé ne peut errer, et est gouvernée du Saint Esperit. Et pour
ce, interroguée s'elle se veult raporter à l'Eglise militant, c'est assavoir
c'est celle qui est ainsi déclairée : respond qu'elle est venue au roy de
France de par Dieu, de par la vierge Marie et tous les benoitz Sains et
Sainctes de paradis, et l'Eglise victorieuse de là hault, et de leur com-
mandement ; et à celle Eglise-là elle submeict tous ses bons fais, et tout
ce qu'elle a fait ou à faire. Et de respondre s'elle se submeictra à l'Eglise
militant, dit qu'elle n'en respondra maintenant autre chose.
Interroguée qu'elle dit à cel habit de femme que on luy offre, affin
qu'elle puisse aler ouyr messe: respond, quanta l'abit de femme, elle ne
le prandra pas encore, tant qu'il plaira à nostre Seigneur. Et se ainsi est
qu'il la faille mener jusques en jugement, qu'il la faille desvestir en juge-
ment, elle requiert aux seigneurs de l'Eglise qu'il luy donnent la grâce
de avoir une chemise de femme et un queuvrechief en sa teste ; qu'elle
ayme mieulx mourir que de révoquer ce que nostre Seigneur luy a fait
faire, et qu'elle croisl ferniéement que noslre Seigneur ne laira jà advenir
I. .-^C en marge: De habitu. — 2. C : camiseaiii.
144 PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC
ponendo eam ita basse, quin habeat bene cito succursum et per
miraculum.
Interrogata, propter hoc quod dicit quod portât habitum ex pra,'-
cepto Dei, quare ipsa petit camisiam ' muliebrem in articule mor-
tis : respondit: « Sufficit mihi quod sit longa. »
Interrogata utrum matrina sua quiv vidit Fatales Dominas, gal-
lice Jes faées, reputetur sapiens mulier : respondit quod ipsa tene-
tur et reputatur una proba mulier, non divina vel sortilega.
Interrogata, propter hoc quod ipsa dixit quod acciperet habitum
muliebrem si permitteretur abire, utrum hoc placeret Deo : respon-
dit quod, si daretur sibi licentia de recedendo in habitu muliebri,
ipsa statim reciperet habitum virilem et faceret illud quod est sibi
pnvceptum a Domino. Et hoc alias ipsa respondit, nec, pro aliqua
re, faceret juramentum de non armando se et non portando habi-
tum virilem, pro faciendo prasceptum Domini.
Interrogata de a.'tate et vestimentis sanctarum Katharin^ et Mar-
garet;e : respondit : « Vos de hoc habetis responsum quod habebi-
dc la meictre si bas, par chose, qu'elle n'ait secours bientost de Dieu et
par miracle.
Interroguée, pour ce qu'elle dit qu'elle porte habit d'ommc par le
commandement de Dieu, pourquoy elle demande chemise de femme en
article de mort : respond, il luysuffist qu'elle soit longue.
hiterroguée se sa marraine qui a veu les fées, s'ellc est repputéc saige
femme : respond qu'elle est tenue et réputée bonne preude femme, non
pas devine ou sorcière.
Interroguée, pour ce qu'elle a dit qu'elle prendoit habit de femme, mais
que on la laissast aler, se ce plairoit à Dieu : respond, se on luy donnoit
congié en abit de femme, elle se meictroit tantoust en abit d'omme, et
feroit ce qui luy est commandé par nostre Seigneur; et l'a autresfois
ainsi respondu, et ne feroit pour rien le serement qu'elle ne se armast et
meist en abit d'omme, pour faire le plaisir de nostre Seigneur.
Interroguée de l'aage et des vestemens de sainctes Katherine et Mar-
guerite : respond : « Vous estes respondus de ce que vous en aurez de
I. C .• camiseaui.
(■') '^^ lyuVc<^-t-'-\-V
PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC I45
ris ex me, nec habebitis aliud. Et vobis de hoc respondi ad cer-
tius ' quod ego sciam. »
Interrogata utrum credebatne ante istum diem quod Domin:v
Fatales essent mali spiritus : respondit quod de hoc nihil scit.
Interrogata utrum ipsa scit quod sanctit Katharina et Margareta
odiant AngHcos: respondit : «■ Ipsie amant illud ^ quod Deus amat,
et odiunt illud quod Deus odit. »
Interrogata utrum Deus odiat Anglicos : respondit quod de odio
vcl amore ' quem Deus habet '^ ad Anglicos, vel quid eis faciet
quantum ad animas, nihil scit; sed bene scit quod expellentur a
Francia, exceptis his qui ibidem remanebunt et décèdent, et quod
Deus mittet victoriam Gallicis contra Anglicos.
Interrogata utrum Deus erat pro Anglicis, quando ipsi prosperi-
tatem habebant in Francia : respondit quod nescit utrum Deus odie-
bat Gallicos ; sed crédit quod volebat permittere eos puniri > pro
peccatis eorum, si in illis erant.
moi ; et n'en aires aultre chose ; et vous en ay respondu tout au plus
certain que je sçay. »
Interroguée s'elle croiet point, au devant de aujourduy, que les fées
feussent maulvais esperis : respond qu'elle n'en sçavoit rien.
Interroguée s'elle sçait point que sainctes Katherine et Marguerite
haient les Angloys : respond : « Elles ayment ce que nostre Seigneur
ayme, et haient ce que Dieu hait. »
Interroguée se Dieu hait les Angloys : respond que de l'amour ou
haine que Dieu a aux Angloys, ou que Dieu leur feit à leurs âmes, ne
sçait rien ^ ; mais sçait bien que ilz seront boutez hors de France, excepté
ceulx qui y mourront; et que Dieu envoyera victoire aux Françoys, et
contre les Angloys.
Interroguée se Dieu estoit pour les Angloys, quant ilz estoient en
prospérité en France : respond qu'elle ne sçait se Dieu hayet les Fran-
çoys ; mais croist qu'il vouloit permcictre de les laisser batre pour leurs
péchiez, s'ilz v estoient.
i. B : terlius (sic). — 2. — Q omet illuJ . — 3. B et Q : aviore vel odio.
4. C : haheat. — 5. AC : perçut i. — 6. Ms. eu marge: Vray.
Procès de Jeanne d'Arc. 10
146 PROCÈS DU CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC
Interrogata qualem garantizationem etqualem succursuin exspec-
tat habere a Domino, de hoc quod portât habitum virilem : respon-
dit quod, tam de habitu quam de aliis qua? fecit, non exspectataliud
pr^emium quam salvationcm animai suit.
Interrogata qualia arma obtulit in ecclesia Sancti-Dionysii in
Francia : respondit quod obtulit album harnesium suum ', gallice
un blanc harnoys, integrum, taie sicutuni hominiarmorum congruit,
cum uno ense quem lacrata est coram villa Parisiensi.
Interrogata ad quem finem eadem arma obtulit ; respondit quod
hoc fuit ex devotione, sicut consuetum est apud homines armorum
quando sunt \xs\ ; et quia fuerat husa coram villa Parisiensi, obtu-
lit ea Sancto Dionysio, propter hoc quod est clamor Franciit'.
Interrogata utrum hoc fecerit ut arma ipsa adorarentur : respon-
dit quod non.
Interrogata de quo deserviebant illi\j quinque cruccs quiv erant
in illo ense, quem reperit apud sanctam Katharinam de bicrbois ^ :
respondit quod de hoc nihil scit.
liitcrroguée quel garand et quel secours elle se actend avoir de nostre
Seigneur, de ce qu'elle porte abit d'onime : respond que, tant de l'abit
que d'autres choses qu'elle a fais, elle n'en a voulu avoir autre loyer,
sinon la salvacion de son ame.
hîterroguée quelz armes elle olh-y à Saint Denis : respond que ung
blanc harnas entier à ung homme d'armes, avec une espée ; et la gai-
gna devant Paris.
Interroguée à quelle fin elle les oftVy : respond que ce fut par dévo-
cion, ainsi que il est accoustumé par les gens d'armes, quant ilz sont
bléciés : et pour ce qu'elle avoit esté blécée devant Paris, les offrit à
saint Denis, pour ce que c'est le cry de France.
Interroguée ce c'estoit pour ce que on les adorast^ : respond que non.
Interroguée de quoy servoient ces cinq croix qui estoient en l'espée
qu'elle trouva à saincte Katherine de Fierboys : respond qu'elle n'en
scait rien.
I. A en marge : De heniesio Johaniuv. — 2. C : Fierboys. — 5. Ms. : artuasl.
\^f^ '\w«0^v*A(w
PROCES DE CONDAMNATION DH JEA.NKH I) ARC I47
Interrogatii quid movit eam ad taciendum depingi angelos cum
hrachiis, pedibus, tibiis et vestimentis in suo vexillo :respondit :
« Vos de hoc habetis responsum. »
Interrogata utrum fecerit depingi illos angelos qui veniunt ad
ipsani : respondit quod fecit eos depingi in modumquodepinguntur
in ecclesiis.
Interrogata si unquam vidit eos in tali modo quo fuerunt depic-
ti : respondit : « Ego non dicam vobis aliud. »
Interrogata quare non tecit ibi depingi claritatem qux venit ad
eam cum angelo vel vocibus : respondit quod hoc non fuit sibi
pra^ceptum
EODEM DIE POST MERIDIEM '.
Item, eodem die sabbati post meridiem, pnvsidentibus nobis, epis-
copo et vicario Inquisitoris pra^dictis ; assistentibus venerabilibus et
discretis viris, dominis et magistris : Johanne Pulchripatris, Jacobo
de Turonia, Nicolao Midi, Petro Mauricii etGerardo Fueilleti, doc-
toribus ; et Thoma de Courceilis, bachalario in sacra theologia ;
Johanne de Fonte, licentiato in jure canonico, commisso a nobis,
episcopo pn^dicto ; prtesentibus fratre Ysambardo de Petra et
Johanne Gris, superius nominatis.
Interroguée qui la meust de faire paindre angles, avecques bras, pies,
jambes, vesteniens : respond : « Vous y estes respondus. »
Interroguée s'elle les a fait paindre tielz qu'il/, viennent à elle : res-
pond que elle les a fait paindre tielz en la manière qu'ilz sont pains es
églises.
Interroguée se oncques elle les vit en la manière que ilz furent pains :
respond : « Je ne vous en diray autre chose. »
Interroguée pourquoy elle n'y fist paindre la clerté qui venoit à elle
avec les angles ou les voix : respond que il neluy fust point commandé.
I . Kii marine do CB ; J omet.
148 PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC
Interrogata fuit eadem Johanna an illi duo angeli depicti in suc
vexillo repraîsentabant sanctum Michaelem et sanctum Gabrielem :
respondit quod non erant ibi, nisi solum pro honore Dei qui
depictus erat in vexillo. Et dixit quod non fecit fieri reproiisentatio-
nem duorum angelorum, nisi solum in honorem Dei, qui ibi erat
figuratus tenens mundum.
Interrogata utruni illi duo angeli in suo vexillo figurati erant
duo angeli custodientes mundum, et cur non erant ibi plures, viso
quod sibi pra;ceptum erat ex parte Dei quod caperet illud vexillum :
respondit quod totum vexillum erat prc'eceptum ex parte Dei, per
voces sanctarum Katharina; et Margaret^ qua^ dixerunt sibi :
« Accipias vexillum ex parte Régis cœli. » Et propterea quod dixe-
runt sibi : « Capias vexillum ex parte Régis cœli », ipsa fecit ibi fieri
istam figuram Dei et angelorum, et colorari. Et totum fecit per
prasceptu m Dei .
Interrogata uirum lunc ab eisdcm duabus Sunctis pctivit si, in
Le samedi xvii« jour de mars, mil CCCC trente, après disner.
Interroguée se ces deux angles, qui estoient pains en son estaindart,
représentoient saint Michiel et saint Gabriel : rcspond qu'ilz n'y estoient
fors seullcment pour l'onneur de nostre Seigneur, qui estoit painct en
l'estaindart; et dit qu'elle ne fist faire celle representacion des deux
angles, fors seullement pour l'onneur de nostre Seigneur, qui y estoit
figuré, tenant le monde.
Interroguée se ces deux angles, qui estoient figurés en l'estaindart,
estoient les deux angles qui gardent le monde, et pourquoy il n'y en
avoit 'plus, veu qu'il luy estoit commandé par nostre Seigneur qu'elle
prainst cel estaindart : respond, tout l'estaindart estoit commandé par
nostre Seigneur, par les voix de sainctes Katherine et Margarite, qui
luy dirent : « Pren l'estaindart de par le Roy du ciel. » Et pour ce qu'ilz
luy dirent : « Pren estaindart de par le Roy du ciel », elle y fist faire
celle figure de nostre Seigneur et de deux angles, et de couleur ; et tout
le fist par leur commandement.
Interroguée se alors elle leur demanda se, en vertu de celluv estain-
PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC I-|9
virtute illius vexilli ', lucraretur omnia bella in quibus se poneret,
et an haberet victorias : respondit quod dixerunt ei quod caperet
audacter, et quod Deus adjuvaret eam.
Interrogata an ipsa plus juvaret vexillum, quam vexillum juva-
ret eam : respondit quod, de Victoria ipsius Johann;ie vel vexilli,
totum erat in Domino.
Interrogata utrum spes habendi victoriam fundabatur - in vexillo,
vel in ipsamet Johanna : respondit quod hoc fundabatur ' in
Domino, et non in alio.
Interrogata utrum, si unus alius detulisset illud vexillum, habuis-
set ita bonam fortunam quemadmodum ipsamet Johanna habebat :
respondit : « Ego nihil scio ; ego me refero ad Deum. »
Interrogata, si aliquis de parte sua tradidisset sibi suum vexillum,
utrum ipsa illud portasset, et utrum habuissetin illo ita bonam spem,
sicut in proprio vexillo quod erat sibi dispositum ex parte Dei ; et
specialiter interrogata, de vexillo régis sui, si ipsum habuisset, etc. :
dart, elle gaigneroit toutes les batailles où elle se bouteroit, et qu'elle
aura victoire : respond qu'ilz luy dirent qu'elle prinst liardienient, et que
Dieu luy aideroit.
Interroguée qui aidoit plus, elle à l'estaindart, ou l'estaindart à elle :
respond que de la victoire de l'estaindart ou d'elle, c'estoit tout à nostre
Seigneur.
Interroguée se l'espérance d'avoir victoire estoit fondée en son estain-
dart ou d'elle : respond : « Il estoit fondé en nostre Seigneur, et non
ailleurs. »
Interroguée, se ung autre l'eust porté qu'elle, se il eust eu aussi bonne
fortune comme d'elle de le porter : respond : « Je n'en sçay rien, je m'en
actend à nostre Seigneur. »
Interroguée se ung des gens de son party luy eust baillé son estain-
dart à porter, s'elle l'eust porté, s'cUe y eust eu aussi bonne espérance,
comme en celluv d'elle qui luy estoit disposé de par Dieu, et mesmement
I. ABC en marge : De vexillo siio. — 2. C : funclatiir. — 3. O : fimdatur.
150 PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC
respondit : « Ego libentius portabam illud quod mihi erat ordina-
tum ex parte Dei. Et tamen ex toto ego me refero ad Deum. »
Interrogata de quo deserviebat illud signum quod ipsa ponebat
in litteris suis ', et ha;c nomina, Jhesus Maria : respondit quod
clerici scribentes litteras suas ponebant hoc ibi ; et dicebant quidam
quod hoc decebat ponere ha;c duo nomina, Jhesus Maria.
Interrogata utrum fueritne sibi revelatum quod, si ipsa perderet
virgii\itatem suam, quod perderet fortunam suam, et quod voces
su£E non venirent amplius ad eam ; respondit quod illud non fuit
sibi revelatum.
Interrogata utrum crédit quod, si ipsa esset conjugata, voces ilLx
venirent ad eam : respondit : « Ego nescio. Et de hoc me refero
ad Deum. »
Interrogata utrum asstimat et firmiter crédit quod rex suus bene
fecit in interficiendo dominum ducem Burgundia; : respondit quod
hoc fuit magnum damnum pro regno Francis; ; et, quidquid esset
inter ipsos duos principes prasdictos, Deus misit eam ad succursum
régis FranciiE.
celuy de son roy : rcspond : « Je portoye plus voulentiers cclluy qui
m'estoit ordonné de par nostre Seigneur ; et toutesvoies du tout je m'en
actendoye à nostre Seigneur. »
Interroguée de quoy servoit le signe qu'elle mectoit en ses lectres,
Jhesus Maria ; respond que les clercs escripvans ses lectres luy mec-
toient ; et disoient les aucuns qui luy appartenoit mectre ces deux mos,
Jhesus Maria.
Interroguée se il luv a point esté révélé, s'elle perdoit sa virginité,
qu'elle perdroit son eur, et que ses voix ne luy vcndroient plus : respond :
« Cela ne m'a point esté révélé. »
Interroguée, s'elle estoit mariée, s'elle croist point que ses voix luy
vensissent : respond ; <( Je ne sçay ; et m'en actend à nostre Seigneur. »
Interroguée s'elle pense et croist fefméement que son roy feisl bien de
tuer ou faire tuer Monseigneur de Bourgongne : respond que ce fust
grand dommaige pour le royaume de France ; et quelque chose qu'il y
eust entr'eulx, Dieu l'a envoyée au secours du roy de France.
I . A en marge : De si^no mnlieris ; BC en marge : De si^no in litlerii.
PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC 1 5 J
Interrogata, propter lioc quod responderat nobis, episcopo pra:-
dicto, quod tantum nobis et commissis nostris responderet quan-
tum faceret sanctissimo domino nostro Papae, et tamen ibi erant
multa intcrrogatoria ad quas non vult respondere, utrum ipsa res-
ponderetne plenius coram Papa, quam taciat corani nobis : res-
pondit quod ipsa respondit totum verius quod potuit ; et, si sciret
aliquid de quo recordaretur quod non dixerit, libenter diceret.
Interrogata utrum sibine videatur quod teneatur plenius respon-
dere veritatem domino nostro PapiC, vicario Dei, de omni illo quod
peteretur sibi tangens fidem et factum conscientiae suœ, quam res-
pondeat nobis : respondit quod ipsa requirit quod ducatur ante
Ipsum dominum nostrum Papam, et postea respondebit coram eo
totum illud quod debebit respondere.
Interrogata de qua materia erat unus anulorum suorum ', in
quo erant scripta hxc nomina, Jhesus Maria : respondit quod hoc
proprie nescit; et si erat de auro, non erat de puro auro ; nec scit
utrum erat ^ de auro, vel de electro ; et asstimat quod in eo erant
Interroguce, pour ce qu'elle a dit à monseigneur de Beauvez qu'elle
respondroit autant à monseigneur et à ses commis, comme elle feroit
devant nostre saint père le Pape, et toutesfois il y a plusieurs interroga-
toires à quoy elle ne veult respondre, scelle respondroit point plus plai-
nement qu'elle ne fait devant monseigneur de Beauvaiz : respond qu'elle
a respondu tout le plus vray qu'elle a sceu ; et s'elle sçavoit aucune
cliose qui luy vensist à mémoire qu'elle n'ait dit, elle diroit voulentiers.
Interroguée de 3 l'ange qui apporta le signe à son rov, de quel aaige,
grandeur et vestemens
Interroguée se il luy semble qu'elle soit tenue respondre plainement
vérité au Pape, vicaire de Dieu, de tout ce que on luy demanderoit tou-
chant la foy et le fait de sa conscience : respont qu'elle requiert qu'elle
soit menée devant luy ; et puis respondra devant luy tout ce qu'elle devra
respondre.
Interroguée de l'un de ses agneaulx, où il estoit escript Jhesus Maria,
de quelle matière il estoit : respond, elle ne sçait proprement; et s'il est
d'or, il n'est pas de fin or ; et si ne sçait se c'estoit or ou lecton ; et pense
I. ABC en marge : De annlo. — 2. Q omet erat. — 3. M.v. ; se.
152 PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC
très cruces et non aliud signum, quod ipsa sciât, exceptis his nomi-
nibus, Jhesus Maria.
Interrogata cur libenter respiciebat in illum anulum, quando ibat
ad aliquod factum guerrae : respondit quod hoc erat per complacen-
tiam, et propter honorem patris et matris ; et ipsa, illo anulo exsis-
tente in sua manu et in suo digito, tetigit cum sancta Katharina
sibi visibiliter apparente.
Interrogata in qua parte ipsius sanct;is Katharinie tetigit eam :
respondit : « Vos de lioc non habebitis aliud. »
Interrogata utrum unquam osculata fuit vel amplexata sanctas
Katharinani vel Margaretam : respondit quod ipsa amplexata est
ambas.
Interrogata an habebant bonum odorem : respondit quod hoc
bonum est scire quod habebant bonum odorem.
Interrogata utrum, amplexando eas, sentiebat ibi ' calorem vel
quidquam aliud : respondit quod non poterat amplexari eas sine
sentiendo et tangendo ' ipsas.
qu'il y avoit trois croix, et non autre signe qu'elle saiche, excepté
Jhesus Maria.
Interroguée pour quoy c'estoit qu'elle regaidoit voulenticrs cel anel
quant elle alloit en fait de guerre : respond, que par plaisance et par
l'onneur de son père et de sa mère ; et elle, ayant son anel en sa main
et en son doy, a touché à saincte Katherine qui luy appareist.
Et interroguée en quelle partie de ladicte saincte Katherine ; respond ;
« Vous n'en aurés autre chose. »
Interroguée s'elle baisa ou accola oncques sainctes Katherine et Mar-
guerite : respond, elle les a acolez toutes deulx.
Interroguée se ilz fleuroient bon : respond : « Il est bon à savoir, et
sentoient bon. »
Interroguée se, en accoUant, elle y sentoit point de chaleur ou autre
chose : respond qu'elle ne les povoit point accoller sans les sentir et tou-
cher.
I. O omet ibi. — 2. B : tencrendo.
PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC 1)3
Interrogata per quam ' partem amplexabatur eas, utrum per supe-
rius vel per ^ inferius : respondit quod melius decet eas amplexari
per inferius quam per superius.
Interrogata utrum dederitne pra^dictis Sanctis aliqua serta ' vel
capellos : respondit quod, in honorem ipsarum, pluries de illis
sertis dédit imaginibus seu repn^sentationibus earum in ecclesiis ;
et, quantum ad illas qu« sibi apparent, non dédit eis unde recor-
detur.
Interrogata utrum, quando ponebat hujusmodi serta in arbore de
qua superius dictum, ipsa poneret illa in honorem earum qu^e sibi
apparent : respondit quod non.
Interrogata utrum, quando illa; Sanct^ veniebant ad eam, foce-
retne ipsis reverentiam, flectendo genua et inclinando se : respondit
quod sic ; et, quantum plus poterat, faciebat eis reverentiam, quia
bene scit quod sunt illa^ quïe sunt in regno paradisi.
Interrogata an ipsa scit aliquid de illis qui vadunt, gallice eu
Verre avec les faées : respondit quod ipsa nunquam fuit, nec scit ali-
Interroguée par quelle partie elle les accoloit, ou par hault, ou par bas :
respond : « Il affiert mieulx à les accoler par le bas que par hault. »
Interroguée s'elle leur a point donné de chappeaulx : respond que, en
l'onneur d'elles, à leurs imaiges ou remembrance es églises, en a plusieurs
fois donné ; et quant à celles qui se appairent à elle, n'en a point baillé
dont elle ait mémoire.
Interroguée, quant elle mectoit chappeaulx en l'arbre, s'elle les meictoit
en l'onneur de celles qui luy appairoient ; respond que non.
Interroguée se, quant ces Sainctes venoient à elle, s'elle leur faisoit
point révérence, comme de se agenouiller ou incliner: respond que ouil,
et le plus qu'elle povoit leur faire de révérence, elle leur faisoit ; que elle
sçait que ce sont celles qui sont eu royaume de paradis.
Interroguée s'elle sçait rien de ceulx qui vont en l'erré 4 avec les fées :
respond qu'elle n'en fist oncques, ou sceust quelque chose ; mais a bien
I. Q ajoute In. — 2. A omet per. — • 5. ABC en marge : De sertis. —
4. Ms. : Veurf.
L54 PROCES DK CONDAMNATION DR JHANNK D ARC
quid; sed bene audivit loqui, et quod ibant in die jovis; sed in hoc
non crédit, et crédit quod hoc non sit nisi sortilegium.
Interrogata utrumne aliquis fecit ventilari suum vexilium circa
caput régis sui, dum consccrabatiir Remis : respondit quod non,
quod ipsa sciât.
Interrogata cur idem vexilium ' fuit plus portatum in ecclesiam
Remensem, in consecratione régis sui, quam vexilla aliorum capi-
taneorum : respondit quod ipsum vexilium suum fuerat in pœna :
bene rationis erat quod haberet honorem.
DOMIKICA IX PASSIONE XVHI. MARTII ^.
Item, dominica in Passione Domini, xviii. die dicti mensis mar-
tii, immédiate sequenti, prxsidentibus nobis, episcopo prasdicto, et
dicto fratre Johanne Magistri, vicario Inquisitoris, in domo habita-
tionis nostra; episcopi pra^dicti, Kothomagi, et adstantibus revercn-
dis patribus, dominis et magistris : iEgidio, abbate Fiscampnensi ;
Petro, priore de Longavilla ; Johanne Pulchripatris, Jacobo de
Turonia, Nicolao Midi, Petro Mauricii et Gerardo Fueilleti, in sacra
theologia, et Radulpho Rousselli, in utroquc jure doctoribus ; —
Nicolao de Venderès et Johanne de Fonte, in jure canonico licentia-
tis ; — Nicolao Coppcquesne ' etThomade Courcellis, in sacra theo-
logia bachalariis : nos, episcopus praedictus, exposuimus qualiter
pn\;dicta johanna per multos dies fuerat interrogata, et mult:u con-
ouy parler, et que on y aloit le jeudi; mais n'y croist point, et croist
que ce soit sorcerie.
Intcrroguéc se on fist point floter ou tournicr son estaindart au tour
de la teste + de son roy : respond que non, qu'elle saiche.
Interroguée pour quoy il fust plus porté en l'église de Rains, au sacre,
que ceulx des autres cappitaines : respond : « Il avoit esté à la paine,
c'estoit bien raison que il fut à l'onneurJ. »
I. ABC en marge : De vcxiIJo. — 2. En marge de ABC. — 3. C Couppeqitesne .
■ 4. Ihiil. : caste. — 5. Le manuscrit intercale ici l'interrogatoire du 2 mai.
PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE DARC 155
fessiones et responsiones ejus habehantur in scriptis ; quit-rendo ab
eisdem assistentibus ut, super modo ulterius procedendi in niateria^
suas delibetationes et sua consilia pnestarent. Fecismusque legi
coram ipsis assertiones plurimas quas ex responsionibus ipsius
Johannae per aliquos magistros, ex ordinatione nostra, extract^e
fuerant, ut niateriam plenius vidèrent, et de agendis securius deli-
berarent.
Qui quidem domini et magi^tri, praemissis auditis, solemniter et
mature deliberaverunt. Auditisque singulorum opinionibus, conclu-
simus et ordinavimus quod quilibet ipsorum videret et studeret
diligenter in materia, atque opiniones doctorum in libris authenti-
cis super hujusmodi assertionibus visitaret, ut, die jovis exinde
proximo sequenti, de his conferre possemus, singulis advisamenta
sua coram nobis referentibus ; quodque interea, ex interrogatoriis
et responsis ipsius Johannte, certi formarentur articuli qui, coram
nobis judicibus et contra ipsam Johannam, in judicio proponeren-
tur. •
JOVIS XXn. MARTII I.
Item, die jovis immédiate sequenti, xxii. dicti mensis martii,
Rothomagi, in domo liabitationis nostra; episcopi prn?dicti ; prœsi-
dentibus nobis, episcopo, et fratre Johanne Magistri, vicario domini
Inquisitoris, prasdictis ; comparuerunt venerabiles domini et magis-
tri : Johannes de Castellione, Erardus Emeugart ^, Guillelmus Bou-
cherii, Petrus prior de Longavilla, Johannes Pulcliripatris, Jacobus
de Turonia, Nicolaus Midi, Mauricius de Quesneyo \ Petrus Hoti-
denc ^, Johannes de Nibnt, Johannes Fabri, Petrus Mauricii, Jacobus
Giiesdon et Gerardus Fueilleti, sacrée théologie ; et Radulphus Rou-
selli, thesaurarius ecclesic-e Rothomagensis,in utroquejure doctores ;
— Nicolaus de Vcnderès, archidiaconus de Augo in ecclesia Rotho-
magensi, et JohanAes de Fonte, in jure canonico licentiati ; —
Guillehnus Haiion >, Nicolaus Coppcqnesnc ^ et Thomas " de Cour-
I. En marge de ABC. — 2. C : Enicn^ard. — 3. C : Qncsiieio. — |. C : Hoileiic
- >. C. Huit ton. — 6. C. : CotippcqueaiK'. — 7. B : Thonia.
156 PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC
cellis, in sacra theologia bachalarii ; — Nicolaus Loiselleiir ', cano-
niciis ecclesic-e Rothomagensis, et frater Ysambardus de Petra, ordi-
nis Fratrum Prœdicatorum.
Quibus sic coram nobis ^ exsistentibus, relata fuerunt nonnulla,
quc-e notabiliter et scientifice per quamplures dictorum doctorum,
dominorum et magistrorum compilata et advisata fuerant in mate-
ria. Quibus visis, et auditis opinionibus singulorum, et longa cum
eis habita collatione, conclusimus et ordinavimus quod illa qua;
prius ex registre confessionum prx^dictx- Johannie extracta fuerant
in pauciores redigerentur articules, per niodum assertionum vel pro-
positionum. Qui quidcni articuli deinceps singulis doctoribus et
magistris communicarentur, ut focilius suas deliberationes reddere
valerent ; super aliis vero, an ulterius deberet eadem Johanna
interrogari et examinari, taliter procederemus, Domino adjuvante,
quod res ipsa deduceretur ad Dei laudem et hdei exaltationem, tali-
ter quod processus noster nullum vitium pateretur.
SABBATI XXIV. MARTII 3.
Item, die sabbati immédiate sequenti, xxiiii. dicti mensis martii,
priesidentibus in loco carceris dict;v Johannas magistro Johanne de
Fonte, commissario nostro episcopiprsedicti, et nobis, fratre Johanne
Magistri, vicario domini Inquisitoris pra^dicti ; et assistentibus vene-
rabilibus dominis et magistris, Johanne Pulchripatris, NicolaoM/V//,
Petro Mauriciiet Gerardo Fueilleti, doctoribus ; et Thoma de Cour-
cellis bachalario + in sacra tlieologia ; et magistro Inguerrando de
Campo-Rotundo, officiali Constantiensi, fuit lectum registrum in
quo interrogationes > et responsiones ejusdem Johanna^ continen-
tur, coram ipsa, verbis gallicis, per Guillelmum Manchon, notarium
infra scriptum. Sed, antequam hujusmodi lectura inchoaretur, pro-
motor a nobis deputatus, superius nominatus, qui ibidem aderat,
obtulit se probaturum contenta in dicto registre, tam interrogatoria
1. C : Loiseleur. ^- 2. Q omet nobis. — 3. En marge de ABC (C ajoute tmnsis
devant Martit). — 4. C : hacctlario. — 5. C omet iti quo interrogationes.
PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE DARC I57
quam responsa, facta et dicta fuisse in casu quo dicta Johanna ali-
quas de responsionibus ibidem scriptis se dixisse negaret. Deinceps
ipsa Johanna fecit juramentum de nihil addendo in suis responsio-
nibus, nisi quod verum esset.
Postea vero, dum hujusmodi scripta legerentur ', dixit quod erat
cognominata D'Arc seu Rommée; et quod, in partibus suis, filial
portabant cognomen matris. Ulterius dixit quod legerentur conse-
quenter interrogatoria et responsiones, et ea quas legerentur, si non
contradiceret, tenebat pro veris et confessatis.
Dixit etiam, super articulo de recipiendo habitum muliebrem,
et addidit ista verba : « Tradatis mihi unam tunicam muliebrem,
pro eundo ad domum matris, et ego accipiam. » Et est pro essendo
extra carceres ; et quando esset extra carceres, caperet consilium
quid deberet flicere.
Final iterpost lecturam dictorum ^ contentorum in registro, dicta
Johanna confessa fuit quod bene credebat se dixisse prout scriptum
erat in registro et prout eidem lectum tuit ; nec ad aliqua de dictis
contentis in dicto registro contradixit.
ÛOMINICA IN RAMIS PALMARUM XXV. MARTII 3.
Item ■^, dominica in Ramis Palmarum, immédiate sequenti,
die XXV. dicti mensis martii, de mane, in lococarceris dictée Johann*,
in Castro Rothomagensi, nos, episcopus pr^dictus, allocuti fuimus
praidictam Johannam, prassentibus venerabilibus viris, dominis et
magistris : Johanne Pulchripatris, Nicolao Midi, Petro Mauricii,
doctoribus; et Thoma de Courcellis, bachalario ' in sacra theologia.
Et eidem Johanme diximus quod pluries, et maxime die hesterno,
ipsa requisiverat quod, propter dierum et temporis solemnitatem,
ipsa permitteretur audire missam in ipsa dominica qu^ erat in
Ramis Palmarum : propterea, nos ab ea quserebamus utrum, si
I . AC en marge : Lectiira responsionum Johanna' (C ajoute ipsius deximt Johanna).
— 2. AC : prxdictorum. — 3. En marge de AB. — 4. C ajoute die. — 5. C ;
hacahrio.
158 PROCÈS DE CONDAiM NATION DE JEANNE d'aRC
istud eidcm concederemus, vellet dimittere habitum virilem et reci-
pere habitum muliebrem, prout consueverat in loco nativitatis sui\j,
et prout mulieres sui loci consueverunt déferre.
Ad quod dicta Johanna respondit, requirendo quod permittere-
tur audire missam in jiabitu virili in quo erat, et quod etiam pos-
set percipere sacramentum EucharistiiE in festo Paschai.
Tune eidem ' diximus quod ad petitum responderet, videlicet an
vellet dimittere habitum virilem, si hoc sibi concederetur. Ipsa
vero respondit quod de hoc non erat consulta, nec poterat adhuc
recipire dictum habitum.
Et nos ei diximus an vellet habere consilium cum Sanctis, utrum
reciperet habitum muliebrem. Ad quod respondit quod permitti
poterat in hoc statu missam audire, quod summe optabat ; sed
habitum mutare non poterat -, nec etiam hoc erat in ipsa.
Postmodum, dicti magistri exhortati sunt cam quod, pro tanto
bono et devotione quem videbatur gerere, quod vellet capere habi-
tum suo sexui congruentem. Qu^e Johanna iterum respondit quod
in ipsa non erat hoc flicere ; et, si in ipsa esset, hoc esset bene cito
factum.
Fuit autem sibi dictum quod loqueretur cum vocibus suis ad
sciendum si resumeret habitum muliebrem, ut in Pascha posset per-
cipere viaticum. Ad quod respondit dicta Johanna quod, quantum
est de ipsa, non perciperet ipsum viaticum, mutando habitum suum
in muliebrem ; rogabatque quod permitteretur audire missam in
habitu virili, dicens quod ille habitus non onerabat animani suam
et quod ipsum portare non erat contra Ecclesiam.
De quibus omnibus, dictus dominus Johannes de Estiveto, pro-
motor, petiit instrumentum, pra,\sentibus dominis et magistris :
Adam Milet, régis secretario; Guillelmo Brolbster ' et Petro Oricnl,
Rothomagensis, Londoniensis et Catalaunensis diœcesium. •
I. AC : ei. — 2. ABC en marge : Elcgit non audire iiiissaiii ijuaiii dimittere
habitum virilem . — ^. A. : Brawster.
[PROCESSUS ORDINARIUSJ
LUN.E XXVI MAKTII.
IXCIPll PROCKSSUS ORDINARIUS POST PROCHSSUM FACTUM EX OFFICIO '.
Item, lunœ immédiate sequenti -, post Ramos Palmarum, qiuu
fuit XXVI. dies ' dicti mensis martii, in domo habitationis nostrae,
Rothomagi, coram nobis, episcopo prajdicto, et dictofratre Johanne
Magistri^ vicario domini Inquisitoris, comparuerunt venerabiles
domini et Magistri : Johannes de Castellione, Johannes Pulchripa-
tris, Jacobus de Turonia, Nicolaus Midi, Petrus Mauricii, Gerardus
Fueilleti, in sacra theologia; et Radulphus Rousselli, thesaurarius
ecclesiit Rothomagensis, utriusque juris doctores ; — Andréas Mar-
giierie, archidiaconus Parvi-Caleti, in legibus ; Nicolaus de Vemkr'es,
archidiaconus de Augo, et Johannes de Fonte, in decretis licentiati ;
— Thomas de CourceUis, bachalarius ^ in theologia, et Nicolaus
Loiselleur '\ canonicus ecciesia^ Rothomagensis. In quorum pr^esentia
legi fecimus certos articulos concludentes quod dictus promotor
contra ipsam '' Johannam proponere intendebat.
Et tune deliberatum fuit quod, privter et ultra processum pra^-
paratorium, hactenus ex oflicio nostro observatum, a c^ttero, prout
etiam nos, episcopuset vicarius praidicti, taciendum decrevimus et
conclu'simus, contra dictam Johannam per processum ordinarium
procederetur; et quod hujusmodi articuli erant bene compositi; et
quod super istis dicta Johanna interrogaretur etaudiretur; quodque
hujusmodi articuli proponerentur ex parte dicti promotoris per ali-
quem solemnem advocatum vel ipsum promotorem ; et, si dicta
Johanna recuset respondere, monitione canonica prius eidem facta,
habeantur ista pro confessatis. Et, post plura, conclusimus quod,
I. ]iu marge de ABC : (C ajoute mensis devaut Maiiii). — 2. J : ùiimciiialc
-M.i/wc;(/j e^t reporté après /'Oi/ Kanios Palmarum; C omet immedialc. — j. A: dies
XXVI. — 4. C ; biiuiilarins . — 5. C ; Loisclciir. — 6. C : dichim.
l60 PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC
crastina die sequente, proponerentur articuli prsedicti dandi per
promotorem, et super illis interrogaretur et audiretur pni;dicta
Johanna.
MARTIS XXVIl. MARTII '
*Item, die martis post Rames Palmarum, immédiate sequenti,
die XXVII. dicti mensis martii, in caméra prope magnam aulam
castri Rothomagensis, pntsidentibus nobis, episcopo pra^dicto, et
dicto fratre Johanne Magistri, vicario dicti domini Inquisitoris;
assistentibus quoque reverendis patribus, dominis et magistris :
yEgidio, abbate Fiscampnensi ; Petro, priore de Longavilla ; Johanne
Pulchripatris, Jacobo de Turonia, Nicolao Midi, Petro Mauricii,
Gerardo Fiieilleti, Erardo Einerigart -, Guiilelmo Boucherii, Mau-
ricio de Quesneyo, Johanne de Nibal, Johanne Fabri; Jacobo Gites-
doii, Johanne de CastelUone, in sacra theologia ; Radulpho Rous-
selH, in utroque ; Johanne Guerini, in canonico jure doctoribus ;
— Roberto Barberii, Dionysio Gastinelh, Johanne Dulcis, in
utroque ; Nicolao de Venderès, Johanne Phichon, Johanne -Basseti,
Johanne de Fonte, Johanne ColumbelH, Auberio MorelU, Johanne
de Quemino, in canonico ; Andréa Margucrie, archidiacono Parvi
Caleti ; Johanne Alespà, Nicolao Caval \ Gauffrido de Groteyo, in
civili jure licentiatis; — Guiilelmo de Gardinis et Johanne Tiphaine,
in medicina doctoribus; — Guiilelmo //^//tJW "^, bachalario ' in theo-
logia;— Guiilelmo de Caméra, in medicina licentiato ; — fratre
* Martis post Ramos Palmanuii, viccsima sepliina Marlii ^.
Anno Domini millesimo quadringcntesimo tricesimo, die martis post
Ramos Palmarum, vicesimaseptima mensis martii, promotor fecit suppli-
cationem et requestam contentam in quadam cedula papirea quam tune
in suis tcnebat manibus, cujus ténor talis est ; Messeigneurs, etc. Et
supplicatione facta, etc. ".
I. En marge de ABC (C ajoute mensis devant Miiitit). — 2. C : Emengard.
3. B : Canal} — 4.' C / Haitton. — 5. C ; baccalario. — 6. U, fol. 26 vo.
7. Voyez la suite ci-après, p. 161.
PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC i6i
Johanne Falée, fratre Ysambardo de Petra, deordine Fratrum Pra;-
dicatorum ; — Guillelmo Brolbstcr ' et Johanne de Hanton % presby-
teris: saspedictus ' Johannesde Estiveto, ecclesiammBajocensisetBel-
vacensis canonicus, promotor in hac causa anobis-* deputatus, com-
parens in judicio coram nobis, in pnesentia dictas Johannœ, in
eodem loco coram nobis adductit, quamdam supplicationem et
requestam proposuit verbis gallicis, cujus ténor, translatas in
latinum, de verbo ad verbum sequitur > :
« Domini mei ^, révérende pater in Christo, et vos, vicarie, quantum
ad istud singulariter commisse a domino Inquisitore deviantium in fide
catholica, stabilito et deputato per totum regnum Francias : ego, pro-
motor ex parte vestri commissus et ordinatus 7 in hac causa, post certas
informationes et interrogationes, per vos et ex parte vestri factas, dico,
affirmo et propono Johannam hic pr^esentem et delatam, pro respon-
dendo illud quodab ea voluero petere, dicereet proponere contra ipsam,
tangens et concernens prasdictam fidem ; et intendo probare, si opus sit,
per protestationes et sub protestationibus, et ad fines et conclusiones ple-
nius declaratas in codice quem coram vobis, judicibus in hac parte,
exhibeo et trado, contra dictam Johannam, facta, jura et rationes declara-
tas et contentas in articulis scriptis et specificatis in ipso codice. Et sup-
plico vobis et requiro quatenus faciatis ipsam Johannam jurare et affir-
mare quod ipsa respondebit ad contenta in dictis articulis et in quolibet
eorum particulariter, per hoc quod crédit aut non crédit ; et in casu quo
jurare et affirmare nolet, recusabit, aut pkis quam decet difFeret, post-
quam istud facere sibi prteceperitis et de hoc summata per vos fuerit,
reputetur tanquam deficiens et contumax in sua pr^esentia ; et, sua con-
tumacia exigente, declaretur excommunicata pro manifesta offensa. Et
ulterius per vos sibi assiguetur certus et brevis dies pro respondendo, ut
dictum est, ad dictos articulos, cum intimatione quod, si ad illos aut ali-
quos eorum non respondeat infra diem pra^idictam, vos tenebitis dictos
articulos vel articulum, non responsos vel non responsum per eam, pro
confessatis aut confessato, sicut jura, stylus, usus et communis obser-
vantia volunt et requirunt. »
I. A : Brawsier } — 2. C : Haucton. — 5. ^ ajoute domiuus. — 4. O omet
a nobis. — ). A ajoute in hune mocluin. — 6. AC en marge : Requesta promotoris.
— 7. C : deputatus.
Procès de Jeanne d'Arc. xi
l62 PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE DARC
* Qjaa quidem supplicatione sic facta, dictus promotor dédit
Jibellum contra ipsam Johannam ibi pnusentem, per modum arti-
culorum concludentium, quorum ténor infra scribitur.
Postmodum nos, judices antedicti, petivimus deliberationem
antedictorum dominorum et magistrorum, ibi tune assistentium,
et quid ulterius erat agendum. Visa supplicatione et requcsta pro-
niotoris, et auditis opinionibussinguloruni, conclusimus qiiod dicti
articuli, per ipsum promotorem exhibiti, legerentur, et vcrbis gal-
licis exponerentur ipsi Johannas, quodque dicta Johanna ad singu-
los articules respondcret illud quod sciret; et si aliqua essent de
quibus respondendis peteret dilationem, sibi competens dilatio tra-
deretur.
*Et supplicatione facta ', dédit -= libellum contra Johannam, hic prae-
sentem, per modum articulorum concludentium. Et postca domini
judices petierunt ab assistentibus, pntsente dicta Johanna, qu;t' ibi fuit
adducta, qualiter erat ulterius faciendum et procedendum in negotio,
juxta supplicaiionem promotoris. Qui domini assistentes super hoc res-
ponderunt :
Et primo, magister Nicolaus de Venderez dixit quod, ad primum,
compcllenda est facere juramentum. Quoad secundum, etiam promotor
bene requirit, et quod est reputanda contumax, si recusaret jurare. Et
quoad tertium,[ut] sibi videtur, débet excommunicari. Et si sustineat sen-
tentiam excommunicationis, débet procedi contra eam secundum jura.
Item et si recuset, (et) sustineat excommunicationis sententiam.
Magister Johannes Pinchon, quod primitus legantur articuli, antequam
deliberet.
Magister Johannes Basseti, quod legantur articuli, antequam feratur
sententia excommunicationis.
Masister lohannes Garini : leq;antur articuli.
Magister Johannes de Fonte, ut magister Nicolaus de V'enderez.
Magister Gauftridus de Crotav. \'idetur eidem quod danda est eidem
dilatio trina ad minus, antequam excommunicetur ; et habcatur pro con-
victa, si recusavcrit jurare ; maxime quia in materia civili, dantur très
dilationes ad jurandum de calumpnia.
I. La délibération suivante, reproduite en petits caractères, ne se trouve que
dans le manuscrit de D'Urfé, fol. 27 r". — 2. Ms. : débet.
PROCÈS DE CONDAMNATION OH JEANNE d'aRC 163
Magister Johannes Dulcis, ut pi'itcedens.
Magistcr .'Egidius de Campis : legantur articuli, et assignetur ei dies
ad veniendum, advisata ad respondendum.
Magister Robertus Barberii, ut pr:vcedeiis.
Dominus abbas Fiscampnensis : prout sibi videtur, ipsa tenetur jurare
dicere veritateni de his qux const[ent] tangentia processum. Et si non sit
advisata, habeat dilationem competentem. [Et dies] danda est ei ' et
ad veniend-um advisata.
Magister Johannes de Chasteillon : ipsa tenetur respondere veritatem,
maxime cum ibi agatur de facto suo.
Magister Erardus Emengart, ut dominus Fiscampnensis.
Magister Guillelmus le Bouchier, ut praîccdens.
Dominus prior de Longavilla : in his quiu nesciret respondere, apparet ^
sibi, quod non est cogenda respondere per crédit, vel non crédit.
Magister Johannes Beaupère : in his de quibus certa est et quie sunt
de facto, respondere tenetur veritatem. In his autem in quibus nesciret
veritatem respondere, aut quod juris esset, si petat dilationem, danda est
eidem dilatio.
Magister Jacobus de Turonia, ut prascedens,
Magister Nicolaus Midi ut praecedens, addito quod, si nunc debeat
compelli jurare prtecise, se refert ad juristas.
Magister Mauricius de Quesneyo, ut dominus Fiscampnensis.
Magister Johannes de Nibat, quoad articulos, se refert ad juristas, et,
quoad juramentum, débet facere juramentum de dicendo veritatem super
his qua; tangent processum et fidem ; et si super aliquibus faciat difft-
cultatem respondere veritatem, et petat dilationem, danda est eidem.
Magister Johannes Fabri, se refert ad juristas.
Magister Petrus Mauricii : de notis respondeat.
Magister Gerardus : tenetur respondere per juramentum.
Magister Jacobus Guesdon, ut praecedens.
Magister Thomas de Courcellis : tenetur respondere; et quod legantur
articuli, et legendo respondeat; et quoad dilationem, si petat, danda est
ei.
Magister Andréas Marguerie est opinionis quod ipsa habeat jurare
super \m\:c quiv tangunt processum ; et quoad illa qua^ sunt dubia, cré-
dit quod débet eidem dari dilatio.
Magister Dionysius Gastinel : débet jurare; et bene petit promotor
I. .\h. : cl. — 2. Il'id. : uipaict (sic).
164 PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC
quoad juramentum. Quoad procedendum ulterius, si recuset jurare, vult
primitus revolvere libros.
Magister Aubertus Morelli et magister Johannes de Quemino : tenetur
jurare, etc.
His sic actis, promotor se obtulit jurare de caluinpnia, et juravit, vide-
licet, quod non favore, rancore, timoré autodio, sed zelo fidei, proponit
ea qu» dat in libelle, seu articulis. et in materia ista contra dictam
Johannam.
Postea fuit eidem Johann^ dictam quod ipsa haberet rcspondere veri-
tatem de his quiE tangcrent factum. Postquam dicti doctores et magistri
dixerunt opiniones suas, et ctiani quod dictus promotor juravit de calum-
pnia, dominus Belvacensis dixit eidem Johanna3 quod ibi adstantes erant
omnes ecclesiastici et doctissimi viri, etc '.
Deinceps promotor antedictus juravit coram nobis de calumnia.
Quo peracto, eidem Johann^e diximus quod omnes ibi adstantes
erant ecclesiastici et perdocti viri, in jure divino et humano experti,
qui cum omni pietate et mansuetudine volebant et intendebant pro-
cedere cum ipsa -, prout semper parati fuerant >; non quïerendo
vindictam aut punitionem corporalem, sed instructionem et reduc-
tionem ejus ad viam veritatis et salutis '^. Et quia non erat satis
docta et '> instructa in litteris et talibus materiis arduis pro sibiipsi
consulendo ^ quid esset actura seu responsura, ideo nos eidem
Johanna; offerebamus quod eligeret " unum vel plures quos vellet
de adstantibus ibidem ^; vel, si nesciret eligere, traderentur sibi
aliqui per nos'', pro consulendo eidem'" Johannaj quid esset actura
seu responsura, proviso quod, de his quae sunt facti, haberet in pro-
pria personna respondere veritatem"; requirendo ipsam Johannam
quod juramentum pr^staret de dicendo ipsam veritatem de his quas
tangerent factum.
I. Le reste n est pas absolument conforme à la rédaction définitive et en diffère
sur quelques points indiqués dans les notes suivantes. — 2. U : cum dicta Johaiina.
— 3. Ibid. : semperfecerant. — 4. Ibid... : salutis, si aliquis in illafuerit defectus.
— 5. Ibid.: iieque. — 6. Ibid. : quoad sibi consulendo. — 7. Ibid. : ideo dictus domi-
nus Belvacensis et vicarius Inquisitoris dbtulerunt dictx Johannie quod eligeret. — 8.
Ibid.: de ibi assistentibus. — 9. Ibid. : tradentur dictx Johannx per dictos judices ali-
qui. — 10. Ibid. : dictx. — 11. Ibid.: haberet respondere in propria personna sua
veritatem.
PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC l6)
*Ad quae eadem Johanna respondit in hune modum : « Primo,
de hoc quod admonetis me de bono meo et de fide nostra, ego
regratior vobis et etiam toti societati. Quantum ad consilium quod
mihi ortertis, etiam ego regratior vobis ' ; sed ego non habeo inten-
tionem me separandi a consiiio Dei. Quantum ad juramentum
quod me facere vultis, ego sum parata dicere veritatem de omni illo
quod tangit processum vestrum. » Et sic juravit, tactis sacrosanctis
Evangeliis.
Postea, de prascepto et ordinatione nostra, fuerunt lecti prasdicti
articuH, ex parte promotoris exhibiti; et contenta in eisdem articulis
seu libello fuerunt eidem Johanna^ verbis galUcis exposita, tam die
martis prasdicta quam die mercarii in crastino.
MERCURII XXVni. MARTH ^.
Qua die mercurii, priesentes fuerunt reverendi patres, domini et
magistri : ^gidius, abbas Fiscampnensis ; Petrus, prior de Longa-
villa ; Johannes Pulchripatris, Jacobus de Turonia, Erardus Emen-
gart \ Mauricius de Quesneyo, Nicolaus Midi, Petrus Mauricii,
Guillelmus Boucherii, Johannes de Nibat, Johannes Fabri, Johannes
de Castellione, Jacobus Guesdon et Gerardus Fueilleti, in sacra
pagina ; Radulphus RousselU, in utroque jure doctores ; — Robertus
* Ad qiiœ dicta Johanna rcspondil : Premiéroment de ce que admonnes-
tez mon bien et de nostre foy, je vous mercye et à toute la compaignie
aussi. Quant au conseil que me offres, aussi je vous mercye, mais je n'ay
point de intencion de me départir du conseil de nostre Seigneur 4.
Quant au seremenl que voulés que je face, je suis preste de jurer dire
vérité de tout ce qui touchera votre procès. Et sic juravit, sacrosanctis
tactis Evangeliis.
Postea magister Thomas de Coiircellis, de pnvcepto doniinorum jitdicum,
ncepit exponere contenta in îihello seu articulis >.
i. A : valus regratior. — 2. En marge de ABC (C ajoute niensis devant Martii).
— 3. C .• Emcngard. — 4. Ms. en marge : CJjrestieinie responce de Jehavne ta Pucele.
— 5. U, fol. 27 vo.
l66 PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC
Burberii, licentiatus in jure canonico ' ; — ■ Guillelmus Haiton %
Nicolaus Copequesne ', in sacra theologia bachalarii '^; — Johannes
Guerini, Dionysius » Gastinelli, Johannes Dalcis, in utroque ;
Johannes Pinchon, Johannes Basseti, Johannes de Fonte, Johannes
Columbelli, Johannes de Quemino, in canonico ; Andréas Mar-
guérie, archidiaconus Parvi Caleti ; Johannes Ad Ensem, Nicolaus
Caval, Gauffridus de Croteyo, in civili jure licentiati ; — Guillel-
mus de Gardinis, Johannes Tifaine '\ doctores ; Guillelmus de
Caméra, licentiatus in medicina ; — Guillelmus RroJbslcr et
Johannes Hanton s presbyteri.
Quorum siquidem praedictorum articulorum libelli ^, etiam res-
ponsionum dic|:as Johannie tune datarum, una cum etiam responsio-
nibus alias datis, ad quas dicta Johanna de pnrsenti se refert, ténor
sequitur de verbo ad verbum '.
« CoRAM vobis, venerando "' in Christo pâtre et domino, domino
Petro, miseratione divina Relvacensi episcopo, tanquam Ordinario,
in hac civitateetdiœcesi Rothomagensi, territorium habcnte;et reli-
gioso viro, magistro" Johanne Magistri, ordinis Fratrum Praedica-
torum, bachalario in theologia, per religiosum et magniç circums-
pectionis virum, magistrum Johannem Gravèrent, in sacra pagina
doctorem eximium ejusdem ordinis, in regno Francine hii^reticae
pravitatis Inquisitorem ab apostolica sedc deputatum, in pra^dictis
civitate et direcesi vicario et quoad prassentem causam specialiter
commisse ; judicibus competentibus in hac parte, ad finem seu
fines quod quicdam mulier, Johanna /a P//r<?//^ vulgariter nuncupata,
nuper infra terminos territorii, venerande pater, ac limites vestras
Belvacensis diœcesis reperta, capta et detenta, vobisque, tanquam
ecclesiastico et ordinario judici,per christianissimum dominum nos-
trum Francorum et Angli;t regem, tanquam subdita, justitiabilis et
i . C : in canonico jure licentiatus. — 2. C : Haitton. — 3. .4 : Coppeqiiesne ; C :
Couppequesne. — 4. C ; hacahrii. — ^ . A : Dionisius. — 6. C : Tiphaine. —
7. B. Haton C : Hantton. — 8. C en marge : Libelltis dalus per promotovem cum
responsionihus Johannee ad arliciilos. — 9. C ajoute in hune nioduvi. — 10. B : révé-
rende. — II. C : fratre.
PROCÈS DE CONDA.\lNAll(3N DK JHANNE d'aRC 167
corrigibilis vestra, vehementersuspecta, scandalizata et quam pluri-
mum apiid bonos et graves notorie diffamata, de et super his qu3e
sequuntur, reddita, tradita, liherata et restituta, per vos, pr£efatos
judices, pronuntietur et declaretur sorceria sive sortilega, divinatrix,
pseado-prophetissa, malignorum spirituum invocatrix et conjuratrix,
superstitiosa, et magicis artibus implicita ac insistens^ maie sapiens
in et de fide nostra catholica, schismatica ', in articulum Unam
sanclatu, etc. ipsiusque fidei nonnullos alios articules, dubia atque
dévia, sacrilega, idolâtra, apostatrix a fide, maledica ac malefica, in
Deum et Sanctos suos blasphéma, scandalosa, seditiosa, turbativa
pacis et ejus impeditiva, excitatrix ad belia, sanguinis humani cru-
deliter sitibunda, et ad ipsius effusionem incitatrix, sexus sui decen-
tiam atque congruentiam sine verecundia penitus derelinquens, et
deformem habitum statumque virorum arnuatorum inverecunde
assumens, circa hcTC et alia apud Deum et homines abominabilis ^,
legum divina; et naturalis atque ecclesiasticte discipliner^ prœvarica
trix, principum et popularium seductrix ; permittendo et consen-
tiendo, in contumeliam et contemptum Dei, se venerari et adorari,
manus suas et vestes osculandas exhibendo, divini honoris atque
cultus usLirpatrix, hi^retica aut saltem de hœresi vehementer sus-
pecta, ac super his, juxta et secundum divinas et canonicas sanc-
tiones, canonice ac légitime puniatur atque con-igatur, nec non ad
omnes alios et singulos fines ad heec propitios et debitos : dicit,
proponit ac probare intendit et animos vestros débite informare,
Johannes de Estiveto, ecclesiarum Bajocensis et Belvacensis cano-
nicus, promotor seu procurator officii vestri, quoad hoc per vos
commissus et specialiter deputatus, nomine ipsius officii et pro ipso
officio actor et delator, et contra dictam Johannam, delatam ream,
ea quL^ sequntur ; cum protestatione tamen quod non intendit
dictus procurator se adstringere ad aliqua superflua probanda^ sed
duntaxat ad eaquic sufficient et sufficere poterunt ac debebunt, ad
suum intentum consequendum, in toto vel in parte ; cum aliis pro-
I. A : scismalica. — 2. A : ahhovniiabilis.
lé8 PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC
testationibus in hujusmodi actibus fieri consuetis, et alias etiam
jure addendi, corrigendi, mutandi, interpretandi_, et omni alio quo-
cumque, tam juris quam facti, sibi salvo. »
I, « Et primo quod, tam de jure divino quam canonico et civili,
ad vos, tanquam judices Ordinarium et Inquisitorem fidei_, spectat
et pertinet hsereses, sortilegia, superstitiones et alia hujusmodi
crimina superius declarata a dicta direcesi et toto regno Franciie
procul pellere, destruere, imo radicitus exstirpare ; h^reticos et
contra fidem nostram catholicam aliquid proponentes, dicentes,
propalantes, seu quovismodo agentes, sortilèges, divinatores,
dicmonum invocatores, maie de fide sapientes et hujusmodi faci-
norosos et criminosos et eorum fautores in dictis diœcesi et juris-
dictione deprehensos, etiamsi alibi in pr^missis aut aliquo prœmis-
sorum deliquerint, punire, corrigere et emendare, prout etiam
possunt et debent alii judices compétentes in suis diœcesibus,
métis' et jurisdictionibus.Et quoad hoc, etiam in personam laicam
cujuscumque status, sexus, qualitatis aut praseminentiae exsistat,
estis judices compétentes censendi, tenendi et reputandi. »
*Ad primum articulum, Johanna respondet quod bene crédit
quod dominus noster Papa roman us, et episcopi, et alii viri eccle-
siastici sunt pro conservando fidem catholicam et puniendo défi-
cientes ; sed quantum ad ipsam, de suis factis non se submittet,
nisi solummodo Ecclesia,- cœlesti, videhcet Deo, Virgini Mariae
et Sanctis pafadisi. Et crédit firmiter quod non defecit in fidenostra,
nec vellet deficere.
*y^^ prinnim Arliciilniii : respond au premier qu'elle croist bien que
nostre saint père le Pape de Romme, et les évesques, et autres gens
d'église sont pour garder lafoy chrestienne, et pugnir ceux qui défaillent ;
mais, quant à elle, de ses fais, elle ne se submectra fors seullement à
l'église du ciel, c'est assavoir à Dieu, à la Vierge Marie et Saincts et
Sainctes de paradis. Et croist fermement qu'elle n'ait point défailly en
nostre foy chrestienne, et n'y vouldroit défaillir, et requiert... ^.
1. C : tnethis. — 2. C7. fol. 27 v».
PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC 1 69
II. «Item, quod dicta rea, nedum anno pressenti, sed a tempore
su^e juventutis citra, et non solum in dictis diœcesi et jurisdictione
vestra, sed etiam circumcirca in pluribus aliis acdiversis locis hujus
regni, quamplura sortilegia et superstitiones fecit, composait, mis-
cuit et ordinavit ; divinita est, et se permisit adorari et venerari ; et
dïemones ac malignos spiritus invocavit, eos consuluit, cum eis fre-
quentavit, pactaque, tractatus et conventiones iniit, fecit et habuit,
et eis usa est ; aliis etiam hase facientibus consilium, auxilium pari-
ter et favorem tribuit ', et ad hxc et similia faciendum induxit,
dicendo, credendo, asserendo et manutenendo quod sic tacere et in
hujusmodi soriilegiis, divinationibus et superstitiosis actibus cre-
dereet eis uti,non erat peccatum, imo nec proiiibitum ; sed potius
licitum, laudabile ac approbandum, quam plurimas personas diver-
sorum statuum, etiam utriusque sexus, ad hos erroreset maleficia
inducendo, et eorum cordibus h^ec et similia imprimendo, asseruit.
Et quie quidem Johanna, faciendo et perpetrando prœdicta delicta,
capta et deprehensa fuit infra terminos et limites vestrœ diœcesis
Belvacensis. »
*Ad hune - secundum articulum respondet Johanna ; de sortile-
giis ac superstitiosis operibus et divinationibus negat ; et de adora
tione dicit, si aliqui osculati fuerint manus suas aut vestes, hoc non
fuit per ipsam vel de ejus voluntate; et super hoc fecit se pr^eservari
et ei obviavit pro posse suo. Residuum articuli negat.
Et alias, die sabbati tertia mensis martii, anno prasdicto, ad con-
tentum in articule et ad interrogatorium si sciebat anihium illorum
de parte sua, dum osculabantur manus, pedeset vestes ejus : respon-
dit quod multje gentes videbant eam libenter. Et, cum hoc, dicit
* Ad secundum articiihim de sortilegiis, et superstitiosis operibus et diviiia-
tionibus, negat. Et de adoratioiie dit : Se aucuns ont baisié ses mains ou
vestemens, ce n'est point par elle ou de sa voulante ; et s'en est fait garder
et comme en son povoir. Et le résidu de l'article elle ny 3.
I. AC : pracbiiit. — 2. A omet hune. — 3. Ms. a]oute pmvir ; U, fol. 27 v".
ryo PROCES de condamnation de jeanne d arc
quod osculabantur vestes suas minus quam posset ; sed pauperes
veniebant ad eam, ideo quod non fliciebat eis displicentiam, imo
supportabat eos pro posse suo.
Item die sabbati, décima ' ejusdem mcnsis martii, interrogata si,
dum fecit exitum, sive sallie gallice, de villa Compendii, in quo
exitu fuit capta, an ^ habuerat vocem revelationis de faciendo pi'c^-
dictum exitum : respondit quod illa die non pra^scivitsuam captio-
nem, nec habuit aliud pr^eceptum exeundi ; sed semper fuerat sibi
dictum quod oportebat eam esse prisionariam. Item, interrogata
utrum, faciendo illum exitum, ipsa transivit per pontem dictas villae
Compendii : respondit quod sic, et per boscum reversum, bolvart '
gallice ; et ivit cum societate gentium partis suic supra gentes
domini de Luxemburgo, quas bina vice repulit, usque ad logea-
menta Burgundorum, et tertia vice usque ad médium iter ; et tune
Anglici qui erant illic sciderunt ei iter et gentibus suis, inter eam
et dictum holovart '*, et ideo gentes sua; se retraxerunt ; et ipsa, se
retrahendo incampis in latere, versus Picardiam,juxta bolovertum >,
fuit capta ; et erat riparia ^' inter Compendium ei locum ubi capta
fuerat ", nec erat aliud inter locum ubi capta fuit et Compendium,
nisi riparia '\ bolovertum "> et fossatum dicti boloverti '°.
III. « Item, quod dicta rea in plures diversos atque pessimos
errores incidit, haereticam pravitatemsentientes ; nonnullas propo-
sitiones falsas, mendosas, hasresim sapientes et h^ereticas pra;ter,
citra et contra fidem nostram catholicam, ejusdem" articulos, dicta
evangelica, statuta in Conciliis generalibus facta et approbata, jura
nedum divina sed etiam canonica et civilia, dixit, vociferavit, protu-
lit, asseruit. publicavit et in corda simplicium infixit, scandalosas,
sacrilegas, contra bonos mores, et piarum aurium offensivas; talesque
propositiones dicentibus, dogmatizantibus, proferentibus", asseren-
tibus et promulgantibus, consiliuai, auxilium et favorem priu-buit. »
\. A : prima (sic). — 2. A omet an. — ^. A : houhvart ; C : hoscJevert. —
4. A : houslevert ; C : bosclevert. — ). A : houUvertum ; C : boscîeverlum. — 6. C :
ripparia. — 7. AC :,fuil. — 8. C : ripparia. — <). A : houlovertiiui ; C : hoscle-
verfmn. — 10. A : honleverti : C : hosdeverli. — 11. O omet ce mot.
PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC I7I
*Ad hune ' articulum, ipsa Johanna negat ; et affirmât quod,pro
posse suo, ipsa sustinuit Ecclesiam.
IV. « Et Ad plenius et specialius informandum vos, dominos
judices, super prœmissis offensis, excessibus, criminibus et delictis
per dictam ream, sicut prasfertur, in dicta diœcesi et alibi in piu-
ribus et diversis locis hujus regni perpetratis : verum est quod dicta
rea fuit et est oriunda in villa de Grus, pâtre Jacobo d'Arc, matre
Ysabelli-, ejusuxore; nutrita in juventute usque ad xviii. annum
setatis ejus, vel eo circa, in villa de Dompremi super fluvium Mosœ,
diœcesis Tullensis, in balliviatu de Chaumonl en Bassigny, et prœ-
positura de Monteclere ' et cVAndelo^. Quas Johanna in juventute
non fuit edocta nec instructa in credulitate nec primiiivis fidei; sed
per ahquas vetulasmulieresassuefacta et imbuta ad utendum sortile-
giis, divinationibus et aliis superstitiosis operibus sive magicis arti-
bus ; quarum villarum plures habitantes notati fuerunt ab anti-
que uti pra^dictis maleficiis. Et a pluribus, et specialiter ipsa
Johanna dixit se a matrina sua multa audivisse de visionibus et
apparitionibus Fatorum seu spirituum fatalium, gallice faées ^ et
etiam ab aliis, in maliset perniciosis erroribus de hujusmodi spiriti-
bus erudita fuit et imbuta, in tantum quod, in judicio coram vobis,
confessa est quod usque ad hoc tempus nescivit an illa Fata essent
mali spiritus. »
**Ad hune '^ articulum, respondit 7 quod confitetur primam par-
tem, videlicet de pntre, et matre, et loco nativitatis ; et quantum
ad Dominas fatales, gallice /ï^Vy ^, nescit quid sit. Quantum vero ad
* Ad tcrtium ncgat nrtinihiin ; et afferme que à son povoir, elle a sous-
tenu l'Eglise?.
** Otioad qiiarttim, respoiidct quod coufitetiir prwuim paiicru, videlicet de
pâtre, et matre, et loco nativitatis. De sccuiida parte, negat. Et quant aux fées,
elle ne scet que c'est. Et quant à son instruction, elle a prins sa créance
\. A : terliuiii. -~ 2. Q : Ysabella. — j. AC : Moiitesclere. — 4. C : Andelto. —
). A : fées. — 6. .4 : qiiartnm. — 7. AC : resporuiet. — 8. ^ : fées. — 9. U,
fol. 27 V'\
172 PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC
instructionem, didicit ' credentiam suam, et fuit bene docta et
débite ad faciendum sicut bonus puer débet facere. Et de hoc quod
tangit matrinam suam,ipsase refert ad hoc quod alias dixit.
Et requisita de dicendo suum Credo, tic. : respondit : « Petatis a
meo confessore cui dixi. «
V. « Item, propedictam villam de Domprenii est quiedam magna,
grossa et antiqua arbor, vulgariter dicta Yarhre charmine faée de
Bourlemoîit , et juxta dictam arborem est quidam fons ; circa quos
conversari dicuntur maligni spiritus, dicti Fata, gallice faées % cum
quibus utentes sortilegiis consueverunt de nocte choreizare ', cir-
cumeuntes dictos arborem et fontem. »
* Ad hune ■* articulum, de arbore et fonte, se refert 5 ad aUam res-
ponsionem super his factam ; castera negat.
Requisita die sabbati, vicesima quarta februarii, de arbore, etc. :
respondit quod satis propre villam ^ de Dompremi est quaedam
arbor vocata arbor Dominarum, quam quidem appellant Varbre des
faces -, juxta quam est quidam ^ fons ; et audivit dici quod iniirmi
febribus ex eo bibunt, et ipsamet bibit, et veniunt qua^situm de
aqua fontis hujusmodi pro sanitate habenda ; sed nescit si inde
sanentur vel non.
Item, die jovis, prima martii, interrogata si sanctne Katharina et
Margareta locutc'e sunt ^ cum ea sub arbore : respondit se nihil de
hoc scire. Et iterato interrogata si ad fontem dictit Sanctit fuerant
et esté enseignée bien et deumcnt, comme ung bon enfant doit taire. Et
de ce qui touche sa marraine, elle s'en raporte ad ce que autrefois en a
dit.
Requise de dire Credo : respond : « Demandez au confesseur à qui je
l'aydit'o. «
* Quoad quintum de arbore et fonte, se refert ad aliatn responsionem super
hoc factam ; caetera yiegat.
i. A : didiscit. — 2. A -.fées. — 3 . AC : corei:^are. — ^. A : quinttivi. — 5. .-i
ajoute dicta Johanna.^ — 6. 5 et O omettent villam. — 7. A : fées. — 8. BCeiO :
quidem. — 9. AC : fuerunt. — 10. U, fol. 27 \°.
PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC I73
locutae sibi : respondit quod sic, et ibi eas ' audivit ; sed quid tune
sibi dixerunt % nescit. — Iterum, ea die, interrogata si aliquid pro-
miserunt ei, ibi vel alibi : respondit quod non fecerunt sibi aliquod '
promissum nisi de licentia Domini nostri.
Item, die sabbati, xvii. martii, interrogata si matrina sua, qu;f
viditFata seu fatales Dominas, reputetur sapiens mulier : respondit
quod tenetur et reputatur bona et proba mulier, et non divina seu
sortilega. — Iterum eadem die, interrogata si, ante diem hujusmodi
decimam septimam martii, credebat quod fatales Dominas essent
maligni spiritus : respondit quod de hoc nesciebat aliquid. — Item,
ea 4 die décima septima, interrogata si aliquid scitde his qui errant,
gaWicc qui vont en Ferre, cumFatis : respondit quod de hoc nunquam
fecit nec scivit quidquam. Bene audivit loqui quod ibatur in die
jovis, sed in hoc non crédit, imo quod est sortilegium,
VI. « Item, dicta Johanna solita frequentare dictos fontem et
arborem, et s^epius nocte ; interdum de die, maxime horis quibus
in ecclesia celebratur divinum officium, ut sola esset ; et cho-
reizando 5 circumibat ^ fontem et arborem prœdictos ; postmodum
ramis ejusdem arboris plura serta variis herbis et floribus, propria
manu confecta, appendebat, dicendo et cantando, ante et post, certas
cantiones et carmina cum certis invocationibus, sortilegiis et aliis
maleficiis ; qu^e quidem serta ", 'mane sequente ^, ibidem minime
reperiebantur. »
* Ad hune 9 articulum, die praedicta, vicesima septima martii, res-
pondit quod se refert ad aliam responsionem alias per eam factam ;
et coûtera in articule contenta negat.
* Quoad sextiim, se refert ad aliam responsionem per eam factam ; cxtera.
negat ^°.
\. A : eas ibi. — 2. A : dixerunt sibi. — 3. Q : aliquid. — 4. A : eadem. —
5. AC : coreiiando. — 6. ABC :ciraiibat. — ■]■ Q omet serta. — 8. AC : sequenti'.
— <).A : iextum. — 10. U, fol. 27, vc.
174 PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC
Die sabbati, xxiiii. februarii, interrogata de arbore, dixit quod
audivit dici quod, dum infirmi possunt se levare, vadunt ad arbo-
rem pro se spatiando ; et est una magna arbor nominata Fagus a
qua provenit le beau inay ', gallice ; et solebat dicta arbor pertinere
domino Petro de Bourkmont'. Item quod-aliquando ibat spatiatum
cum aliis juvenculis^ tempore aestivali, et ibi fiiciebat serta pro
Nostra Dom'xuz àt Dampreini . Item quod audivit dici a pluribus
antiquis, non de suo génère, quod Fata ibi fréquentant ; et audivit
etiam dici a quadam nominata Johanna, uxore Majoris Auhtry, de
villa, matrina sua, quod viderat ibidem dictas ' Fatales : quod si
verum sit, nescit. Iiem dixit quod nunquam ibidem vidit dicta
Fata, quod sciât ; et, si viderit alibi, nescit. Item dixit quod vidit
apponi frondibus dictx arboris serta per juvenculas^ et quod ipsa-
met ibidem apposuit cum aliis fîliabus; et eadem aliquando impor-
tabat, et aliquando dimittebat. Dixit ulterius quod, postquam sci-
vit quod debebat venire in Franciam, paucis spatiamentis seu sola-
tiis vacavit, et minus quam potuit ; nec scit si chorei^averit ^
juxta arborem postquam habuit discrctioncm ; tamen antea bene
potuit choreizavisse 5 juxta arborem cum pueris ; et ibidem plus
cantavit quam choreizavit ^. Pr^eterea dixit quod est quoddam
nemus ', vocatum Nemus-canutum [quod videtur] ab ostio domus
patris ; et ab inde distat per dimidiam leucam. Dicit etiam quod
nescit ncc audivit quod ibidem, videlicet in dicto nemore, Fata
frequentarent ; tamen bene audivit dici a fratre suo, postquam
recessit de patria sua, quod illic dicebatur quod ipsa Johanna cepe-
rat factum suum ad arborem Fatarum ; quod non fecerat, et dicto
fratri suo contrarium dicebat. Item dixit quod, quando venit apud
regem suum, aliqui petebant ab ea si in ipsa patria sua erat ali-
quod nemus vocatum Nemus-canutum, quia erant prophetia; qu«
dicebant quod de versus Nemus-canutum debebat venire quaedam
puella quae debebat facere mirabilia; sed in hoc non adhibet fidem.
I. C; nioy. — z. A : Boulleniont. — 3. ,4 ajoute dominas. — 4. AC : corei-
lavcrit. — 5. AC : coî-eiiavissc. — 6. AC : coreiiavit. — 7. En marge : De nemore A
carcoso ; B qucrcoso ; C querquoso.
PROCÈS DE CONDAMNATION DH JEANNE d'aRC I75
VII. « Item, dicta Johanna aliquando consuevit portare man-
dragoram ' in sinu suo, sperans, per médium illius, habere prospe-
ram fortunam in divitiis et rébus temporalibus, asserens hujus-
modi mandragoram talem habere vigorem et etfectum. »
* Ad hune ^ articulum, de mandragora ', negatomnino.
Intcrrogata^ die jovis, prima martii, quid fecit de sua mandra-
gora : respondit quod nunquam habuit, sed quod audivit dici unam
esse juxta villam suam, nec unquam vidit aliquani. item audivit
dici quod est res periculosa et mala ad custodiendum ; quam nes-
cit de que serviat. — Interrogata de loco in quo est illa de qua
audivit loqui : respondit se audivisse quod est in terra, juxta arbo-
rem, sed nescit locum ; sed audivit dici quod supra locum illum
est quidam arbor qua; dicitur corylus •<. — Interrogata de quo
servit hujusmodi mandragora : respondit se audivisse dici quod
facit argentum ; sed in hoc non crédit, et de hoc voces suaj nun-
quam ei dixerunt quidquam.
VIII. « Item dicta Johanna, circa vicesimum annum ittatis ejus,
propria voluntate et absque Hcentia dictorum patris et matris,
transivit ad vilhim de Novocastro in Lotharingia, et ibidem ser-
vivit per ahqua tempora cuidam muHeri hospitœ, nuncupatiç La
Roiissc, ubi morantur continue juvenes plures muheres inconti-
nentes, et etiam hospitantur ut plurimum gentes guerr^ç. In quo
hospitio dicta Johanna sic commorans aHquando stabat cum dic-
tis mulieribus, aHquando ducebat oves ad campos, et equos aH-
quando ducebat ad aquatum et ad prata et pnsturas; et ibi didicit
usum equitandi, et habere notitiam armorum. »
* Otioad septiiiinm, neoal oinniiw 5,
I. La forme mendragora est constante en A . — 2. A : sept iin uni. — ^. A
ajoute dicfa Johanna. — 4. A : conilus ; B : corahis (?) ; C : cori/us. — 5- U,
fol. 27, V".
lyé PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC
* Ad hune articulum ', respondet Johanna ^ quod se refert ad
illa quas super hoc alias respondit ; cetera negat.
Die jovis, xxii. febmarii, confessa fuit quod, propter Burgun-
dos, recessit a domo patris, et ivit ad villam quae dicitur Novum-
castrum, pênes quamdam dictam La Rousse, et ibi stetit quasi per
XV dies, vacando erga ' negotia donius ; nec ibat ad campos.
Item, die sabbati, xxiiii. dicti mensis, interrogata si ducebat
grèges ad campos : dixit se super hoc respondisse. Et ultra hoc
dixit quod, postquam fuit adulta et habuit discretionem, commu-
niter non custodiebat bestias, sed bene juvabat ad eas conducen-
dum ad prata et unum castrum dictum Insula, propter metum
gentium armorum. Sed, si in juvenili a^tate sua custodierit bes-
tias vel non, non recordatur.
IX. « Item, dicta Johanna exsistens in dicto servitio, traxit in
causam, coram Officiali TuUensi, causa matrimonii, quemdam
juvenem in prosecutione causai, pluries eundo ad dictam civitatem
Tullensem et exponendo, occasione hujusmodi, quasi omnia quîe
habebat. Qui quidem juvenis sciens eam conversatam esse cum
dictis mulieribus, renuens eam desponsare, decessit, pendente
processu •♦. Ex quo dicta Johanna, ex impatientia, recessit a dicto
servitio. »
** Ad hune > articulum, de causa matrimoniali, respondet Johanna
quod super hoc alias ^ respondit, et se refert ad ejus responsio-
nem ; caetera negat.
Die luna;, xii. martii, interrogata quid movit eam facere citari
quemdam hominem ad villam Tullensem, in causa matrimonii :
* Ouoad octavum, se refert ad illa qiise super hoc alias respondit ; cœtera
negat /.
** Ouoad nofiuin, de causa nialrimoniali, alias super hoc respondit et se
refert ad ejus responsionem ; cxtera iiegal ^.
i. A : octavuvi . ■ — 2. A : Johanna responde4. — ^. A : circa. — 4- Q : causa.
— <). A : nonuni. — 6. C omet alias. — 7. U. fol. 27, vo. — 8. U. fol. 27, vo.
PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC I77
respondit quod non fecit eum citari, sed ipse fuit qui eam citari
fecit ; et ibi juravit, coram judice, dicere veritatem ; et finaliter
juravit quod non fecerat illi homini aliquod promissum. Dicit
etiam quod voces su.v assecuraverunt eani de lucrando processus
suum.
X. « Item, post recessum a dicto servitio de La Rousse, dicta
Johanna, dicens se habuisse et habere continuo a quinque annis
visiones et apparitiones sancti Michaelis et sanctarum Katharinx
et MargaretiÇ, et signanter tune per eos sibi ex parte Dei ' reve-
latum fuisse quod levaret obsidionem Aurelianensem et quod face-
ret coronari Karolum, quem dicit regem suum, et expelieret
omnes adversarios suos a regno Francise : invitis pâtre et matre
atque contradicentibus, recessit ab eis, et proprio motu ac sponte,
ivit ad Robertum de Baudricourt, capitaneum villas de Vaiicoulour,
ibidem tune exsistentem, communicatum eidem Roberto, prout
etiam per dictos sanctos Michaelem, Margaretam et Katharinam ^
fuerat sibi pr^eceptum, visiones et revelationes ipsi Johann^ ex
parte Dei factas, ut dicit ; requirendo praedictum ' Robertum de
adinveniendo modum per quem pn^dicta sibi revelata adimpleret.
A quo qaidem Roberto bina vice repuisa, et reversa ad domum,
iterato per revelationem jussa redire, ipsa tertia vice admissa est
per dictum Robertum et recepta. »
* Ad hune ^ articulum, respondet > quod se refert ad ea qu^
super hoc alias respondit.
Die jovis, XXII. februarii, confessa fuit quod, dum erat letatis
XIII annorum, habuit vocem seu revelationem a Domino nostro,
pro juvando eam ad se gubernandum ; et prima vice habuit
magnum timorem, et fuit hora quasi meridiei '', tempore icstivali ;
Quoad Jecituuiii, île appanlioiiibus et rcccssu a parlibiis suis 7.
I. C ; ex parte Dei sibi. — 2. AC : Katharinam et Margaretam. — ^. A : dictum ,
— 4. A : decimiim. — ')• A ajoute dicta Johanna. — 6. ABC : nierediei. —
7. U, fol. 27, vo.
Procès de Jeanne d'Arc. 12
lyS PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC
et erat in horto patris sui, et tune erat [non] ' jejuna, nec praece-
dente die ^ jejunaverat. Quam vocem audivit a latere dextro, ver-
sus ecclesiam ; et raro eam audit sine claritate, qua: est ab eodem
latere unde venit vox ; et saspe est magna claritas. Et quando
veniebat in Franciam, audiebat illam ' vocem sa^pe; et prima vice
fuit claritas. Dixit -^ etiam, si esset in uno neniore, bene audiret
voces5. Dixit ^ insuper quod vox videbatur ei ' digna, credens
quod illa vox missa erat ex parte Dei;^quam postquam audivit
trina vice, cognovit eam esse vocem angeli. Dixit ^ iterum quod
vox illa semper benc custodivit eam, et eam bene intellexit. —
Interrogata quale documentum ci dicebat pro salute animai suae :
respondit quod docuit eam se ^ bene regere, frequentare ecclesiam,
et quod necesse erat eam venire in Franciam. Dixit '° etiam quod
hac vice interrogans non habebit ab ea, in qua specie vox illa sibi
apparuerit". Item dixit quod illa vox dicebat sibi '-, bis vel ter in
hebdomade'5, quod oportebat eam recedere et venire in Franciam,
et quod pater suus de suo recessu nihilsciret. Ulterius dixit'+ quod
illa vox sibi dicebat eam oportere venire in Franciam, nec poterat
ibi plus durare; et quod ipsa levaret obsidionem ante Aurelianis.
Item dixit'5 quod, quando venit ad villam de Vaucoiilonr'^, cogno-
vit Robertum de Baudricourt antea sibi invisum, cui dixit quod
per vocem fuit sibi revelatum eam oportere ire in Franciam ; et
ipsum Robertum cognovit per vocem sibi dicentem quod ipse erat
ille. Qui bina vice repulit eam ; et tertia vice eam recepit et ei
tradiditgentes, prout vox dixerat sibi.
Item, die sabbati, xxiiii. februarii, interrogata a qua hora citra
audiverat suam vocem : respondit quod heri audivit, et illa die,
xxiiii. februarii ; videlicet heri, trina vice : prima mane, secunda in
vesperis, et tertia à l'Ave Maria .; etiam siepius quam ipsa nominet
1. Q et les autres mss. omettent ce mot. — 2. A : die prxcedente. — 3. Q:
magnain. — 4. ^ ; Dicit. — S- Q omet voccs. — 6. B : Dicit. — j. A : videhalur
ei vox digna. — 8. BC et Q : Dicit. — 9. BC omettent se. — 10. BC et Q :
Dicit. — II. A : appaniernt. — 12. A : ei. — ly A : ehdomata. — 14. 5 .• dicit.
— 15. Ihid., idem. — 16. C; Vaucouhur.
PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC I79
seu diciit. Et heri de mane, cum dormiret, excitavit eaiii non
tactu, sed sono vocis ipsius ; nec sciebat an illa vox esset in
caméra sua, sed bene scit quod erat ' in Castro, in quo scilicet est
dicta caméra. Item confessa est quod, prima vice qua vox venit ad
eam, ipsa erat jetatis annorum xiii % vel eo circa.
Item, die martis, xxvii. dicti mensis, dicit quod tune erant bene
septem anni quod, prima vice, sanctae Katharina et Margareta cepe-
runt eam ad regendum. — Interrogata si sanctus Michael primo
apparuit ei : respondit quod sic, a quo habuit confortationem :
« Nec nomino vobis vocem sancti Michaelis, sed dico de magna
confortatione ejus. »• — Interrogata quas erat prima vox qu;t venit
ad eam, in a^tate xiii annorum, vel eo circa : respondit quod fuit
sanctus Michael, quem vidit ante oculos suos ; nec erat solus, sed
bene erat associatus angelis cœli. Dixit ' ultra quod non venit in
Franciam, nisi de mandaio Dei. — Interrogata si viderit sanc-
tum Michaelèm et angelos corporaliter et formaliter : respondit
quod oculis suis corporels, a;que bene sicut videbat assistentes in
judicio. Et cum dicti Michael et angeli recedebant, flebat et bene
voluisset quod eam secum importassent. — Interrogata die "^ vice-
sima septima, cum ipsa vidit vocem, si erat ibi lumen cum voce :
respondit quod ibi erat multiim de lumine de omni latere, et bene
decet.
Die jovis, prima martii, interrogata si, a die martis citra, locuta
fuit cum sanctis Katharina et Margareta : respondit quod sic >, heri
et hodie, sed nescitqua hora; nec est dies qua non audiat eas.
Die lunix.', xii. martii, interrogata utrum petierit a vocibus suis
quod diceret patri et matri ejus suum recessum : respondit, quan-
tum de pâtre et matre, voces erant satis contentée quod diceret dic-
tis parentibus, nisi propter pœnam quam fecissent ei, si dixisset eis
suum recessum ; et, quantum est de ipsa, nunquam dixisset eis pro
quacumque re ; et, de dicendo vel tacendo suum recessum pras-
I. O omet eiat. — 2. A : tridecim aiuiortim. — 3.5; Dicit . — 4. AC ajoutent
dicta. — 5. ABC : sit ; O omet ce mot.
l8o PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC
dictis patri et matri, dictée voces de hoc se referebant ' eidem
Johannae loquenti. — Interrogata de somniis patris sui, concernen-
tibus eam et suum recessum : respondit quod mater sua pluries
dixit ei-, ad hue cum pâtre exsistenti, qaod pater suus dixerat se
habuisse somnia quod dicta Johanna erat itura cum gentibus
armorum ; et de bene custodiendo eam dicti pater et mater habe-
bant magnam curam, tenentes ipsam in magna subjectione ; qui-
bus obediebat in omnibus, nisi in processu TuUensi, in causa
matrimonii 'k Item audivit a matre sua patrem dicere '^ fratribus
suis in hune modum : « Vere, si ego putarem rem contingere,
quam somniavi de filia, ego vellem quod vos submergeretis eam ;
et nisi faceretis, egomet eam submergerem. » Qui prasdicti
parentes pêne perdiderunt sensum, quando recessit ad eundum ad
villam de Faucoulour 5. — Interrogata si somnia illa venerunt patri
suo^ postquam ipsa habuit visiones seu voces : respondit quod ita,
plus quam per spatium duorum annorum, postquam primas
habuit voces.
XI. « Item, dicta Johanna, habita famiUaritate dicti Roberti, jac-
tando se, eidem dixit quod, expeditis et adimpletis eis '' qrne per
revelationem ex parte Dei erant sibi praecepta, ipsa habitura erat
très fihos, quorum primus esset Papa, secundus imperator et ter-
tius rex. Qui quidem capitaneus hoc audiens dixit : « Ergo ego
vellem tibi facere unum, ex quo erunt viri tantïe auctoritatis ut ex
inde melius valerem. » Cui ipsa respondit : « Gentil Robert, nennil,
nennil, il ncst pas temps ; le Saint-Esperit y ouvrera "' » ; prout dictus
Robertus praemissain diversis locis, in prassentiapraslatorum, magno-
rum dominorum et notabilium personarum, asseruit, dixit et
publicavit. »
I. AC : se refeiehani de hoc. — 2. A : sibi. — 3. C en marge : Voces prohibiic-
ruiit ei ne diceret aliquid de ej'us recessu curato aut confessori. — 4. A : dicentem. —
5. C ; Vaucoulevr. — 6. Q : omnibus. — "]• A : ouverra.
PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC i8i
*Ad hune ' articulum, respondet Johanna quod se refert ad ea
quae super hoc aUas respondit. Et dixit quod de hoc, videUcet de
tribus pueris habendis, de hoc non se jactavit.
Die kinœ, xii. martii, interrogata si voces sua; vocaverunt - eam
filiam Dei, aut filiam Ecclesiœ, seu JiJiam au grant cuer ; respondit
quod ante levationem obsidionis Aurehanensis, et depost, omnibus
diebus quibus locutas fuerunt sibi, pluries vocaverunt eam Johan-
nam Puellnm, filiam Dei.
XII. « Item, et ut mehus et apertius ' dicta Johanna aggrederetur
propositum,requisivit a dicto capitaneo sibi fieri vestes viriles, cum
armis conformibus. Quod dictus capitaneus, Hcet invitus et cum
magna abominatione ^, tandem petitioni dictée Johannas acquies-
cens, fecit. Ipsisque vestibus et armis fabricatis, compositis et con-
fectis, pr^edicta Johanna, rejecto et rehcto omni habitu muHebri,
tonsis capillis in rotundum ad modum mangonum, camisia, brac-
cis 5, gippone, cahgis simul junctis, longis et ligatis dicto gipponi
<;um XX aguilletis, sotularibus altis deforis laqueatis ^, curta roba
usque ad genu, vel circiter, capucio deciso, ocreis seu housellis
strictis, calcaribus longis, ense, dagua, lorica, lanceaet c.^teris arma-
turis, more hominum " armorum, se induit et armavit ; et cum eis
facta guerras exercuit, asserens se, in hoc, mandatum Dei per reve-
lationes sibi factas adimplere, et ex parte Dei h^c facere. »
**Ad hune ^^ articulum, respondet "^ dicta Johanna '° quod se refert
ad ea quae super hoc alias respondit.
*Ouoad iindeciiniim, de pueris haheudis ah en, se refert ad ^"^ ea qiix super
hoc alias ipsa respoiidil ■-.
** Oiioad duodecimum super Imhitihns et armaturis hahendis : respondet quod
se refert ad ea qux super hoc alias respondit.
i.A: undecim (sic). — 2. AB : vocaverunt. — ^.A: aptiiis. — 4, ABC : ahlmni-
natione. ■ — 5. ABC : brachis. — 6. O ajoute et. — 7- Q : honiinis. — 8. .^ ; deci-
muvi (sic). — 9- iC? •■ respondit. — 10. A omet dicta Johanna. — 11. Ms. ab. — 12,
U, fol. 27 \">.
102 PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC
Et consequenter interrogata utrum ceperit habitum et arma, cum
cneteris habituamentis guerric, per mandatum Dei : respondet quod
se refert, ut prius, [ad] ' per ipsam super hoc alias - responsa \
Die jovis, xxii. mensis februarii, confessa est quod vox dixit sibi
ut iret ad Robertum, capitaneum de Vaucoiiloiir •* et ipse traderet ei
gentes ; cui respondit quod ipsa erat una pauper filia, nec sciret
equitare, nec guerram deducere^. Item, confessa est sedixisse avun-
culo suo quod volebat manere modico tempore pênes eum; et ibi
mansit octodiebus, vel circiter^. Dixitque avunculo suo- quod opor-
tebat eam ire ad Vauucolonr' ; qui duxit eam illuc. Item dixit quod,
quando ivit ad regem suum, induta erat veste virili,*Dixit etiam
quod, antequam adiret'** dictum" regem suum, dux Lotharingioi man-
davit eam sibi mittendam "^ ; ad quem ipsa ivit, et ci" dixit quod
volebat ire in Franciam. Cui ipse petivit de sua sanitate, et ipsa
dixit quod de hoc nesciebat aliquid, parum declaransei de suo voia-
gio.
Item dixit dicto duci quod traderet ei filium suum et gentes, pro
ducendo eam in Franciam, et ipsa oraret Deum pro sua sanitate '^
Et ad ipsum ducem iverat per snlvum conductum; et inde reversa
est ad villam de Faiicoulotir^\ Item dixit quod, in recessu de Vau-
coiilojir, ipsa in habitu virili, cum ense sibi tradito per dictum
Robertum, absque alla armatura, associata'* uno milite, uno scuti-
fero et quatuor famulis, ivit cubitum ad Sanctum Urbanum et
cubuit in abbatia. Dixit etiam quod, eundo iter suum, transivit
Autisiodori, ubi missam audivit in magna'' ecclesia ; et habebat
Et interroguée, s'elle a prins cel habit et armeures et abillemens, se
c'est par le commandement de Dieu qu'elle les a prins : respond : « Je m'en
raporte comme dessus ad ce que autresfois j'ay respondu'^. »
I. O omet [aâ]. — 2. A : alias super hoc. — )• Q ■' responsis. — 4. C ; Vaiicou-
leiir. — ). A : deducere guerram. — 6. A : circa. — 7. C/ Vaucohur. — 8. 5;
audiret. — 9. O : dominum. — 10. Cornet sibi tiiittendam. — 11. C omet ei. —
12. A : sanitate .wa. -^ 13. C ; Vaucouleur. — 14. C : associato. — x<i. A : matrice.
— 16. r, fol. 27. v".
PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC 183
saspe suas voces secum. Ulterius dixit quod dictus Robertus rece-
pit juramentum ab ipsis qui eam duxerunt quod beneet secure eam
ducerent; et in recessu dixit idem Robertus ipsi Johannas : « Vade,
et veniat quid inde venire poterit. » Dixit etiam quod oportebat
eam mutare habitum suum in habitum virilem, credens quod con-
silium suum ' in hoc bene dixerit sibi. Dixit etiam quod, sine
impedimento, ipsa venit usque ad regem suum, cui prius ^ misit
litteras, cum adhuc esset ^ in Sancta Katharina de Fierbois '^.
Die martis, xxvii. februarii, interrogata si vox praecepit ei quod
caperet ' habitum virilem : respondit quod de habitu parum quid
est, et de minori ; nec cepit habitum per consilium hominis mundi ;
nec eumdem habitum cepit, nec fecit aliquid, quin hoc sit per prae-
ceptum Domini nostri et Angelorum ; nec unquam cepit hujus-
modi habitum, per ordinationem dicti Roberti. Interrogata si bene
fecerit capiendo hujusmodi habitum : respondit quod omne illud
quod fecit per prasceptum Domini nostri, ipsa crédit se bene fecisse,
et inde exspectat bonum garantizamentum et bonum succursum.
Dixit etiam quod habebat unum ensem quem ceperat apud Vau-
coulour ^.
Die XII. martii, interrogata si ad requestam dicti Roberti acce-
perat hujusmodi habitum, et utrum voxei pr^eceperat de Roberto ' :
respondit ut supra. De voce respondit quod totum id quod fecit de
bono, ipsa fecit per praeceptum vocum; et quoad habitum, alias
respondebit ^, quia nunc non est de hoc advisata, sed de hoc crastina
die respondebit.
Sabbati, décima septima martii, interrogata quale garantizamen-
tum et qualem succursum exspectat habere a Domino nostro, de
hoc quod portât habitum viri : respondit quod, quantum ad habi-
tum et caetera quas fecit, ipsa inde noluit habere aliud prsemium
nisi saivationem animïe suas.
I. A : suum consilium. — 2. A ajoute ipsa. — ^. A : esse (sic). — 4. C :
Fierhoys. — 5. C ; acciperet. — 6. C : Vaucoleiir. — 7. AC : prxceperal. De
Roherto, respondit ut supra. — 8. B et 2 : respondit.
iS^ PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE DARC
XIII. « Item, dicta Johanna attribuit Deo, Angelis et Sanctis ejus
quod pnecipiunt ea quîe sunt contra honestatem sexus muliebris, et
in lege divina prohibita, et ' etiam Deo et hominibus abominabi-
lia -, et per ecclesiasticas sanctionessub pœna anathematis interdicta,
ut quod induatur vestibus virilibus, curtis, brevibus et dissolutis,
tam in subtunicalibus et caligis, quam in aliis ; et sequendo pr^-
ceptum eorum, induta est aliquando sumptuosis et pomposis ves-
tibus, de pannis pretiosis et aureis, ac etiam foderaturis; et non
solum usa est tunicis brevibus, sed etiam tabardis et togis scissis '
ab utroque latere ; et hoc notorium est, cum capta fuerit in una
heuqua aurea, undique aperta ; habens ^ etiam in capite cappellos
seu pileos et capillos 5 ad modum virorum in rotundum tensos ; et
generaliter, omni pudore muliebri abjecto, et non solum contra
decentiam muliebrem, imo etiam contra illam qua; pertinet viris
morigeratis, usa est omnibus illis cultibus et vestibus, quas homines
dissolutissimi sibi soient assumera, arma etiam invasiva portando.
Qune attribuere prasceptoDei, sanctorum Angelorum ac etiam sanc-
tarum Virginum, est blasphemareDeum et Sanctos, subvertere legem
Dei, jura canonica violare, sexum muliebrem et ejus honestatem
scandalizare, omnem decentiam cultusexterioris pervertere, exempla
totius dissolutionis in génère humano ^ approbare, et ad hoc
homines inducere. «
* Ad hune " articulum respondet Johanna ^ quod non blasphe-
mavit Deum nec Sanctos ejus.
Die martis, xxvii. mensis februarii, interrogata si videatur sibi
quod ^ pr^ceptum eidem factum de accipiendo habitum virilem sit
*Quoad decimum terliiini : respond : « Je n'ay blasphémé Dieu, ne ses
Saincts. »
Et quant il luy fut exposé que les sains canons et les sainctes escrip-
tures mectent que les femmes qui prennent abit d'omme, ou les hommes
I. A : ac. — 2. BC : abhominàbilia. — 3. BC : sciscis. — 4- Q-' hiijiis. —
5. C omet et capillos.. — 6. C omet in génère humano. — j. A : decimum tertium.
— 8. /4 ; dicta Johanna respondet. -, — 9. BC : per.
PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC 185
licitum : respondit quod omne id quod ipsa fecit, hoc est per pras-
ceptum Domini nostri; et si alium habitum pntciperet eidem
Johanna: accipere, illum acciperet, ex quo hoc faceret per pn'ecep-
tum Dei. — Interrogata si, in isto casu particulari, de habitu virili,
ipsa crédit se bene fecisse: respondit quod sine priecepto Dei non
accepit, et quod nihil mundi fecit in his quas fecit, quin ' sit ex
praecepto Dei.
Sabbati tertia martii % interrogata si, quando venit primo ad
prîesentiam régis sui, ipse petiit ab eadem utrum habebat per reve-
lationem mutare habitum suum : respondit : « Ego vobis de hoc
aHas 5 respondi », et « tamen non recordor si hoc fuerit a me
petitum ». Et ulteriusdixitquod hoc scriptum est Pictavis. — Item,
dicta die sabbati, tertia martii, interrogata si credat quod deliquis-
set aut fecisset peccatum mortale, accipiendo habitum muliebrem :
respondit quod melius facit de obediendo et serviendo Domino suo
supremo, sciUcet Deo.
habit de femme, est chose abhominable à Dieu, en demandant s'elle a
prins ces habis du conmiandement de Dieu : respond : « Vous en estes
assés respondus ; et se voulésque vous responde plus avant, donnez moy
dilacion, et je vous en respondray. »
Item dit, après ce qu'elle fut interroguée se elle vouldroit prandre abit
de femme pour ce qu'elle peust recepvoir son Saulveur à ceste Pasque :
respond qu'elle ne laissera point son abit encore, pour quelque chose, ne
pour recepvoir, ne pour autre chose 4 ; et dit qu'elle ne fait point de
différence de abit d'omme ou de femme, pour recepvoir son Sauveur, et
que pour cest abit, on ne luy doit point refuser.
Et interroguée par ung qui parloit, luy demandoit s'elle Tavoit point
par révélacion ou du commandement, de porter cest habit : respond
qu'elle en a respondu ; à quoy se raporte. Et après dit que dedans demain
elle en envoyera responce.
Item, dit qu'elle sçait bien qui luy a fait prandre l'abit; mais ne sçait
point comme elle le doit révéler >.
I. A ajoute lioc. — 2. O omet martii. — 3. ^ ; alias vobis de hoc. — 4. Ms. en
marge : une main. — 5. C/, fol. 28. Il se prescrite ici une assez notable différence
entre la minute du greffier et la rédaction définitive. Deux réponses de la Pucelle
l8é PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC
XIV. « Item, dicta Johanna asserit se bene facere, talibus vesti-
bus et habitibus virilibus dissolutis utendo; et in hoc vult perma-
nere, dicens se ista non dimissuram, nisi licentiam habeat expressam
a Dec per revelationem, injuriando Deo, Angelis et Sanctis ejus. »
* Ad hune' articulum, respondit Johanna quod non tacit mahim
de serviendo Deo, et crastina die nobis responderet de contentis in
articulo.
Et ipsa die, interrogata per alterum assistentium an ipsa habe-
bat, per revelationem aut praeceptum, déferre habitum virilem:
respondit quod de hoc aHas respondit, ad quod se refert ; et postea
dixit quod, super hoc, die - crastina mitteret responsum. Et ulterius
dixit se bene scire quis eidem fecit accipere habitum virilem ; sed
nescit qualiter débet hoc revelare.
Item, die sabbati, xxiiii. mensis februarii, interrogata si vellet
habere habitum mulieris : respondit: « Si velitis mihi dare licentiam,
tradatis mihi unam vestem muliebrem; ego capiam ' eam et ibo;
alias non ; et sum contenta de ista, ex quo placet Deo quod eam
deferam. »
Item, die lunas, xir. martii, interrogata si, capiendo habitum
virilem, ipsa cogitabat maie facere : respondit quod non ; et ' adhuc
de pn\;senti, si esset in alia parte et in hoc habitu virili, videtur ei
quod esset unum de magnis bonis Franciae, facere sicut 5 faciebat
ante captionem suam.
Item, die sabbati, xvii. martii, interrogata, quia dixit quod de-
* Ouoad decimiiiii quarium : respond : « Je ne fais point mal de Dieu
servir; et demain vous en serés respondus ^\ »
sont supprimées dans cette dernière; deux autres y sont rangées sous l'article
XIV. (Voyez ligne 8 de cette page : Et ipsa die, interrogata. . .) Pas plus que
Quichcrat, je ne m'explique l'omission. Quant à la transposition, elle doit vrai-
semblablement être attribuée à une erreur du copiste qui a exécuté le manuscrit de
D'Urfé. — I. A : decimum quartum. — 2. A omet die. — 3. C .• accipiam. —
4. AC ajoutent quod. — 5. AC ajoutent ipsa. — 6. U, fol. 28, r".
PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC 187
fert habitum virilem per prasceptum Dei, quare ipsa petit camisiam '
mulieris in articule mortis : respondit quod sufficit sibi quod cami-
sia * sit longa.
XV. « Item, cum requisierit dicta Johanna aliquando et pluries
quod permitteretur ei audire missam, monita habitum virilem
deserere et resumere muliebrem, dando ei spem per judices quod
admitteretur ad auditionem missas et communionem sacramento-
rum, in casu quo vellet dimittere ex toto habitum virilem et mu-
liebrem sumere, secundum decentiam sui sexus, noluit acquies-
cere; scilicet, sed > non communicare sacramentis et divinis officiis
pra:elegit, quam hujusmodi habitum deserere, fingendo hoc dis-
plicere Deo. In quo apparet pertinacia ejus, et induratio in malo,
defectus caritatis, inobedientia ad Ecclesiam et divinorum sacramen-
torum contemptus. »
* Ad hune ^ articulum, dicta die martis, xxvii. martii, respon-
dit ^ Johanna quod carius diligit mori quam revocare id quod ipsa
fecit de pra;cepto Domini nostri.
Dicta die, interrogata si velit deserere habitum virilem pro au-
diendo missam : respondet, quantum ad habitum quem defert,
ipsa non dimittet eum adhuc ; nec est in ea détermine infra quem
dimittet eum.
Item, eadem die, dicit quod, si judices "réfutent sibi de audiendo
missam, bene est in Domino nostro de faciendo ei audire, quando
placuerit, sine ipsis.
* Ouoad decimum quintum : respond qu'elle ayme plus chier mourir
que révoquer ce qu'elle a fait du commandement de Nostre Seigneur <^.
hiterroguée s'elle veult laisser Tabit de homme pour ouyr messe : res-
pond, quant à l'abit qu'elle porte, elle ne le laissera point encore ; et
qu'il n'est point en elle du terme dedans quant elle le laissera.
Item^ dit que, se les juges luy refusent de faire ouyr messe, il est bien
en nostre Seigneur de luy faire ouyr, quant il luy plaira, sans eulx 7.
I. C : catuiseam. — 2. C : camisea. — 3-0 omet sed. — 4. A : decimum
quintum. — ). A : respondet. — 6. Ms. en marge : une main. — 7. Ms. .-en
marge : une main.
l88 PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC
Item, quantum ad residuum articuli, de sequela : respondet quod
confitetur se bene fuisse monitam de capiendo habitum muliebrem ;
quajitum vero ad irreverentiam et alias sequelas, negat.
Irem, die jovis, xv. martii, interrogata quod pr^eeligeret, scilicet
capere habitum muliebrem et audire missara, vel manere in habitu
viri et non audire missam : respondit : « Certificetis'mihi deaudien-
do missam, si sim in habitu muliebri ; et super hoc respondebo
vobis. » Ad quod fuit sibi dictum per interrogantem quod eam de
hoc certificabat. Tune ipsa Johanna respondit : « Quid dicetis vos ',
si ego juravi et promisi nostro régi non deporiere istum habitum ?
Verumtamen ego respondeo vobis : faciatis mihi fieri unam ves-
tem longam usque ad terram, sine cauda, et eam tradatis mihi ad
eundum ad missam ; et postea, in regressu, ego resumam habitum
quem habeo. » — Iterum interrogata de accipiendo habitum mulie-
brem ex toto, pro eundo auditum missam : respondit : « Ego habe-
bo consilium super hoc, et postea respondebo vobis. » Et ulterius
requisivit, in honore Dei et Nostrre Dominae, quod ipsa posset
audire missam in ista bona villa. Ad quod fuit sibi dictum quod
ipsa caperet habitum muliebrem simpliciter et absolute. Et ad hoc
ipsa Johanna respondit : « Tradatis mihi habitum ad modum unius
filiit burgensis, scilicet unam houpelandam ^ longam et similiter
capucium muliebre, et ipsa accipiam pro audiendo missam. » Et
insuper instantius quem poterat, tune requisivit quod dimitteretur
ei ille habitus quem deferebat, et quod permitteretur ei audire mis-
sam, absque mutatione.
Item, sabbati xvii. martii, mterrogata quid dicebat ipsa ad dic-
tum habitum muliebrem qui sibi offerebatur, ut posset audire mis-
sam : respondit, quantum ad habitum muliebrem, non caperet
Ifem dit, quant au résidu de l'article de la séquelle : respond qu'elle
confesse bien avoir esté amonnestée de prandre abit de femme. Quant à
l'inrévérence et autres séquelles, les nye '.
I. O omet l'os. — 2. C : hoppela/idavi. — 3. U, fol. 28, r".
PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE D*ARC 189
illum adhuc, donec placuerit Domino nostro ; et, si ita sit quod
oporteat eam duci usque in judicium et eam spoliari, ipsa requirit
dominis ecclesiasticis ut dent ai gratiam habendi unam camisiam
muliebrem et unum capitegium in capite suo ; quia praidiligit
mori quam revocare id quod Dominus noster fecit sibi fieri. Et
crédit firmiter quod Dominus noster non permittet eam venire ita
basse, quin habeat succursum a Deo bene cito et per miraculum.
— Item, eadem die, interrogata, quia dixit quod caperet habitum
muliebrem, dummodo permitteretur abire, utrum hoc placeret
Deo: respondit, si daretur sibi licentia in habitu muliebri, ipsa se
poneret cito in habitu viriH, et faceret illud quod fuit sibi prœcep-
tum per Dominum nostrum; nec faceret pro aliqua re juramentum
quin se armaret et poneref in habitu viriH, pro faciendo placitum
sive voluntateni Domini nostri.
XVI. « Item, dicta Johanna perantea, post ejus captionem, in
Castro de Beaurevoir et Attrebati % pluries fuit monita caritative per
nobiles et notabiles personas utriusque sexus deserere habitum viri-
lem, et vestes suo sexui congruas et décentes resumere, Quod omni-
no facere recusavi^ et adhuc, ut pr^dictum est, perseveranter récu-
sât, et cîetera opéra facere sexui muliebri convenientia, in omni-
bus, virum magis se gerens quam mulierem. »
* Ad hune ^ articulum, respondet Johanna quod, Attrebati > et
in Castro de Beaurevoir, fuit bene monita capere habitum mulie-
brem ; quem tune recusavit, et adhuc récusât. Et, quantum ad alla
opéra muliebria, dicit quod sunt satis ali^e mulieres pro his facien-
dis.
* Ouoad decimum sextum : respond que, à Arras et Beaurevoir, a bien
esté amonnestée de prandre habit de femme, et l'a refusé et refuse
encore. Et quant aux autres œuvres de femme, dit que il y a assés
autres femmes pour ce faire ^.
I. ABC : Attrabati. — 2. A : decimum sextum. — 3. BC : Attrahati. — 4. U,
fol. 28, ro.
190 PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC
Die sabbati, tertia martii, intèrrogata si habeat memoriam
utrum magistri qui in alia obedientia eam examinaverunt, quidam
per unum mensem, et alii per très hebdomadas, interrogaverânt
eam de mutatione sui habitus : respondit quod non reminiscitur ;
tamen interrogaverunt eam ubi ipsa ceperat ilkid habilitamentum
viri ; quibus dixit quod ceperat apud Vaucoulour \ — Intèrrogata si
petierint ab ea an ceperit per voces suas ^ : respondit quod non
recordatur; nec recordatur si regina sua id ipsum petierit ab ea. —
Iterum intèrrogata si rex suus, et regina, ac Ciieteri de parte adversa
requisierint eam deponere habitum suum et sumere habitum
muliebrem : respondit : « Hoc non est de processu vestro. »
Ulterius intèrrogata si de hoc fuerit requisita apud Bcaurevoir :
respondit vere quod sic ; et tune respondit quod non mutaret
absque licentia Domini nostri. Item dixit quod domicella ^^^ Ltixem-
Wforequisivitdominum de Luxenibonrc quod ipsa Johanna non tra-
deretur Anglicis. Item dixit quod praedicta domicclla et domina de
Beaiirevoir obtulerunt ei habitum muhebrem, vel pannum pro
faciendo illum, requirentes ei quod illum deferret; quibus respon-
dit se non habere licentiam a Domino nostro, et quod nondum ade-
rat tempus. Dixit insuper quod dominus Johannes de Pressy^ miles,
et nonnuUi ahi obtulerunt ei habitum muliebrem, Attrebati ', et
pluries petierunt ab ea si vellet mutare habitum. Praeterea dixit
quod, si debuisset mutare hujusmodi habitum, ipsa mutasset
citius ad requestam prasdictarum duarum dominarum quam alia-
rum ^ exsistentium in regno Francia;, excepta regina sua. — Intèr-
rogata ulterius utrum, dum Deus ei revelavit quod habitum suum
mutaret, si hoc fuit per vocemsancti Michaelis vel sanctarum Katha-
rinie et Margaretïe : respondit : « Vos non habebitis de hoc nunc
aliud. »
XVII. « Item, cum dicta Johanna devenit ad praesentiam dicti
Karoli, sic induta et armata, ut pra^missum est, inter alia, tria sibi
I. C .• Vaiicouleur. — 2. AC : suas voces. — 3. ABC : Attrabati. — A- Q ■
aliorum.
PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC I9I
promisit: primum quod levaret obsidionem Aurelianensem; secun-
dum quod faceret eum coronari Remis ; et tertium quod vindica-
ret eum de suis adversariis, eosque omnes sua arte aut interfice-
ret, aut expelleret de lioc regno, tam Anglicos quam Burgundos. Et
de istis promissis pluries et in pluribus locis publiée dicta Johanna
se jactavit; qui\;, ut major fides adhiberetur dictis et factis suis,
tune et deinceps fréquenter usa est divinationibus, detegendo
mores, vitam et occulta facta aliquorum venientium ad pra.»sentiam
suam, quos antea non noverat nequeviderat, jactandose illa cognos-
cere per revelationem. »
* Ad hune ' articulum - respondet ' Johanna se portasse nova ex
parte Dei régi suo, quod Dominus noster redderet sibi regnum suum
Francise, faceret eum coronari Remis et expelleret suos adversarios.
Et de hoc fuit nuntia ex parte Dei, sibi dicendo quod eam poneret
audacter in opère, et quod levaret obsidionem Aurelianensem.
Item dixit quod ipsa loquebatur de toto regno, et quod, si dominus
Burgundiie et alii subditi regni non venirent ad obedientiam, rex
suus per vim faceret eos venire. Item dixit, quantum ad finem arti-
culi, de cognoscendo Robertum de Baudricourt et regem suum,
quod ipsa se referebat ad hoc quod alias super hoc responderat K
Die jovis, xxii. februarii, confessa fuit quod, quando ipsa venit
* Ouoad decimum septimuin : respond qu'elle confesse qu'elle porta les
nouvelles de par Dieu à son roy, que nostre Sire lui rendroit son
royaume, le feroit couronner à Rains, et mectre hors ses adversaires.
Et de ce en fut messagier de par Dieu ' ; et qu'il la meist hardiement
en oeuvre ; et qu'elle lèveroit le siège de Orléans.
Item, dit qu'elle disoit tout le royaume, et que, se monseigneur de
Bourgongne et les autres subgectz du royaume ne venoient en obéis-
sance, que le roy les y feroit venir par force.
Ifem dit, quant à la fin de l'article, de congnoistre Robert et son roy :
respond : « Je m'en tien ad ce que autresfois j'en ay respondu ^. »
I. A : decimum septimum. — 2. A omet articulum. — 3. A ajoute dictn. —
4. A : lesponderct. — 5. Ms. en marge: Vray. — 6. U, toi. 28, r".
192 PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC
apud Vaiiconhiir \ ipsa cognovit Robertum de Baudricourt, et tamen
eum antea nunquam viderat; et hoc fuit per vocem quic dixit ei
quod ipse erat ille. Item dixit quod ipsa reperit regem suum apud
Chinon, ubi applicuit quasi in meridie, et hospitata fuit in quodam
hospitio; et, post prandium, ivit apud regem suum in Castro, quem,
dum intravit cameram, ipsa cognovit inter caeteros et per consilium
vocum; cui quidem régi dixit quod ipsa volebat ire debellatum
Anglicos.
Die martis, xiii. niartii, interrogata de quodam sacerdote concubi-
nario, et de una tassa argentea perdita, etc. : respondit de hoc toto
se ^ nescire ahquid, nec de hoc unquam audivisse loqui.
XVIII. « Item, dicta Johanna, quamdiu stetit cum dicto Karolo,
totis viribussibi et suis dissuasit ne attenderent quoquomodo alicui
tractatui pacis seu appunctuamento cum adversariis suis, semper eos
incitando ad occisionem et effusionem sanguinis humani; asserendo
quod pax haberi non posset, nisi cum bute lanceas et ensis; et quod
a Deo erat sic ' ordinatum, quia adversarii régis ahas non dimitte-
rent illud quod occupant in regno; quos sic debellare erat unum de
magnis bonis quod posset contingere toti christianitati, ut dice-
bat. »
*Ad hune ' articulum respondet Johanna, quantum ad ducem
Burgundia;, ipsa requisivit eum per litteras et suos ambaxiatores >,
quod esset pax inter regem suum et dictum ducem; quantum vero
ad AngHcos, pax quam oportet ibi esse, est quod vadant ad patriam
suam in AngHa. Et de residuo articuh, ahas respondit, ad quam
responsionem se refert.
* Quoad decimum octaviim : dit, quant à la paix, dit, quant au duc de
Bourgongne, elle l'a requis le duc de Bourgogne, par lectres et à ses
ambassadeurs, que il y eust paix. Quant aux Angloys, la paix qu'il y
fault, c'est qui s'en voysent en leurs pays, en Angleterre. Et du résidu,
qu'elle a respondu ; à quoy elle se rapporte ^.
1. C : Vaucoiileur. — 2. C omet se. — 3. AC : sic a Deo erat. — 4. A : decitnum
oclai'um. — 5. A : dnibassatores. — 6. U, fol. 28, r<^.
PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC 19 3
Die martis, xxvii. februarii, interrogata quare ipsa non recepit
tractatum cum capitaneo de Gergueait ' : respondit quod domini de
parte sua responderunt Anglicis quod ipsi non haberent terminum
quindecim dierum quem petebant, sed recédèrent cum suis equis,
in hora tune pra:senti. Et quantum ad ipsam, dixit eis quod recé-
dèrent in suo gippone seu tunica, vita eorum salva, sivellent;
alias caperentur deinsultu. — Interrogata, si liabuerit deliberationem
cum consilio suo, videlicet cum suis vocibus, utrum daret eis termi-
num an non : respondit quod de hoc non habet memoriam.
XIX. «Item, dicta Johanna,dasmones consulendo et utendodivi-
nationibus, misit quctsitum quemdam ensem absconsum in ecclesia
Beatae Katharinae de Fierbois \ aut quem malitiose, fraudulenter et
dolose abscondit sive abscondi fecit in dicta ecclesia, ut, seducendo
principes, nobiles,clerum etpopulum,eosinduceretad faciliuscreden-
dum quod ipsa per revelationem sciebat dictum ensem in eodem loco
esse, et per haec et similia, in dicendis suis fides indubia sibi faci-
lius adhiberetur. »
* Ad hune ' articulum, dicta die martis, xxvii. martii, respondet'^
quod se refert ad ea qu^e super hoc alias respondit; et residuum arti-
culi negat.
Die martis, xxvii. februarii, interrogata si fuerit ad Sanctam
Katharinam de Fierboys : respondit quod sic, et ibi audivit très mis-
sas una die, et abinde recessit ad villam de Chinon. Item, eadem. die
martis, xxvii. februarii, dixit quod ipsa habuit unum ensem, quem
a villa Turonensi vel Chinon misit quassitum apud Sanctam Katha-
rinam de Fierboys ; qui ensis erat in terra, rétro altare sanctse Katha -
rinae; et satis cito repertus fuit dictus ensis totus rubiginosus. —
* Oiioad lieciinuiii iionutn, se refert ad ea quiV alias super hoc respoiisit, et
residuum arliculi iiegat >.
i. C : Gergeau. — 2. C : Fierboys. — ^. A : decimum nonum. — 4. B : res-
pondit. — S- U, fol. 28, ro.
Procès de Jeanne d'Arc. 13
194 PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC
Interrogata qualiter sciebat dictum ensem ibi esse : respondit quod
eratin terra, rubiginosus, habens quinque cruces; et hoc scivit per
voces suas, dicens quod nunquam viderat hominem per quem misit
quassitum dictum ensem; quae scripsit gentibus ecclesiae quod eis
placeret quod ipsa haberet dictum ensem, quem sibi miserunt; nec
erat multum profunde in terra, rétro dictum altare, ut sibi videtur;
verumtamen nescit proprie si hoc erat ante vel rétro; et crédit quod
ipsa scripsit quod esset rétro. Item dixit quod, statim quod fuit
repertus dictus ensis, gentes ecclesiic loci fricaverunt eum, et illico
cecidit rubigo sine vi; et fuit unus armarius de Turonis qui ivit
qusesitum dictum ensem. Et ei dederunt vaginam gentes ecclesia^
Sanctas Katharinre, et illi de Turonis simul ; et fecerunt fieri duas
vaginas, unam develuto rubeo, aliam de panno aureo; et ipsa fecit
fîeri unum de corio bene forti. Dixit etiam quod, dum capta fuit,
non habebat dictum ensem, quem scmper ex tune portavit usque
quo ipsa recessit de Sancto Dion3'sio. Interrogata de benedictione,
si aliquam fecerit vel fecit fieri supra dictum ensem : respondit
quod non, nec scivisset facere aliquid. Item dixit quod bene dilexit
prasdictum ensem, eo quod repertus fueratin ecclesia Sanctae Katha-
rinae, quam bene diligebat.
Item, die sabbati, xvii. mensis martii, interrogata de quo deser-
viebant ilhe quinque cruces, quc-e erant in ense reperto in ecclesia
Sanctae Katharin^e de Fierboys : respondit quod de hoc nescit ali-
quid.
XX. « Item, ipsa Johanna sortem posuit in anulo, vexillo et cer-
tispeciis tel« ac pannoncellis ' quos deportare et a suis deportari
facere solebat, ac etiam in ense invento per revelationem, ut dicit,
apud Sanctam Katharinam de Fierboys, dicens illa esse bene fortu-
nata. Et super ea fecit multas exsecrationes et conjurationes, in plu-
ribus et diversis locis, publice asserens per ea magna facere, et obti-
nerede adversariis victoriam; nec suis gentibus, pannoncellos hujus-
I. La (omiQ pi'niioiiceîlus est constante en AC.
PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC I95
modi habentibus, aliquid adversi in suis aggressionibus et factis
posse contingere, aut ipsos aliqnod infortiinium pati. Quod specia-
liter palam et publice publicavit Compcndii, pridie quam de dicta
villa Compendii, cum exercitu, fecitexitum contra dominumdiicem
BurgundiîE, in quo, vulneratis, interfectis et captis multis de suis,
capta est et deprehensa. Et idem publicaverat et fecerat in Sancto
Dionysio, cum excitaret exercitum ad dandum insultum contra
Parisius. »
*Ad hune ' articulum, die martis, xxvii. martii, dixit quod se
refert ad ea quje super hoc alias respondit. Et ulterius addit quod,.
de aliqua re quam fecerit, non erat sortilegium, nec aUa mala ars ;
sed de bono t'ortunio sui estandart, se refert ad fortunium quod
Dominus noster in eo transmisit.
Die martis, xxvii. februarii, interrogata si posuerit ensem suum
supra aliquod altare : respondit ' quod non, quod sciât, nec quod
posuerit ut esset magis fortunatus '. Interrogata si habebat ensem
suum, quando fuit capta : respondit quod non; sed habebat ununi
qui fuerat captus supra unum Burgundum.
Item, die jovis, prima martii, interrogata quis dederat ei anulum
quem habent Burgundi : respondit quod pater suus vel mater sua,
et ei videtur quod in illo erat scriptum Jhesus Maria; sed nescit
quis fecit ea scribi; nec erat in eo lapis, ut videtur ei; et sibi fuit
datus apud Dompremi "^. Dixit etiam quod frater suus dédit ei anulum
quem nos, episcopus, habemus, de quo nos onerat ut illum offe-
ramus ecclesias. Item, dixit quod de nullo anulorum suorum cura-
vit seu sanavit aliquam personam.
* Oiioad vicesuiiuin, se refert ad ea qux super hoc respondit. Et ulterius
addit que de chose qu'elle ait fait, il n'y avoit ne sorcerie, ne autre mau-
ves art. Et du bon eur de son estaindart, dit que de l'eur, s'en raportc
à l'eur que nostre Seigneur y a envoyé > .
ï. A : vicesiiniini. — 2. BC : respondet. — 3. i^ omet ce membre de phrase.
4. C : Dompremy. — )■ U, fol. 28, ro.
196 PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE DARC
Item, die sabbati, tertia mardi, interrogata, cum rex suus primo
posuit eam in opère etfecit fieri suum vexillum, an genres armoram
et alias gentes guerrae fecerunt fieri pannoncellos ad modum sui
vexilli : respondit : « Bonum est scitu quod domini manutenent
arma sua. » Item, respondit quod aliqui socii guerre fecerunt fieri
pannoncellos ad placitum eorum^ etalii non. — Interrogata de qua
materia fecerunt fieri, an de tela, an de panno : respondit quod hoc
erat de albo satino, et in aliquibus erant lilia; nec erant nisi dua?
vel très lanceae de societate sua; sed socii guerrae aliquando facie-
bant ' fieri pannoncellos adsimilitudinem suorum, necfaciebant'' hoc
nisi pro cognoscendo suos ab aliis. — Interrogata si multum saepe
renovabantur : respondit quod nescit; et quando lanceas erant rup-
tas, tune renovabantur pannoncelli. — Interrogata si dixerit quod
pannoncelli facti ad similitudinem suorum essent ' forturiati : res-
pondit quod aliquando dicebatbène : « Intretisaudacter per médium
Anglicorum, sive infra Anglicos », et ipsamet ibidem intrabat. —
Interrogata si dixerit eis quod portarent audacter, et + haberent
bonum fortunium : respondit quod bene dixit eis id quod venerat
et adhuc erat venturum. ^ Interrogata si ponebat vel apponi facie-
bat aquam benedictam supra dictos pannoncellos, dum eos çaperet
de novo : respondit quod de hoc nescit aliquid ; et, si fuerit factum,
hoc non fuit de praecepto suo. — Interrogata si viderit super eos
aquam projici : respondit : « Hoc non est de processu vestro »; et,
si viderit projici, non estadvisata nunc de hocrespondere. — Inter-
rogata si socii guerrae faciebant poni in suis pannoncellis Jhesus
Maria : respondit, per fidem suam, de hoc nescire aliquid. — Inter-
rogata si, circumeundoaltare vel ecclesiam, ad modum processionis,
fecerit deferri telas, pro faciendo pannoncellos : respondit quod
non, nec de hoc quidquam fieri vidit.
Item, die sabbati, xvii. martii, interrogata de qua materia erat
anulus suus, in quo scriptum erat Jhesus Maria : respondit quod
I. AB : faciehat (s,ic). — 2. BC : faciébal (sic). — 3. C ; eraut. — 4. BC.
ajoutent quod.
PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC I97
nescit proprie; et, si sit de auro, non est de auro puro, nec scit utrum
sit aurum vel electrum; et cogitât quod ibi erant très cruces^ nec
aliud signum quod sciât, exceptisjHESUS Maria. — Interrogata quare
ita libenter respiciebat dictum anuium, dum iret in facto guerras :
respondit quod propter placentiam et honorem patris et matris suo-
rum; et ipsa habens anuium in manu sua et in digito suo, tetigit
sanctam Katharinam quae sibi apparuit. — Interrogata in qua parte
eam tetigit : respondit : « De hoc non habebitis aliud. »
XXI. «Item, dicta Johanna, suis' temeritateetpr^esumptioneducta,
litteras, nominibus istis Jhesus Maria praemissis, signo crucis inter-
posito, confici fecit et transmitti, ex parte sui, domino nostro régi,
domino Bedfordi^, tune regenti regnum Francise, et dominis ac
capitaneis tune tenentibus obsidionem ante Aurelianis, multa mala
et perniciosa ac fidei catholic^e minus consona continentes, quarum
ténor inferius sequitur. »
* Ad hune ^ articulum, dicta die martis, xxvii. martii \ respondit
quod, quantum ad litteras, eas non fecit per superbiam aut pras-
sumptionem, imo per pr^eceptum Domini nostri; et bene confitetur
contenta in litteris, exceptis tribus vocabulis.
Die jovis, xxii ^. februarii, dixit quod miserat litteras ante Aure-
Hanis Anglicis, ut inde recédèrent, prout littetcÇ quas audivit legi
continent, exceptis duobus vel tribus verbis, videlicet rende:^ à la
*Oiwad vicesimum primum : respond que, quant aux lectres, qu'elle ne
les a point faictes par orgueil ou présonipcion, mais par le commande-
ment de nostre Seigneur; et confesse bien le contenu eu lectres, excepté
troys mos.
liem, dit que se les Anglois eussent creu ses lectres, ilz eussent fait que
salges> ; et que avant que soit sept ans, ilz s'en appercevront bien de ce
qu'elle leur escripvoit. Et de hoc se refert ad responsionem alias per eamfac-
iam <'.
I. BC : sine ; O : sive. — 2. A : vicesimum primtini. — 3. ^ ajoute dicta Johanna.
— 4. 5C ajoutent mensis. — 5. Ms. en marge : Vray. — 6. U, fol. 28, r" et vo. La
rédaction latine reporte cette réponse à l'article suivant. (Article XXII, voyez page
199 : ^(f hum articulum, qui est ténor litterarum przdictarum . . .)
198 PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC
Pucelle, ubi poni dehei rendei au roy, proul dixit ; etiam duo ', vide-
licet corps pour corps ^ et chief de guerre. Quarum quidem litteramm
ténor sic incipit : Roy d'Angleterre, etc., et superius intitulantur :
►î< Jhesus Maria <i*.
Sabbati, tertia mensis martii, interrogata si illi de sua parte cre-
dant firmiter quod missa sit ex parte Dei : respondit quod nescit si
hoc credant, et de hoc se refert animo eorum ; quod si non cre-
dant, nihilominus dixit se missam ex parte Dei. — Interrogata si
putet quod ipsi, credendo eam esse missam ex parte Dei, habeant
bonam credulitatem : respondit : « Si hoc credant ipsi, non sunt
decepti seu abusati. »
XXII.
►î< JHKSUS MARIA. ►$<
Roy d'Angleterre, et vous, duc de Bedford, qui vous dictes régent le
royaume de France ; vous, Guillaume de la Poule 3, conte de Sulford ;
Jehan, sire de Talebot ; et vous, Thomas, sire d'Escales, qui vous dictes
lieutenans4 dudit duc de Bedford >, faictes raison au Roy du ciel ; ren-
dez à la Pucelle, qui est cy envolée de par Dieu, le Roy du ciel, les
clefs de toutes les bonnes villes que vous avez prises et violées en
France. Elle est ci venue de par Dieu pour réclamer le sanc royal. Elle
est toute preste de faire paix, se vous lui voulez faire raison, par ainsi
que France vous mectrés ^ jus, et paierez ce que vous l'avez tenu. Et
entre vous, archiers, compaignons de guerre, gentilz et autres qui estes
devant la ville d'Orléans, alcz vous ent en vostre païs, de par Dieu ' ; et
se ainsi ne le faictes, attendez les nouvelles de la Pucelle qui vous ira
voir briefment, à voz bien grans dommaiges. Roy d'Angleterre, se ainsi
ne le faictes, je sui*^ chief de guerre, et en quelque lieu que je? actain-
dray voz gens en France, je les en ferai aler, vueillent ou non vueillent ;
et si ne vuellent obéir '°, je les feray tous occire. Je sui " cy envolée '^ de
par Dieu, le Roy du ciel, corps pour corps, pour vous bouter hors de
toute France. Et si '3 vuellent obéir '♦, je les prandray à mercy. Et n'aiez
point [aultre] "5 oppinion, quar '^ vous ne tendrez point le royaume de
I. AC ajoutent verba. — 2. A : corpus pro corporc. — 3. AC : Pôle. — 4. C :
lieutenant. — 5. O : Bedfort. — 6. A : mette^; C : mectre\. — 7. AC : de par
Dieu en vostre païs. — S. A : suis. — (^. A omet je. — 10. C : ohair. — 11. A :
suis. — 12. A : envoyée. — 13. A : se H~. — 14. C : ohair. — 15. ABC en vostre.
— 16. A : car.
PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC I99
France de ' Dieu, le Roy du ciel, filz ^ Sainte Marie ; ainz le tendra le
roy Charles, vray héritier ; car Dieu, le Roy du ciel, le veult, et lui est
révélé par la Pucelle ; lequel entrera "> à Paris à bonne compagnie 4, Se
ne voulez > croire les nouvelles de par Dieu et la Pucelle, en quelque
lieu que vous trouverons, nous ferrons dedens et y ferons ung si grant
hahay, que encore a-il mil ans que en France ne fu ^ si grant, se vous ne
faictes raison. Et croyez fermement que le Roy du ciel envolera plus de
force à la' Pucelle, que vous ne lui sariez 7 mener de tous assauk, à elle
et à ses bonnes gens d'armes ; et aux horions verra-on qui ara s meilleur
droit de Dieu du ciel. Vous, duc de Bedford, la Pucelle vous prie et vous
requiert que vous ne vous faictes mie destruire. Si vous lui faictes raison,
encore pourrez venir en sa compaignie, l'oii que les Franchois 9 feront le
plus bel fait que'o oncques fu fait pour la chrestienté. Et faictes response
se vous voulez faire paix en la cité d'Orléans ; et se ainsi ne le faictes, de
vos bien grans dommages vous souviengne briefment. Escript ce
mardi" sepmaine saincte. »
Ad hune'- articulum, qui est ténor litterarum praedictarum, res-
pondit Johanna'5 quod, si Anglici credidissent suis litteris, fecissent
ut sapientes ; et quod, ante septennium, ipsi bene hoc percipient de
hoc quod eis scripsit; et quod de hoc se refert ad responsionem
alias per ipsam flictaiii.
XXIII. « Ex auARUM litterarum tenore, clare constat dictam
Johannam a malignis spiritibus illusam esse, et eos fréquenter con-
sulere in ejus agendis, aut, ad seducendos populos, talia figmenta
perniciose ac mendaciter adinvenire. »
*Ad hunc'+ articulum'5 respondit, quoad fïnem ipsius articuli
[vicesimi] terxii, mentionem facientis quod ha^c fecit ex consilio
malignorum spirituum : negat.
* El quoad articuhim facientcni nieiilionein qttoâ hœc fecit ex consilio mali-
gnorum spirituum, negat '''.
I. 5 et O omettent de. — 2. AC ajoutent de. — 3. Ç omet entrera. — 4. A :
contpaisrnie. — 5. C ; voiille;. — b. A : fust. — '] . A : sariés ; C : saîriei. — 8. ^
ajoute le. — <). A : François. — 10. A : qui. — i\.B : samedi. — 12. A : viceslmum
secundum. — i}. A : dicta Johanna respondit. — 14. A : vicesinmm tcrtium. —
I). A ajoute Johanna. — 16. U, fol. i8, v".
200 PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC
Item, martis xxvii. mensis februarii, dixit quod mallet distractam
esse cum equis, quam in Franciam venisse sine licentia Dei.
XXIV. « Item, dicta Johanna his nominibus, Jhesus Maria,
signe crucis illis interposito, abusa fuit, in et pro signo dando ali-
quibus de suis quod, dum in suis litteris ex parte sua hujusmodi
verba cum cruce reperirent, contrarium crederent ejus quod scribe-
bat, et etiam contraria facerent. »
* Ad hune ' articulum, die martis, xxvii. martii, respondit ""
Johanna ' quod se refert ad responsionem alias per eam super hoc
factam.
Die sabbati, xvii, martii, interrogata de quo serviebat signum
quod ponebat in suis Htteris [et hsec nominaj ^, Jhesus Maria :
respondit quod clerici scribentes suas litteras ponebant [hoc ibi| \
et dicebant aHqui quod decebat ponere illa duo nomina, Jhesus
Maria.
XXV. « Item, dicta Johanna, officium angelorum usurpando, se
dixit et asseruit fuisse et esse missam ex parte Dei, etiam ad ea quas
ad viam facti et sanguinis humani effusionem omnino tendunt.
Quod sanctitati penitus aHenum est, et omni piae menti horrendum
est et abominabile ^. »
** Ad hune' articulum, dicta die martis, xxvii. martii, respondet
Johanna ^ quod primo requirebat quod fieret pax, et, casu quo non
fieret pax, parata erat pugnare.
Sabbati, xxiiii. februarii, confessa fuit quod venerat ex parte Dei,
* XXIV. Se refert ad responsionem ejus alias super hoc per eam factam ^.
** XXV. Respondet quod premièrement elle requéroit que on feist paix,
et que, ou cas que on ne voudroit faire paix, elle estoit toute preste de
combatre '°.
\. A : vices imum quartum. — 2. A : respondet. — 3- ^ omet Johanna. —
4. O omet et haie nomina. — 5- jQ omet hoc ihi. — 6. AC : abhominabile . —
7. A : vicesinmm quintum. — ^. A omet Johanna. — 9. U, fol. 28. vo. — 10. V,
fol. 28, vo.
PROCES DE CONDAMX'ATION DE JEANNl- D ARC 201
et quod, in judicio in quo erat coram nobis, non habebat quid
agere aut negotiari ; et quod remitteretur ad Dcum a quo venerat.
Item, sabbati, xvii. martii, dixit quod Deus misit eam ad succur-
sum régis Francis.
XXVI. « Item, praedicta Johanna exsistens Compendii, anno
Domini millesimo quadringentesimo vicesimo nono, in mense
augusti, a comité â'Armis^nac recepit litteras qiiarum ténor inferius
sequetur '. »
*Ad iiunc - articulum, die xxvii. mensis 5 martii, priedicta
Joiianna respondit ^ quod se refert ad responsionem alias per eam
super hoc fictam.
Item die jovis, prima martii, interrogata utrum habuerit litteras a
comité" Armigniaci, mentionem lacientes cui de tribus contenden-
tibus de papatu deberet obedire : respondit quod ipse comes scripsit
ei quasdam litteras super isto casu ; ad quem casum responsum
dédit, inter caetera, quod, quando esset Parisius vel alibi in requie,
ipsa daret responsum. Et tune volebat ascendere equum, quando
illud responsum dédit. — Post quarum comitis et Johannas littera-
rum lecturam, luit interrogata si erat responsum suum. Respondit
quod cogitabat se fecisse illud responsum, scilicet partem, sed non
totum. — Interrogata si dixerit scire per consilium Régis regum id
quod "> debebat credere super hoc : respondit quod de hoc nihil
sciebat. — Interrogata si laciebat dubium ^ cui ipse comes debebat
obedire : respon 'it quod, de hoc, nesciebat quid mandare cui debe-
bat obedire, et " quod ipse petebat scire cui Dominus noster volebat
quod ipse obediiet; sed, quantum ad eam, ipsa tenet et crédit quod
debetur obedire domino nostro Papae Romano. Item dixit quod
XXVI. Se refert ad cjis responsionem s.
i. A : seqtiilur tuf cri r. — 2. A : vicesimum sextuin. — 3. ^4 oniet tnetisis . —
4. A : respondet. — '->■ Q '■ quid. — 6. B : dudium {sic). — ■ 7. AB et O : eo. —
8. Ihiâ., idem.
202 PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC
nuntio dixit aliud quod non est contentum in litteris ; et, nisi cito
recessisset, projectus fuisset in ripariam ', non tamen per ipsam.
Item dixit quod, de hoc quod petebat scire cui obediret, secundum bene
placitum Dei, ipsa respondit quod hoc nesciebat; et mandavit ei
plura quae non erant scripta ; et quantum ad ipsam, ipsa crédit in
Papa Romano. — Interrogata quare scribebat quod daret aHas res-
ponsum, ex quo in Papam Romanum credebat : respondit quod
responsum quod dédit, hoc fuit super aha materia quam de tri-
bus papis. — Interrogata an dixerat - quod super facto trium papa-
rum haberet consilium : respondit quod nunquam, super facto
trium paparum, scripsit aut scribi fecit ; et, medio juramento, asse-
ruit se super hoc nunquam scripsisse aut scribi fecisse.
XXVII.
« Ma très chière 3 dame, je me recommande humblement à vous et
vous supplie pour Dieu que, actendu la division qui en présent est en
sainte Eglise universal, sur le fait des papes (car ili4a trois contendans du
papat : l'un demeure à Romme, qui se fait appeller Martin quint, auquel
tous les rois chrestiens obéissent ; l'autre demeure à Paniscole, au
royaume de Valence, lequel se fait appeller pape Climent YUl^ 5 ; le tiers
en 6 ne scet " où il demeure, se non seulement le cardinal de Saint-
Estienne et peu de gens avec lui, lequel se fait nommer pape
Benoist XIIII"^ ; le premier, qui se dit ^ pape Martin, fut esleu à Cons-
tance par le consentement9 de toutes les nacions des'" chrestiens ; celui"
qui se fait appeller Climent fut esleu à Paniscole, après la mort du'^ pape
Benoist XIII% par trois de ses cardinaulx; le tiers, qui se nomme pape
Benoist XIlII^,à Paniscole '> fu esleu secrètement, mesmes par le cardinal
de Saint-Estienne) : veulliez supplier à Nostre Seigneur Jhcsuscrit que,
par sa miséricorde infinité, nous veulle '4 par vous déclarier'5 qui est,
des '^ trois dessusdiz, vray Pape, et auquel plaira que on obéisse de ci '''
en avant, ou à cellui qui se dit Martin, ou à cellui*^ qui se dit Climent,
I. AC : rippariam. — 2. ABC et Q ; quid erat. — ^. A : chère. — 4. A : y.
— 5. ABC : XII^; Q : Vl^. — 6. A : on. —y . C : soit. —8. A : dist. — 9. yl ;
cosenlement. — 10. A : de. — 11. A ; cellui. — 12. A ; de. — 13. A. Pannicole.
— 14. A : vueille. — i). A : déclarer ; C : déclairier. — 16. A : de. — 17. A :
cy. — 18. ^ ; celluy.
PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC 203
OU à cellui qui se dit Benoist ; et auquel nous devons croire, si secrète-
ment, ou ' par aucune dissiniulacion, ou publique ^ manifeste ; car nous
serons tous prestz de faire le vouloir et plaisir de Nostre Seigneur Jhesu-
crist. »
« Le tout vostre conte d'Armignac. »
XXVIII. « Cui quidem comiti Armigniaci dicta Johanna respon-
SLim fecit per litteras, manu sua signatas, quarum ténor sequitur >•> :
XXIX.
JHESUS ^ MARIA.
« Conte d'Ar.migxac, mon très chier et bon ami, Jehanne la Pucelle >
vous fait savoir que vostre message est venu pardevers moy, lequel m'a
dit que laviés 4 envoie pardeçà 5 pour savoir de moy auquel <> des trois
papes, que mandez par mémoire, vous devriés 7 croire. De laquelle chose
ne vous puis bonnement faire savoir au vray pour le présent, jusques ^
ce que je soye à Paris ou ailleurs, à requoy ; car je suis pour le présent
trop empeschiée ^ au fait de la guerre ; mes 9 quant vous sarez ^° que je
seray à Paris, envolez ung message ^' pardevers moy, et je vous feray
savoir'- tout au vray auquel vous devrez croire, et que en aray'3 sceu
par le conseil de mon droiturier et souverain Seigneur, le Roy de tout
le monde, et que en aurez h à faire, à tout mon povoir. A Dieu vous
commans; Dieu soit garde de vous. Escript à Compiengne, le xxii^" jour
d'aoust. »
XXX. « Et ita per comitem Armigniaci dicta Johanna requisita,
ut pnçmissum est, quis de tribus prienominatis pro vero Papa habe-
retur, et in quem esse credendum, non tantum dubia quis ille esset,
cum tamen unicus sit indubitatus ; verum de se ipsa nimium prae-
sumendo, auctoritatem universalis Ecclesiœ parvi pendens, dictum
suum auctoritati totius Ecclesi^e volendo prjeferre, asseruit, infra
certum terminum subsequentem, se responsuram in quem esset
credendum; et hoc, secundum quod per consilium Dei reperiret^
prout ex ejus litteris plenius constat. »
\. C : et. — 2. AB et O : pupJique. — i,. A : PuceceUe. — 4. A : avic:^. —
5. AC : decha. — 6. A : auquel. — j. C : devreries. — 8. ^ ; enipeschée. — ^. A :
mais. — 10. A : sauve:;. — 11. A : messaio-e. — 12. A : scavoir. — ii,. A : atirav.
— 14. C .• are-.
204 PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC
*Ad XXVIL, ad XXVIII., ad XXIX., ad XXX. articulos, sibi
de verbo ad verbum expositos, se refert ad suam responsionem
alias super hoc factam, qu^ ad XXVI. articulum posita est.
** XXXI. « Itemope dicta Johanna, a tempore suae juventutis et
depost, se jactavit, et de die in diem se jactat habuisse et habere
plures revelationes et visiones, de quibus, licet super his caritative
monita et alias débite ac juridice sub debito juranîenti requisita,
nullam fidem fecit aut facere voluit, seu vult; imo nec eas suffi-
cienter declarare verbo vel signo ; sed hoc facere distulit, contra-
dixit et recusavit, differt, contradicit et récusât; ac formaliter con-
tradicendo, aliquando et pluries dixit et asseruit, in judicio et extra,
quod hujusmodi revelationes et visiones non revelaret etiam vobis,
si deberet sibi caput amputari, aut ea membratim dividi ; nec ab
ejus ore extrahetur signum quod Deus ei revelaverat, et per quod
cognita fuit quod a Deo venerat. »
* XXVIL De litteris comitis Armigniaci, se refert ad suam responsionem.
XXVIII. Se refert ad suam responsionem.. XXIX. Se referf ut supra. XXX.
Se refert ad responsionem alias per eam factam '.
**Die mercurii, post Ramos Palmarum,millesimo CCCO^'Hricesimo , XXVIII^
Martii ^. Primo requisita de prœstando juramentum : respondet quod libenter,
de his quai tangebant processum, verilatem diceret. Et sic juravit.
Quod articulum continentem de hahilu, etc. : respond que l'abit et les
armes qu'elle a portés, c'est par le congié de Dieu ; et tant de l'abit
d'omme que des armes.
Item, sur ce qu'elle fut interroguée de lessier son abit : respond qu'elle
ne le lesra point sans le congié de nostre Seigneur, et luy deust l'en tren-
cher la teste; mais s'il plaist à nostre Seigneur, il sera tantoust mis jus.
Item, dit encore, s'elle n'avoit congié de nostre Seigneur, elle ne pran-
droit point habit de femme.
I. U, fol. 28, vo. — 2. U, fol. 28, vo. Les réponses suivantes se rapportent à
un incident qu'on n'a pas consigné dans la rédaction latine, mais qui est annoncé
à la page 186 par la, promesse que fait l'accusée de répondre le lendemain sur
l'article XIV.
PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC 205
* Ad hune ' articulum respondet ^ quod, ad revelandum signum
et alia contenta in articule, ipsa potuit bene dixisse quod non reve-
laret ; et addit quod in confessione sua alias facta, débet haberi quod,
sine licentia Domini nostri, illud signum non revelaret.
Item, jovis, xxii. februarii, dixit quod nulla est dies, quin audiat
illas voces ; et etiam bene indiget .
Item, die sabbati, xxiiii '. februarii, dixit quod vos dixit ei illa
nocte multas res pro bono régis sui, quas vellet ipsum regem scire
illa die, et quod non potaret vinum usque ad Pascha ; et ipse inde
esset lastior in prandio.
Item, die martis, xxvii. februarii, dixit quod bene dixit régi suo
totum una vice quod eifuerat revelatum, quia ibat ad ipsum. Item,
ea die martis, dixit quod misit litteras versus regem suum, et ibi
continebatur quod ipsa mittebat, ad sciendum si ipsa intraret villam
in qua ipse erat; et quod jam ipsa ambulaverat bene centum et
quinquaginta leucas, pro veniendo versus ipsum, in ejus auxilio; et
quod sciebat multas bonas res pro eo ; et videtur sibi quod ibi con-
tinebatur quod ipsa bene cognosceret eum, inter omnes alios.
Item, jovis, prima martii, interrogata in qua figura erat sanctus
Michael : respondit quod non vidit ei coronam ; et de suis vesti-
mentis, nihil scit. — Interrogata si ipse sanctus Michael erat nudus :
respondit : « Cogitatis vos quod Dominus noster Jhesus non habeat
de quo vestire ipsum ? »
Item, die jovis +, xv. martii, interrogata quod diceret modum
qualiter credidit evadere a Castro de Btaulieu, inter duas pecias
bosci : respondit quod nunquam fuit prisionaria in aliquo loco,
*Respond, quant à icelluy article, que à révéler le signe ou autres
choses contenues en l'article, elle peust bien avoir dit qu'elle ne le révé-
leroit point; et adjouste que, en sa confession autrefois faicte, doit avoir
que, sans congié de nostre Seigneur, ne le révéleroit >.
i. A : tricesimum primum. — 2. A ajoute Johanna. — 5. ^ ; XXIII. — 4. Q
omet joins. — 5. U, fol. 28, \°.
206 PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC
quin libenter evasisset ; et, ipsa exsistente in illo Castro, inclusisset
suos custodes infra turrim, nisi fuisset portarius qui eain vidit et
sibi obviavit. Item dixit ad hoc quod ei videtur quod non placebat
Deo quod ipsa evaderet pro illa vice, et quod oportebat quod ipsa
videretregem Anglorum, sicut voces suit dixeruntei, proutsuperius
dictum ' est. Item, dicta die jovis, interrogata de magnitudine et sta-
tura angeii sibi apparentis : dixit quod saobati respondebit, cum alia
re de qua respondere débet, videlicet id quod de his Deo placebit.
— Ea die interrogata, quia ipsa dixit quod pro dicendo veritatem
suspenditur, si sciret in se ipsa aliquod ^ erimen vel defectum, prop-
ter quos posset vel deberet ' mori, si ipsos confiteretur : respondit
quod non.
Item, sabbati, xvii. martii, iiiterrogata de astate et vestimentis
sanctarum Katharinit et Margaret^e : respondit : « Responsum est
vobis de iioc, quod vos super liis habebitis a me ; nec inde habe-
bitis aliud ; et de iiis respondi vobis totum ad certius quod scio. »
XXXII. « Item, quod per ea potcstis ac debetis praesumere
vehementerquod ipsae revelationcs ac visiones, si quas habuit dicta
Johanna, potius provenerunt ^ ex parte mendacium et malignorum
spirituum quam bonorum ;sicque ab omnibus tenendem est,attentis
maxime severitate, superbia, gestu, factis, mendaciis, et conditio-
nibus contradicentibus in pluribus et diversis articulis hic declaratis,
qux rêvera sunt et dici debent prsesumptiones juris et de jure. »
*Ad hune 5 articulum, die mercurii post Ramos Palmarum,
XXVIII. martii *, respondit ' quod negat ; sed fecit per revelatio-
nem sanctarum Katharinae et Margaret^e ; et hoc sustinebit usque
* Rcspond qu'elle nye ; mais l'a fait par révélacion des sainctes Kathe-
rine et Marguerite, et le soustendra jusques à la mort.
I. AC : scriptuiii . — 2. Q : aJiquid. — 3. ABC et Q : posset dubitare mori. —
4. Q : paveiierunt. ■ — 5. ^ ; tricesivnnn secundum. — 6. A ajoute Johanna. —
']. A : rcspoiiJi't.
PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC 10']
ad mortem. Item, ea die, dixit quod consulta fuit per aliquos de
parte sua quod poneret Jhesus Maria ; et in aliquibus suarum litte-
rarum, ponebat iila nomina, et in aliis non. Item dixit, quantum
ad istud punctum in quo scriptum est. « Quidquid ipsa fecit, hoc
est per consilium Domini nostri », quod débet haberi : « Totum
id quod ' teci boni ^ », gallice que il doit avoir : « Tout ce que fay
fait de bien. »
Interrogata, ea die, si, quando ivit ante villam de Caritate, ipsa
bene fecit vel maie : respondit quod, si maie fecit, ipsa de hoc con-
titebitur.
Interrogata si bene fecerit de eundo ante Parisius : respondit '
quod nobiles de Francia voluerunt ire ante Parisius ; et de hoc
faciendo, videtur ei quod ipsi fecerunt debitum suum, eundo contra
adversarios suos.
XXXIII. « Item, quod -> dicta Johanna pnesumptuose et temera-
rie se jactavit et jactat quod praescit futura, praeterita praescivit, et
pr^sentia occulta seu latentia, quod divinitati attribuitur sibi, hu-
mante creatur^e simplici et indoctae, attribuendo. »
Item, dit qu'elle fut conseillée par aucuns de son party qu'elle meist
Jeshus Maria : et es aucunes de ses lectres mectoitbien Jeshus Maria et
es autres non.
Item, dit, quant ad ce point où il a escript : « Tout ce qu'elle a fait,
c'est par le conseil de nostre Seigneur », que il y doit avoir : « Tout ce
que j'ay fait de bien. »
Interroguée se, de aler devant la Charité, elle fist bien ou mal : res-
pond, s'elle a mal fait, on s'en confessera.
Interroguée s'elle faisoit bien d'aler devant Paris : respond que les gen-
tilz hommes de France voulurent aler devant Paris ; et de ce faire, luy
semble qu'ilz tirent leur devoir, à aler contre leurs adversaires 5.
I. A ajoute ego. — 2. Q ; bene. — "}. A : respoiidet. — 4. C omet quod. —
). U, (cl. 28, vo.
2o8 PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aKC
* Ad hune ' articulum, eadem ^ die mercurii, xxviii, mensis mar-
tii, respondit > : « In Domino nostro est revelare cui placet sibi » ;
et quod, de ensc et aliis rébus venturis quas dixit, hoc '^ est per reve-
lationem.
Item, die sabbati, xxiiii. februarii, dicit quod Burgundi habe-
bunt guerram nisi faciant quod debent ; et hoc sit per voces.
Item, die martis, xxvii. februarii, interrogata si, dum venit ad
insultum ante bastildam AureHanenscm, dixerit gentibus suis quod
reciperet sagittas, viretonnes 5 et lapides bombardarum : respondit
quod non ; imo ibi fuerunt vulnerati bene centum vel plures. Et
bene dixit gentibus suis quod non dubitarent, et quod levarent
obsidionem. Interrogata ea die antc quam bastildam fecit retrahi
gentes suas : respondit quod de hoc non recordatur. Dicit etiam
quod bene certa erat quod levaret obsidionem Aurelianensem, per
revelationem sibi factam ; et etiam hoc dixerat régi suo, antequam
venerat illuc. Item dicit quod, in insultu bastildïe*^ Pontis, ipsa fuit
lassa in collo de uno viretonnc ' ; scd tune habuit magnam consola-
tionem a sancta Katharina, et sanata fuit infra xv dies; nec propter
hoc dimisit equitare aut operari. Interrogata si prassciebat quod ipsa
lasderetur: respondit quod hoc sciebat bene, et dixerat régi suo;
sed, hoc non obstante, non desisterct operari ulterius. Et hoc fuerat
sibi revelatum per voces sanctarum Katharinas et Margaretx'. Dicit
etiam quod ipsa fuit prima quse posuit scalam sursum in bastildam
Pontis; et in eam levando, lassa fuit in collo de uno viretonne**.
Jovis, prima martii, dicit quod ante septennium Anglici dimit-
tent majus pignus quam fecerint ante villam Aurelianensem; et
*Respond que il est à Nostre Seigneur de révéler à qui qu'il luy plaist ;
et que l'espée et autres choses à venir qu'elle a dictes, c'est par révéla-
cion 9,
I. A : tricesimum tertium. — 2. A : ea. — ^. A : rcspondet. — 4. A ajoute
non. — 5. 5 et Q :^viretonnos. — 6. AB : bastildix. — 7. 5 et Q : virelonno. —
8. 7; et Q : viretonno. — 9. U, fol. 28, v.
PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC 209
quod totum perdent in Francia". Item dixit quod habebunt majo-
reni perditionem quam unquam habuerint ' in Francia; et erit per
magnam victoriam quam Dominus noster mittet Gallicis. Et hnec
scit per revelationem sibi factam ; et quod pra^missa evenient ante
septennium; et bene dolens essct quod tantum tardaretur. Item
dicit, ut prius, quod hoc scit per revelationem, et ^que bene scit
sicut quod nos, episcopus Belvacensis, eramus ante eam, gallice
dicendo : « Je le. sçay aussi bien coimiie vous estes ici '. » Interrogata
quo anno : respondit : « Adhuc vos non habebitis hoc, sed vellem
quod hoc esset ante festum Sancti Johannis. » Ea die, interrogata si
ipsa dixerit quod istud contingeret infra festum sancti Martini hie-
malis : respondit quod dixit quod mult^e res videbuntur infra fes-
tum sancti Martini; et potest esse quod erunt AngHci qui ruent,
sive prosternentur perterram. Interrogata quid dixerit Johanni Gris,
custodi suo, in carcere, de illo festo sancti Martini : respondit :
« Ego dixi vobis. » Interrogata per quem scit illam rem venturam :
respondit quod per sanctas Katharinam et Margaretam. Item, die
jovis, prima martii, interrogata qualia promissa sanctae Katharina et
Margareta fecerunt sibi : respondit: « Hoc non est ex processu ves-
tro, ex toto. » De aliquibus rébus dixerunt sibi quod rex suus resti-
tueretur in regnum suum, vehnt adversarii sui aut non. Item, ea
die, dixit quod bene scit quod rex suus lucrabitur regnum [suum];
et quod içque bene scit, sicut scit nos illic esse.
Sabbati, tertia martii, interrogata si voces sui^ dixerunt sibi aU-
quid in generali de evasione sua et liberatione : respondit quod sic,
« Vere, dixerunt mihi quod ego liberabor; sed nescio diem neque
horam ; et quod ego faciam audacter vultum bonum. »
Die sabbati, x. martii, interrogata si fecit exitum de Compendio
de praecepto vocum suarum : respondit quod, septimana Paschae
ultimo lapsa, ipsa exsistente supra fossata Meleduni, fuit ei dictum
per voces sanctarum Katharinse et Margaret^e, quod caperetur ante
festum Sancti Johannis, et quod oportebat sic fieri ; nec de hoc stu-
I. ABC : Franciam. — 2. C : hahtterunt. — t,. A : icy.
Procès de Jkanne d'Arc. 14
210 PROCES DE CONDAMNATION DH JEANNE D ARC
pesceret, et quod omnia gratanter acciperet, quodque Deus eam
juvaret. Ea die, interrogàta si, ab illo loco Meleduni, depost fuerit
sibi dictum per voces suas quod caperetur : respondit quod sic, plu-
ries, et quasi quotidie', aut singulis diebus. Et requirebat vocibus
suis quod, dum esset capta, statim moreretur, absque longa vexa-
tione carceris; quo; voces dixerunt ei quod . caperet gratanter, et
quod sicoportebat fieri; sed non dixerunt sibi horain ; quam si sci-
visset, tune non ivisset. Et pluries petierat scire horam, quam non
dixerunt ei. Eadie dixit quod, quandodebuit recedereetiread regem
suum, dictum fuit sibi per voces quod iret audacter. quia, quando
esset apud regem suum, ipse haberet bonum signum de recipiendo
eam et sibi credendo.
Lunae, xii. martii, interrogata quomodo liberasset ducem Aure-
lianensem : respondit quod cepisset sufficiçnter Anglicos, in partibus
istis, pro rehabendo eum seu redimendo ; et, si non cepisset satis,
transivisset mare pro eundo qmtsitum eum in Anglia, cum poten-
tia. Interrogata si sanctos Katharina et Margareta dixerunt ei, sine
conditione etabsolute, quod caperet gentes sufficienter, pro habendo
duccm Aiirelianensem exsistentem in Anglia, vel alias quod transi-
ret mare pro eundo quœsitum eum et adducendo infra très annos :
respondit quod ita, et quod dixit régi suoquod dimitteret eam facerc
de prisionnariis. Dixit ulterius de se ipsa quod, si ipsa durasset tri-
bus annis absque impedimento, ipsa liberasset eum. Item dixit quod
habebat breviorem terminum quam trium annorum, et longiorem
quam unius anni ; sed de hoc pro pr^esenti non habet memoriam.
Mercurii, xiiii. martii, interrogata quale est periculum vel dange-
rium inquo, nos et alii declero, nos ipsosponebamus, tenendoeam
in causam : respondit quod sancta Katharina dixit ei quod haberet
succursum ; et nescit si hoc erit per expeditionem de carcere, vel,
quando esset in judicio, si ibi superveniet ahqua turbatio, medio
cujus posset Hberari; et cogitât quod hoc^ erit vel unum, velaliud ;
et saspius dicunt sibi voces quod liberabitur per magnam victoriam.
1. J : colUic ; C : quothidlc. — 2. Q onicl hoc.
PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC 211
Et postmodum dicunt sibi voces su^e quod capiat gratanter, « nec
cures de tuo martyrio ».
XXXIV. « Item, quod dicta Johanna, in suis temeritate et prae-
sumptione perseverando, dixit, vociferavit atque publicavit se novisse
atque cognovisse voces Archangelorum, Angelorum, Sanctorum
atque Sanctarum Dei, asserendo se voces eorum ab humanis voci-
bus scire discernere. »
*Ad hune ' articulum, die mercurii, xxviii. martii ^, dixit quod
se tenet ad illud quod alias inde dixit ; et, de temeritate et conclu-
sione articuli, se refert ad Deum, judicem suum.
Item, die martis, xxvii. februarii, interrogata si erat vox Angeli,
vel Sancti aut Sanct^, vel Dei, sine medio, qua; sibi loquebatur:
respondit quod illa vox est sanctae Katharinas et sanctie Margaret^ ;
et figuras earum sunt coronat^ pulchris coronis, multum opulenter
et multum pretiose : « Et de isto », inquit, « ego habeo licentiam a
Domino; et si dé hoc faciatis dubium, mittatis Pictavis, ubi alias
fui interrogata. » Item, eadem interrogata quomodo ipsa bene
cognoscit unam illarum Sanctarum ab alia : respondit quoti eas
cognoscit per salutationem quam ei faciunt. Item dixit quod easmet
cognoscit per hoc quod se nominant ei.
Item, die jovis, prima martii, interrogata quomodo ipsa scit quod
est vir vel mulier, qux sibi apparet : respondit : « Ego bene scio et
cognosco illas Sanctas ad voces earum », et quod sibi revelaverunt.
Eadem interrogata qualem figuram ipsa videt : respondit ' quod
videt faciem. Interrogata si habent capillos : respondet : « Bonum
est scire », gallice « // est bon à savoir ». Interrogata si erat aliquid
inter coronas et capillos : respondet quod non, Interrogata si capilli
essent prolixi et pendentes : respondet + : « Ego nihil scio. » Item
*Respond qu'elle s'en tient ad ce qu'elle en a dit. Et de temerilate et
coitclusioiie articuli, s'en raporte à Nostre Seigneur, son juge >.
i. A : tricesinium quartum. — 2. A ajoute dicta Johanna. - i,. A : respondet.
^. A : respondit. — 5. t/, fol. 28, vo.
212 PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC
dixit quod ipsa nescit si habebant aliquid de brachiis, vel si erant alia
membralïgurata. Item dixit ' quod loquebantur optime et pulchre ^ ;
et etiam eas optime intelligebat. Item, interrogata quomodo loque-
bantur, quando non habebant membra : respondit : « Ego exspecto
me ad Deum. »
Item, die xv. martii, interrogata si erat aliud signum quod essent
boni spiritus, qui sibi apparent : respondit : « Sanctus Michael me
certificavit, antequam voces venirent ad me. » Interrogata quomodo
cognovit quod erat sanctus Michael : respondit : « Per loquelam et
idioma Angelorum » ; et crédit firmiter quod erant AngeH. Interro-
gata quomodo credidit ' quod erat idioma Angelorum : respondit
quod ipsa credidit satis cito, et habuitistam voluntatem de credendo
illud. Et dixit ultra quod, quando sanctus Michael venit ad eam,
sibi dixit quod sanctit Katharina et Margareta venirent ad eam, et
quod ipsa faceret per consilium earum;et erant ordinatas pro ipsam
conducendo et sibi consulendo in his quae haberet agere ; et quod
ipsa crederet eis de hoc quod dicerent sibi; et quod erat hoc per
pr^eceptum Domini. Interrogata, si Diabolus poneret se in forma
vel in figura angeli, quaUter ipsa cognosceret quod esset bonus angé-
lus aut malus : respondet quod cognosceret bene * si esset sanctus
Michael, vel una res conficta loco ejus vel sicut ipse. Item respon-
det ^ quod, prima vice, ipsa fecit magnum dubium si esset sanctus
Michael, et prima vice habuit magnum timorem ; et vidit multo-
tiens eum antequam sciret quod esset sanctus Michael. Item inter-
rogata quare ipsa cognovit citius quod erat sanctus Michael, illa vice
qua credidit ipsum esse, quam fecerat in prima vice : respondit
quod, in prima vice, ipsa erat juvenis puer, et habuit timorem ; et,
depost, ipse sanctus Michael docuit eam, et sibi monstravit in tan-
tum, quod credidit firmiter quod ipse erat. Interrogata qualem doc-
trinam ipse docuit ei : respondit quod, super omnia, ipse dicebat ei
quod esset bona, et quod Deus adjuvaret eam ; et, inter alia, dixit
I. BC : dicit. — ' 2. A : puUre. — ^. A : cognovit. — 4. A omet quod esset
bonus angélus autvuihts : respondet quod cognosceret hene. — 5. A : respondit.
PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC 213
quod ipsa veniret ad succursum régis Francias ; et una major pars de
hoc quod angélus docuit eam est in isto libro; et recitabat sibi angé-
lus miseriam quse erat in regno Francise.
XXXV. « Item, eadem Johanna se jactavit et asseruit se discer-
nere scire quos homines plus diligit Deus aut odit. »
*Ad hune ' articulum, die mercurii, xxviii. martii, respondit :
« Ego teneo me ad illud quod alias respondi, de rege et duce Aure-
lianensi » ; de aliis gentibus nihil scit. Item dixit quod ipsa bene
scit quod Deus plus diligit suum regem et ducem Aurelianensem
quam ipsam, pro ediis corporum suorum, et dixit quod ipsa hoc
scit per revelationem.
Item jovis, xxii. februarii, dixit quod ipsa bene scit quod Deus
bene diligit ducem Aurelianensem ; et etiam quod ipsa habuerat
plures revelationes de ipso duce, quam de homine vivente, excepto
rego suo.
Item, sabbati, xxiiii. februarii, interrogata utrum posset tantum
facere erga vocem sibi apparentem, quod vellet sibi obedire et por-
tare nuntium régi suo : respondit quod nescit si vellet obedire,
nisi esset voluntas Dei et quod Deus consentiret ; et si placeat Deo,
ipse ^ bene poterit facere revelari régi; et de hoc ipsa esset bene con-
tenta. Interrogata quare ipsa vox non sic loquitur modo cum rege
suo, sicut faciebat quando eadem Johanna erat in ejus prassentia :
respondit auod nescit si sit voluntas Dei.
Item, sabbati, xvii. martii, interrogata utrum ipsa sciât quod
*Respond : « Je m'en tien ad ce que j'en ay autresfois respondu, du
roy, et du duc d'Orléans » ; et des autres gens, n'en sçait.
Itt'Di, dit qu'elle sçait bien que Dieu ayme mieulx son roy et le duc
d'Orléans qu'elle, pour l'aise de leurs corps 3 ; et dit qu'elle le sçait par
révélacion 4.
1. A : tricesimum quintum. — 2. C : ipsa. — 3- ô •' son. La correction de
Quicherat « pour l'aise de son corps » paraît d'abord nécessaire. En y réfléchis-
sant, OQ verra qu'il s'agit du malheur commun des deux prisonniers. — 4. U,
fol. 28, v».
214 PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC
sanct£e Katharinaet Margareta odiant Anglicos : respondit quodipsae
amant illud ' quod Deus amat, et odiunt quod Deus odit. Interro-
gata si Deus odiat Anglicos : respondit quod, de amore vel odio
quem Deus habet ^ ad Anglicos, vel quid Deus faciet animabus
eorum, nihil scit; sed bene scit quod expellentur a Francia, excep-
tis illis qui morientur; et quod Deus mittet victoriam Gallicis con-
tra Anglicos. Interrogata utrum Deus erat pro Anglicis, quando
habebant prosperitatèm in Francia : respondit quod ipsa nescit si
tune Deus odiebat Gallicos ; sed crédit quod volebat permiltere eos
percuti pro peccatis suis, si erant in peccatis.
XXXVI. « Item, dicta Johanna dixit, asseruit et super hoc se
jactavit, dicitque, asserit et de die in diem se jactat scivisse veraci-
ter et scire quod, nedum ipsa, sed etiam alii homines, ad ejus ins-
tantiam, cognoverunt et veraciter sciverunt quamdam vocem, quam
suam vocabat, ad se venientem; licet, de sui natura, hujusmodi
vox, quam declaravit et déclarât, fuerit et sit invisibilis a creatura
humana. »
*Ad hune ^ articulum, respondit ^ quod se tenet ad id quod de
hoc alias dixit.
Item, jovis, xxii. februarii, dixit quod illi de parte sua bene
cognoverunt quod vox sibi apparens erat ex parte Dei, et quod
videruntet cognoverunt ipsam vocem; et quod ipsa Johanna bene
scit. Item dixit quod rex suus et plures alii audiverunt et viderunt
voces qua^ veniebant ad eam; et ibi erat Karolus de Borbonio, et
duo vel très alii.
XXXVII. « Item, quod dicta Johanna fatetur se fréquenter fecisse
contrarium illius quod sibi praeceptum et ordinatum fuerat per
illas revelationes, quas jactat se habere a Deo, utputa : quando
Respond qu'elle s'en croit ad ce que autresfois elle en a respondu 5.
I. O omet il Ju(J . , — 2. AC : habeaf. — 3. A : tricesimum sextum. — /^. A
a.]Ouxe prxdicta Johanna. — 5. U, fol. 29, ro.
PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC 215
récessif a Sancto Dionysio, post insultum Parisiensem ; quando
saltavit de ' turri ^ de Beaurevoir; et in quibusdam aliis. In que
manifestum est quod, vel non habuit revelationes a Dec, vel quod
contempsit pr^ecepta et revelationes expressas, per quas se dicit in
omnibus régi et gubernari. Et ulterius dixit quod >, quando habuit
prasceptum de non saltando a turri quod erat intentata '^ ad facien-
dum oppositum, et quod non poterat alias > facere. In quo maie
sentire videtur de libertate humani arbitrii, et incidere in errorem
illorum, qui ponunt ipsam necessitari a dispositionibus fatalibus aut
aliquo simili. »
*Ad hune ^ articulum, mercurii xxviii, martii, respondit : « Ego
teneo me ad illud quod de hoc alias respondi. » Tamen addidit
quod, in suo recessu de Sancto Dionysio, ipsa habuit licentiam de
recedendo.
Interrogata si, faciendo contra praeceptum suarum vocum, ipsa
creditne peccaret mortaliter : respondit : « Ego alias respondi, et
exspecto me ad dictam responsionem. » Et, de conclusione articuli,
se refert ad Deum.
Die jovis, xxii. februarii, dixit quod vox dixit ei quod maneret
apud Sanctum Dionysium [ipsaque Johanna ibi manere volebat] ;
sed, contra voluntatem suam, domini eduxerunt eam ; et nisi fuis-
set laesa, ipsa non recessisset. Et fuit laesa in fossatis Parisiensibus.
Item dixit quod, in quinque diebus, fuit sanata.
Item interrogata, die sabbati, décima martii, si voces suse sibi
praecepissent quod ipsa exivisset de Compendio et significassent
*Respond: « Je m'en tien ad ce que autresfois j'en ay respondu. »
Toutesvoies adjouste que, à son partement de Sainct-Denis, elle en eust
congié de s'en aler.
Interroguée se, faire contre le commandement de ses voix, elle cuide
point pcchier mortellement : respond : « J'en ay autresfois respondu, et
m'en actend à ladicte response. » Et de la conclusion de l'article elle s'en
actend à Nostre Seigneur 7.
\ . A : a. — 2. B : turre. — 3. AC omettent quod. — 4. BC : intinlata. —
5. AC : aliter. — 6. A : tricesiviuni septi)iiuni. — 7. U, fol. 29, r".
2l6 PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC
quod capta fuisset^ utrum ipsa illuc ivisset ubi fuit capta : respon-
dit, si ipsa scivisset horam et quod debuisset capi, non ivisset liben-
ter; tamen finaliter ipsa fecisset prjeceptum vocum suarum, quid-
quid inde sibi debuisset evenire.
Item, jovis, xv. martii, interrogata si unquam fecit aliqua contra
praeceptum et voluntatem suarum vocum : respondit quod illud
quod ipsa potuit et scivit facere, ipsa fecit et complevit pro suo
posse. Et, quantum est de saltu a turri ' de Beaurevoir, quem ipsa
fecit contra praeceptum vocum suarum ^, non potuit se abstinere ;
et quando voces viderunt ' suam necessitatem, et quod nesciebat
neque poteratse tenere, succurrerunt vitae sua^ et eam prîeservaverunt
de se interficiendo. Et dixit ultra quod, quidquid ipsa unquam fecit,
semper ipsa; voces in suis magnis agendis succurrerunt ei; et hoc
est signum quod sunt boni spiritus. Item, eadem, interrogata si
creditne quod sit magnum peccatimi de offendendo sanctas Katha-
rinam et Margaretam quic apparent ei, et de faciendo contra prx--
ceptum earum : dixit quod sic, qui hoc scit emendare ; et quod res
in qua unquam magis offendit eas, fuit in saltu prœdicto, ut ^ ei vide-
tur;et de hoc ^ eis petivit veniam et de aliis ofFensis quas potest
fecisse adversus eas.
XXXVIII. « Item, dicta Johanna, Hcet, a tempore suae juventutis,
dixit, fecit et perpetravit quam plurima mala, turpia, so^va, scanda-
losa, opprobriosa et sexui suo disconvenientia crimina, peccata atque
dehcta, nihilominus dixit et asseruit omnia quascumque fecit, ex
parte Dei et ex ejus voluntate fecisse ; quodque nihil fecit seu facit,
quin hoc a Deo proveniat et per revelationes sanctorum angelorum
etsanctarum virginum Katharinae et Margareta;,
* Ad hune ^ articulum, respondit ' quod ipsa se refert ad illud
quod alias de hoc dixit.
* Respond qu'elle s'en actend ad ce que autresfois elle en a dit ^.
I. A : tune — 2. A : prxdictarum. — 3. BC : viderant. — 4. A : sicut. — 5. ^
ajoute ipsa. — 6. A : tricesimum octavnm. — y . A : respondet Johanna. — 8. [/, fol.
29, r".
PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC 217
Item, sabbati, xxiiii. februarii, dixit quod nisi esset gratia Dei,
ipsa nesciret aliquid facere '. Item, eadem die -, ipsa, interrogata si
illi de Dompreiiii tenebant partem Burgundoriim vel aliorum : res-
pondit quod ipsa nesciebat, in illa villa, nisi unicum ' Burgundum,
quem voluisset habere caput abscisum, tamen si placuisset Deo.
Interrogata si vox dixit ei in juvcntute quod ipsa odiret Burgundos :
respondit quod, postquam intellexit voces quod erant pro rege
Francise, non dilexit Burgundos.
Interrogata, jovis xv. martii^ si aliquid fecerat, in facto guerra^,
sine consilio suarulii vocum : respondit : « Vos habuistis [de hoc]
responsum » ; et « legatis bene librum vestrum, vos reperietis. »
Et tamen dixit quod, ad requestam hominum armorum, fuit fac-
tum unum valens factum, gallice une vaillance 4 d'armes >', an te Pari-
sius ; et etiani ivit ante villam de Caritate, ad requestam sui régis ;
et non fuit contra nec per prreceptum vocum suarum. Interrogata si
unquam alias fecit, contra pr^eceptum et voluntatem suarum vocum :
respondit illud quod in praecedenti articulo actumest.
XXXIX. « Item, licet seplies in die cadat justus, etc., dicta -Johanna
dixit tamen et publicavit se nunquam fecisse. aut saltem credere non
fecisse opéra peccati mortalis, licet tamen omnes actus per gentes
bellicosas fieri consuetos, et ampliores, exercuit de facto, ut in non-
nullisarticulis praecedentibus et sequentibus declaratur. »
* Ad hune "^ articulum, die mercurii, xxviii. martii, respondit ' :
«. Ego respondi, etrefero me ad illud quod alias de hoc dixi. »
Item, sabbati, xxiiii. februarii, interrogata utrum ipsa scit quod
est in gratia Dei : respondit quod, si ipsa non sit, Deus ponat; et,
si ipsa sit, Deus eam teneat. Et dixit quod esset multum dolens, si
sciret se non esse in gratia Dei. Dixit ulterius, si ipsa esset in
* Respond : « J'en ay respondu. Je m'en actend [ad ce] que autresfois
j'en ay dit ^. »
i. C : ageie. — 2. AU ctQ omettent J/V. — 3. C ; uniim. — 4. C ; valance. —
') . A : armei. — 6. A : tricesinnitn nonuiii. — j. A ajoute dicta Johanna. — 8. U,
fol. 29 ro.
2l8 PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'arC
(magno) peccato, crédit quod vox non veniret ad eam ; et vellet
quod quilibet intelligeret vocem suam, ita bene sicut ipsa facit.
Item, jovis, prima martii, dixit quod habet magnum gaudium
quando videt vocem suam ; et dixit quod videtur ei quod, quando
videteam, non est in peccato monali. Item dixit quod sanctas
Katharina et Margareta libenter faciunt eam interdum confiteri.
Item dixit quod, si est in peccato mortali, ipsa nescit. Interrogata
utrumne credat esse aliquando in peccato mortali, quando confite-
tur : respondit quod nescit si fuerit, nec crédit se fecisse opéra pec-
cati mortalis; et « non placeat Deo » inquit, « quod ego unquam
fecerim; nec placeat etiam Deo quod ego faciam opéra, vel quod ego
fecerim, per qu£e anima mea sit onerata ».
Item, die mercurii, xiiii. martii, interrogata si capere unum ho-
minem ad redditionem et facere ipsum mori prisionarium, sitnepec-
catum môrtale : respondit quod ipsa hoc non fecit. Et quia fiebat
sibi verbum de uno vocato Franguet d'Arras, qui fuit morti traditus
apud Latigniacum : respondit quod fuit consentiens de faciendo
ipsum mori, si ipse meruerat, propter hoc quod ipse confessus
est se esse occisorem, latronem et proditorem. Et dixit quod pro-
cessus illius duravit quindecim diebus; et fuit judex ballivus Sil-
vanectensis et homines justiti.'e de Latigniaco. Et dixit quod ipsa
requirebat habere illum Franquetum pro uno homine de Parisius,
hospite domus ad Ursum ; et quando scivit quod ille homo fuit
mortuus, et quod ballivus dixit ei quod ipsa volebat facere magnam
injuriam justitias, deliberando ipsum Franquetum ', ipsa dixit bal-
livo : « Postquam homo meus, quem volebam habere, mortuus
est, faciatis de isto illud quod debebitis facere per justitiam. » Et
quando sibi reductum fuit ad memoriam quod ipsa invaserat vil-
lam Parisiensem in die festo ; quod ipsa habuerat equum domini
episcopi Silvanectensis ; quod ipsa dimisit se cadere a turri de Beau-
revoir; quod portât habitum virilem ; quod erat consentiens de
morte Franqueti d'Arras ; utrum ipsa creditne fecisse peccatum
I. AC ajoutent /hwc. — A partir de cet article, le résumé présente des variantes
assez nombreuses.
PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC 2I9
mortale : respondit, ad primum, de mvasione Parisiensi, quod ipsa
inde non crédit esse in peccato mortali ; et si ipsa fecerit peccatum
mortale, hoc est cognoscendum Deo etsacerdoti, in confessione. Ad
secundum, de equo domini episcopi Silvanectensis, respondit quod
crédit se non peccasse in hoc, quia praefatus dominus episcopus Sil-
vanectensis habuit assignationem, pro dicto equo, de ducentis salu-
tiis auri. Ad tertium, videlicet de turri ', respondit quod non facie-
bat illum saltum per desperationem, sed in spe salvandi corpus suum
et succurrendi pluribus bonit. gentibus quae erant in necessitate; et,
post saltum, confessa est et requisivit veniam a Deo, et habuit
veniam ab ipso; et crédit quod malefactum erat ^ de faciendo illum
saltum. Item dixit quod ipsa scit se habuisse veniam, postquam con-
fessa est, per revelationem sanctse Katharin^e, de cujusconsilio ipsa
ivit ad confessionem. Ad quartum, de habitu virili, etc., respon-
dit : « Postquam ego facio illud per praeceptum Dei et in suo ser-
vitio, ego non credo maie facere ; et quando sibi placebit praecipere,
statim erit remotus. »
XL. « Item, quod dicta Johanna, suse salutis immemor, et diabolo
instigante, non est nec fuit confusa, repetitis vicibus, recipere corpus
Christi, in diversis et pluribus locis, in habitu virili et dissoluto,
atque sibi, per pr^eceptum Dei et Ecclesiîe, vetito ac ' prohibito. »
*Ad hunc'^ articulum '>, respondet ^ quod ipsa inde alias respon-
dit, et se refert ad illud quod alias de hoc dixit; et etiam se refert
Deo, de conclusione articuli.
Interrogata, sabbati, tertia martii, quando ibat per patriam, si
ipsa saeperecipiebat sàcramentum pœnitentias et eucharistie, quando
veniebat infra bonas villas : respondit quod sic, interdum . Inter-
rogata si recipiebat sacramenta prsedicta in habitu virili : respondit
quod sic; sed non recordatur récépissé in armis.
*Respond : « J'en ay respondu : je m'en actend [ad ce] que autresfois
en ay dit. » Et de conclusione, s'en actend àNostre Seigneur 7. »
I. BC : lurre. — 2. A : erat malefactum . — 5. C : et. — 4. A : nuaarni^esimum.
— ). A a']OU\.c dicta Johanna . — 6. O : respondit. — 7. LJ, toi. 29, r".
220 PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC
XLI. « Item, quod dicta Johanna, ut desperata, se, odio et des-
pectu Anglicorum, ac etiam pro destructione Compendii quam esse
futuram audiverat, a summitate unius altae turris se pr^ecipitare
tentavit, et instigante Diabolo, hoc facere in ejus mente affixit, se
ad hoc faciendum appHcuit, et circa hoc fecit quod potuit de facto;
se praecipitando etiam, impulsa et instinctu diabolico sic ducta, quod
potius intendebat ad liberationem corporum quam animarum sua;
et plurium aliorum ; se pluries jactando quod se ipsam potius inter-
ficeret, quam permitteret se tradi in manus Anglicorum. »
*Ad hune ' articulum, respondet ^ quod se refert ad illud quod
alias de hoc dixit.
Interrogata, sabbati, tertia martii, utrum diu fuerit in turri de
Beaurevoir : respondit quod ipsa fuit per quatuor menses, vel circi-
ter; et quando ipsa scivit Anglicos venisse, fuit multum irata; et
tamen voces sibi prohibuerant multotiens quod non saltaret ; et
finaliter, pro timoré Anglicorum, saltavit, et commendavit se Deo
et Beat^e Mari«. Item, interrogata utrum ipsa dixerit quod maluis-
set mori quam esse in manu ' Anglicorum : respondit quod dixit
quod pmediligeret reddere animam Deo, quam esse in manu +
Anglicorum.
Interrogata, die mercurii, xiiii. martii, qucX fuit causa propter
quam saltavit a turri de Beaurevoir : respondit quod audiverat dici
quod illi de Compendio, omnes a' septem annis citra, debebant
poni ad ignem et sanguinem ; et ipsa malebat mori quam vivere
post talem destructionem bon^e gentis; et ista fuit una causa sui
saltus; alia fuit quia scivit se esse venditam Anglicis, et ipsa pr«-
dilexisset mori quam esse in manu ipsorum. Interrogata si fecit
illum saltum per consilium vocum suarum; respondit quod sancta
Katharina sibi dicebat fere omni die quod non saltaret, et quod
"Respond : « Je m'en actend ad ce que autresfois j'en ay dit 5. »
\. A : quadragesimum piimum. — 2. A : respondit dicta Johanna . — i.'BC:
nianits. — 4. BC : nianns. — 5 . f^, fol. 29, r".
PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC 221
Deus adjuvaret eam et illos de Compendio ; et dicta Johanna dixit
sanctœ Katharinas quod, postquam Deus adjuvaret illos de Compen-
dio, ipsa volebat ibi esse ; et sancta Katharina dixit : « Oportet
sine fallo ' quod tu capias gralanter ; et non eris liberata quousque
videris regeni Anglorum. » Et Johanna respondit : « Veraciter, ego
non vellem videre ipsum -, et mallem mori quam esse posita in
manu Anglicorum. » Item dixit quod, postquam cecidit a turri, fuit
per duos vel très dies quod non volebat comedere; et quia erat gra-
vata propter saltum, non poterat bibere neque comedere ; et tamen
fuit confortata a sancta Katharina, sibi dicente quod confiteretur et
qu^reret veniam a Deo de hoc quod saltaverat; et quod illi de
Compendio sine defectu haberent succursum, infra festum sancti
Martini hiemalis ; et tune incepit comedere et bibere, et statim
fuit sanata. Interrogata si, quando rehabuit loquelam, post dic-
tum saltum, denegaveritne Deum et Sanctos : respondit quod non
recordatur quod negaverit unquam Deum vel Sanctos. Interrogata
si velit se referre de hoc ad informationem factam vel fiendam :
respondit quod se refert Deo, et non alteri.
XLII. « Item, dicta Johanna dixit et publicavit sanctas Kathari-
nam et Margaretam ac sanctum Michaelem habere membra corpo-
rea, ut scilicet caput, oculos, vultus, capillos et similia; et, cum
hoc, dixit se pr^fatas Sanctas in manibus palpasse, et illas fuisse
amplexatam et osculatam. »
* Ad hune ' articulum, respondet + quod alias super hoc respon-
dit, et quod se refert ad illud quod de hoc alias dixit ^.
Item, sabbati, xvii. martii, interrogata si unquam osculata vel
amplexata fuerit sanctas Katharinam et Margaretam : respondit quod
amplexata est ambas et quod bonum odorabant. Interrogata si,
•"Respond : « J'en ay respondu, et m'en actend ad ce que j'en ay dit ^. »
I. Sic. En français sans faille, c'est-à-dire sans faute.. (Sine defectu oporkt.) — •
2. A : eum. — 3. ^ ; quadragesimum secunduni. — 4. A ajoute /o/aï« «a. — 5. A :
quod alias de hoc dixit. — 6. U, fol. 29, r°.
222 PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC
amplexando, sentiebat ibi calorem vel aliud : respondit quod non
poterat eas amplexari, gallice acoler, sine sentiendo et tangendo eas.
Interrogata per quam partem ipsa eas amplexabatur, utmm per
inferius vel per superius : respondit quod melius decet ipsas ample-
xari per inferius quam per superius.
XLIII. « Item, quod ipsa Johanna dixit atque publicavit quod
Sancti et Sanctae, Angeli et Archangeli loquuntur idioma gallicum
et non anglicum, eo quod Sancti, Sanctae, Angeli et Archangeli
non sunt de parte Anglicorum, sed Gallicorum ; asserendo Sanctos
et Sanctas, qui sunt in gloria, in eorum contumeliam, unum
regnum catholicum et gentem omnium Sanctorum venerationi,
secundum ordinationem Hcclesia;, deditam, odio capitali liabere. »
* Ad hune ' articulum, sibi ^ de verbo ad verbum expositum,
nihil respondet ' aliud quam se refert Deo et ad illud quod ahas
super hoc respondit.
Die jovis, prima martii, dixit quod vox est pulchra, dulcis et hu-
miUs, et loquitur idioma Francise. Interrogata si illa vox, videlicet
sancta Margareta, loquatur ■• angUcum : respondit : « Quomodo
loqueretur anglicum ? Ipsa non est de latere Anglicorum. »
XLIV. « Item, dicta Johanna se jactavit et jactat, publicavit et î
publicat quod sanctae Katharina et Margareta sibi promiserunt eam
conducere in paradisum, et certificaverunt eam quod beatitudinem
consequetur, si servet virginitatem suam ; et quod de hoc est
secura. »
** Ad hune ^ articulum, respondit '' quod se refert, super hoc,
Domino nostro et ad ea qu* super hoc alias respondit.
* Respond : « Je m'en actend à nostre Seigneur, et ad ce que j'en ay
respondu ^. »
** Respond : « Je m'en actend à nostre Seigneur, et ad ce que j'en ay
respondu 9. »
i. A : qudJ rages imum tertlum. — 2. A : ipsi. — }. A ajoute dicla Johanna.
— 4. A : loquitur. — 5. BC : atque. — 6. A : quadragesinmm quartum. — 7. AC :
icspondet ; A ajoute prœeh'cta Johanna. — 8. U, fol. 29, r'. — 9. //'/(/. iJcni.
PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC 22 3
Item, die jovis, xxii. mensis februarii, dixit quod nunquam voci
sLiie seu revelationi requisivit aliam mercedem in fine, excepta sal-
vatione aniniiç suas. — [Item, die mercurii, décima quarta mensis
Martii], interrogata si, ex quo voces suas dixerunt, ei quod ibit
in fine in regnum paradisi, utrumse teneat securam essendi salvam,
et quod non damnabitur in infernum : respondit quod crédit fir-
miter id ' quod voces su^e dixerunt sibi, videlicet quod ipsa salva-
bitur ; et ita firmiter ac si ex nunc esset in regno cœlorum. Et
quando dicebatur ipsi Johann^e quod illud responsum erat magni
ponderis : etiam respondit quod tenet illud pro uno magno thesau-
ro ; et dixit, quantum ad illum articulum : dummodo teneat
juramentum et promissum quod fecit Domino nostro, videlicet
quod servarét bene suam virginitatem corporis et animœ. — Inter-
rogata si, post hanc revelationem, ipsa credat quod non possit ^
facere peccatum mortale : respondit de hoc : « Ego nescio aliquid ;
sed super hoc me refero Domino nostro, ex toto. » — Item,
interrogata utrum opus sit sibi confiteri, ex quo crédit, ad revela-
tionem suarum vocum, quod ipsa salvabitur : respondit quod nescit
se peccasse mortaliter; sed, si esset in peccato mortali, ipsa cogitât
quod sanctiE Katharina et Margaretastatim desererenteam ; credens
quod nesciret mundare nimis conscientiam suam.
Item dixit, jovis, prima martii, quod prasdicti^ Sancta; promise-
runt sibi eam ducere in paradisum ; quod etiam ab eis requisivit.
XLV. « Item, licet Dei judicia maxime apud nos sint inscruta-
bilia, nihilominus dicta Johanna dixit, protulit, recitavit et promul-
gavit se cogno visse et cognoscere qui sont sancti, sanctas, archange-
li, angeli vel a Deo electi, et, quis eorum talis est, discernere. »
* Ad hune ' articulum -^, respondet quod se refert ad illud quod
alias super hoc respondit.
Respond : « Je m'en actend ad ce que j'en ay respondu >. »
i. A : illud. — 2. ABC et Q : credat aut possit. — 5. À : quadrogesimum
ijuiiiliiiii. — 4. .-/ ajoute dicta Johdiiiia. — 5. L\ fol. 29, r".
224 PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC
Item interrogata, die martis, xxvii. fcbruarii, quomodo aut qua-
liter ipsa scit quod sint illae duœ, sanctae Katharina et Margareta,
quae sibi apparent, et quomodo cognoscit unam ab alia; respondit
quod [bene scit quod] sunt ïWse ea^dem, et bene cognoscit unam ab
alia.
^ Item, die jovis prima martii interrogata si illae SanctiE apparent
sibi semper in eodem habitu : respondit quod semper [videtj
in [una et] eadem forma; et sunt figurœ earum coronat.T opu-
lenter ; et de aliis habitibus ipsa non loquitur, nec de robis earum
scit quidquam.
Item, die sabbati, tertia martii, dixit, de sanctis Katharina et
Margareta et aliis apparentibus sibi, quod sic bene vidit eos, quod
ipsa scit ipsos esse Sanctos et Sanctas in paradiso.
XLVI. « Item, dixit se requisivisse multum affectuose sanctas
Katharinam et Margaretam pro iliis de Compendio, antequam sic
saltaret, dicens eis, inter caetera per modum quasrimoniae, per '
hune modum : « Et cammenl lesscra Dieu ainsi mourir ^ niauvai-
sement ceulx de Compiengne, qui soûl si loyaulx ' ! » In quo appa-
rebat impatientia ejus et irreverentia ad Deum et Sanctos. »
* Ad hune -> articulum >, respondet quod se refert ad illiid quod
ahas respondit super hoc.
Die sabbati, tertià martii, dixit quod, postquam fuit \xs2l post
saltum de turri ^ de Beaurevoir, vox sanctîe Katharinœ dixit sibi
quod faceret bonum vultum, et quod sanaretur, et quod ilU de Com-
pendio haberent succursum. Item, dixit quod sœpe orabat pro
ilHs de Compendio cum consiUo suo.
XLVII. « Item, dicta Johanna, maie contenta de l^esione quœ sibi
accidit, ex casu seu saltu facto de turre de Beaurevoir et quod ad
Respond : « Je m'en actend ad ce que j'en ay respondu/. »
I. C : in. — 2. A : morir. — 3. C: léaulx. — 4. A : quadiiigesimutn sextuiii. —
5. A 3i]oute prxdicta Johanna. — 6. AB : turre. — 7. U, fol. 29, ro.
PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC 225
optatum suuni non pervenerat, Deum, Sanctos et Sanctas blasphe-
mavit, contumeliose denegavit, et terribiliter ac cum horrore ibidem
exsistentium despexit ; et etiam, postquam fuit in castre Rothoma-
gensi, pluries et diversis diebus, Deum, Beatam Virginem, Sanctos
et Sanctas blasphemavit et denegavit, ferens impatienter et detes-
tans quod in judicio virorum ecclesiasticorum poni et in eodem
tractari debebat. »
* Ad hune ' articulum, respondet^ quod se refert Domino nostro
et ad illud quod alias super hoc respondit.
Die sabbati, tertia mensis martii, interrogata si, post saltum de
turri, fuit turbata et irata, et si bhisphemavit nomen Dei : respon-
dit quod nunquam maledixit Sancto vel Sanctas, et quod non con-
suevit jurare. Interrogata de facto Suessionensi, eo quod capita-
neus reddiderat villam et dixerat quod denegaverat Deum, si
teneret eum, faceret ipsum scindi in quatuor pecias : respondit quod
ipsa nunquam denegavit Sanctum nec Sanctam, et illi qui illud
dixerunt maie intellexerunt.
Item, mercurii, xiiii. martii, interrogata si, postquam est in
[isto] carcere, denegavit Deum vel maledixit ei : respondit quod
non, et quod, aliquotiens quando ipsa dixit, bon gré Dieu, ou saint
Jehan, ou Nostre Dame, illi qui possunt retulisse maie intellexerunt.
XL VIII. « Item, dicta Johanna dixit se credidisse et credere spi-
ritus sibi apparentes Angelos et Archangelos esse et Sanctas ' Dei,
xque firmiter sicut crédit fidem christianam et ipsius fidei articu-
les; cum ^ tamen nullum signum référât se habuisse, quod possit
esse sufficiens ad pni^dicta cognoscendum ; nec etiam super hoc
consuluerit episcopum, curatum aut aliquem prïelatum Ecclesi;\i seu
quamcumque personam ecclesiasticam, an hujusmodi credulitatem
* Respond : « Je m'en tieng à nostre Seigneur, et ad ce que j'en ay
respondu >. »
i. A : quadragesimum septiuntm. — 2. A ajoute dicta Johanna. — 5 • O ; Sanclos.
■4. B : ciii. — 5. U, fol. 29, ro.
Procès de Jeanne d'Arc. 15
226 PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE DARC
talibus spiritibus deberet adhibere ; quin imo prnsmissa detegere
alicui dicebat sibi prohibitum per voces, nisi duntaxat primitusuni
capitaneo gentium armorum et praefato Karolo, aliisque personis
pure laicis. In quibus, fatetur se temerarie credere ; et de articulis
fidei ac eorum firmitate, maie sapere ; et etiam habere revelationes
suspectas, quas praslatis et viris ecclesiasticis voluit occultare, et
s^ecularibus potius aperire. »
* Ad hune ' articulum, respondet - quod de hoc respondit, et de
hoc se refert ad illud quod scriptum est. Quantum vero ad signa,
si illi qui petunt ea non sunt digni, de hoc ipsa non potest ; et
propter hoc, fuit piuries in prece vel oratione, utplacerct Deo quod
revelaret aiiquibus de ista parte ilkid. Et dixit ultra quod, de
credendo suis revelationibus, ipsa non petivit consilium episcopo,
curato aut aliis. Item, dixit quod crédit quod erat sanctus Michael
qui apparebat sibi, propter bonam doctrinam quani sibi ostendebat.
Interrogata utrum si sanctus Michael dixerit sibi quod erat sanc-
tus Michael : respondit : « Ego alias de hoc respondi » ; et, quantum
ad conclusionem articuli : « Ego me refero Domino nostro. » Item,
dixit quod ipsa crédit aeque firmiter, sicut crédit quod Dominus
noster Jhesus Christus passus est mortem pro nobis, redimendo de
* Respond : « J'en ay respondu, et m'en actcnd ad ce qui est escript. »
Et quant aux signes, se cculx qui le demandent n'en sont dignes, elle
n'en peust mais. Et plusieurs fois en a esté en prière, affin qu'il pleust à
Dieu qu'il le révélast à aucuns de se party ; et dit oultre que, de croire
en ses révélacions, elle n'en demande point conseil à évesque ou curé
ou aultres.
Item, dit qu'elle croyet que c'estoit saint Michiel, pour la bonne doc-
trine qu'il luy monstroit.
Interroguée se saint Michiel luy dist : « Je suis saint Michiel » : res-
pond : « J'en ay autrefois respondu. » Et quant à la conclusion de l'ar-
ticle, respond : « Je m'en actend à nostre Seigneur. »
Item, dit qu'elle croist, aussi fermement qu'elle croist nostre Sei-
gneur Jeshu-Crist a souffert mort pour nous racheter des paines d'enfer,
I. .J ; qiuiilragesiinniu octavuiii. — 2. A SLJoutG Jobaniui.
PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC 227
pœnis inferni, quod sunt sancti Michael, Gabriel, sanctae Katharina
et Margareta, quos Dominus noster misit ei, pro eam confortando
et consulendo.
Item, sabbati^ xxiiii. februarii, dixit quod ipsa iirmiter, crédit et
aeque firmiter, sicut crédit fidem christianam et quod Deus nos
redemit de pœnis inferni, quod ista vox venit a Deo et ex sua ordi-
natione.
Item, sabbati, tertia mensis martii, interrogata si credat quod
sancti Michael et Gabriel habeant capita materialia : respondit quod
oculis suis vidit eos ', et crédit quod sunt ipsi, seque firmiter sicut
Deus est. Interrogata si credat quod Deus formaverit eos in capitibus
in quibus vidit eos : respondit : « Ego vidi eos oculis meis ; nec di-
cam vobis aliud. » — Interrogata si credat quod Deus formaverit
eos in forma et modo quibus vidit eos : respondet quod ita.
Lunce, xii. martii, interrogata an de istis visionibus locuta fuerit
curato suo aut alteri viro ecclesiastico : respondit - quod non, sed
solum Roberto de Baudricourt-ti suo régi. Et dixit ultra quod non
fuit coacta a suis vocibus celare dictas visiones ; sed multum dubi-
tabat haec revelare, propter metum Burgundorum, ne ipsi impe-
dirent voiagium suum ; et specialiter multum dubitabat patrem
suum, ne ipsam impediret de faciendo voiagium suum. — Item,
eadem die ' interrogata si putabat bene facere de recedendo absque
licentia patris et matris, cum ita sit quod quilibet débet et tenetur
honorare patrem et matrem : respondit quod, in omnibus aliis,
ipsa bene obedivit ipsis patri et matri, excepto isto recessu; sed
depost super hoc eis scripsit, et hoc sibi remiserunt.
XLIX. « Item, dicta Johanna, suœ soli phantasiœ innixa, vene-
rata est hujusmodi spiritus, osculando terram per quam^ dixit eos
que ce soient saincts Michiel, Gabriel, sainctes Katherine et Marguerite
que nostre Seigneur luy envoyé, pour la conforter et conseiller 5.
i. A : vidil eos oculis suis. — 2. BC : respondet. — 3. AB omettent die. — 4. J
omet quam. — )• U, fol. 29, ro. • .
228 PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC
transiisse, eosdem etiam spiritus genuflectens, amplectaiido ' et oscu-
lando, et alias reverentias eisdem faciendo, junctis manibus regra-
tiando, contrahendo familiaritatem cum eis ; cum tamen nesciret
an essent boni spiritus, imo, attcntis circumstantiis dictis, per eam
potius mali ^ spiritus quam boni judicari, liabeantet esse videantur.
Qui praemissi cultus et venerationes videntur ad idolatriam perti-
nere, et ad pactionem cum dîemonibus initam. »
* Ad hune 5 articulum, die mercurii, xxviii. martii, respondef*
de principio : « Ego respondi » ; et de conclusione : « Refero me
ad Dominum nostrum. »
Item, sabbati, xxiiii. februarii, interrogata utrum regratiata fuit
voci sibi apparenti, et si flexit genua : respondit quod ipsa regra-
tiata fuit, ipsa exsistente in lecto suo, et sedit in eodem lecto, et
junxit manus ; et dixit quod hoc fuit, postquam requisivit habere
auxiHum,
Item, sabbati, décima martii, interrogata, quando signum venit
ad regem suum, qualem reverentiam ipsa ibi fecit, et si venit ex
parte Dei : respondit quod ipsa regratiata est Deo, ex hoc quod
ipse posuit eam extra pœnam sibi faciendam per clericos de iUis
partibus, qui arguebant contra eam ; et pluries flexit genua. —
Item, eadera die, interrogata si rex suus et ipsa fecerunt reveren-
tiam angelo, quando apportavit signum : respondit quod sic, quan-
tum est 5 de ipsa ; et flexit genua ac removit capucium.
Item, lunas, xii. martii, interrogata, quando promisit Deo servare
virginitatem suam, utrum ipsa loquebatur ei : respondit quod bene
debebat sufficere de hoc promittendo ilHs qui erant missi ex parte
ipsius Dei, videHcet sanctis Kathariuc-e et Margareta^. — Item dixit
quod, prima vice qua audivit vocem suam, ipsa vovit suam virgi-
* Respond du commanccnicnt : « J'en ay rcspondu » ; cl de la con-
clusion, s'en actend à nostre Sire ^.
I. AC : amplectendo. — 2. AC : maligni. — ^. A : quadragesmium nonuni. —
4. AB : respondit — 5. Q omet est. -^ 6. t/, fol. 29, ro.
PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC 229
nitatem, quamdiu placeret Dec ; et erat in astate tredecim anno-
rum, vel circiter. — Item, eadem die, interrogata utrum, quando
vidit sanctum Michaelem et Angeles, fecerlt eis reverentiam : res-
pondit quod sic ; et osculabatur terram, post eorum recessum, per
quam transiverant, faciendo eis reverentiam.
Item, jovis, xv. martii, interrogata utrum, quando suce voces
veniunt, faciat eis reverentiam absolute, sicut uni Sancto vel Sanc-
t:t : respondit quod sic ; et si ipsa non fecit aliquando, petiit ab eis
veniam postea ; nec scit eis facere ita magnam reverentiam sicut
illas decet, quia crédit firmiter quod sint sanctce Katharina et Mar-
gareta. Et similiter dixit de sancto Michaele. — Item, ea die, inter-
rogata si illis Sanctis quic veniunt ad eam ipsa fecerit oblationem
de candelis ardentibus vel aliis rebus^ in ecclesia aut alibi, vel fece-
rit dicere missas : respondit quod non, nisi hoc fuerit oflFerendo in
missa, in manu sacerdotis, ad honorem sanct^e Katharince ; et crédit
quod sancta Katharina est una de illis quae apparebant sibi ; et non
accendit tôt candelas sicut libenter fecisset sanctis Katharince et
Margareti^ exsistentibus in paradiso, quia crédit firmiter quod illœ
sunt quie veniunt ad eam. — Item, eadem die ', interrogata
utrum, quando ponit istas candelas coram imagine sancto Katha-
rina, ipsa poneret hujusmodi candelas in honorem illius Sanctas
qu;\.' sibi apparebat ; respondit : « Ego facio istud in honorem Dei,
Beataî Marias et sanctas Katharinas qUcC est in cœlo ; nec facio diffe-
rentiam inter sanctam Katharinam qua^ est in cœlo, et illam qua^
apparet mihi. » — Item, eadem die, interrogata si faciat et compleat
semper illud quod voces eidem priecipiunt : respondit quod, toto
posse, adimplevit prœceptum Domini sibi factum per voces, de
hoc quod ipsa scit intelligere; nec sibi aliquid praecipiunt sine bene
placito Domini.
Item, die sabbati, xvii. martii, interrogata utrum dederit serta
Sanctis sibi apparentibus : respondit quod, in honorem illarum
Sanctarum, dédit imaginibus seu repra^sentationibus earum, in eccle-
I . AB et O omettent die.
230 PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC
siis, pluries serta; et, quoad illas quas sibi apparent, non tradidit
eis unde ipsa recordetur. — Item interrogatautrum, quando pone-
bat serta in illa arbore de qua alias dictum est, ipsa poneret in ho-
norem illarum qu^e sibi apparebant : respondit quod non. — Item,
ea die, interrogata utriim, quando Sanctïe veniebant ad eam,
faciebat eis reverentiam flectendo genua et inclinando se : respon-
dit quod sic; et quantum plus poterat, faciebat eis reverentiam, et
bene scit quod sunt ill^e qure sunt in paradiso.
L. « Item, hujusmodi spiritus dicta Johanna fréquenter et quotidie
invocat, eosdem consulens de agendis suis particularibus, utputa de
respondendis in judicio et aliis. Quod videtur pertinere ad invoca-
tionem dasmonum et pertinet. »
*Ad hune ' articulum, die mercurii, xxviii, martii, respondit- :
« Ego de hoc respondi » ; et quod appellabit illas voces ad suum
auxilium, quamdiu vivet.
Interrogata per quem modum ipsa eas requirit : respondit : « Ego
reclamo Deum et Nostram Dominam, quod ipsi mittant mihi consi-
lium et confortationem ; et postea mihi mittunt. «
Interrogata per quas verba ipsa requirit : respondit quod ipsa requi-
rit per hune modum, verbis gallicis : « Très doulx Dieu, en Vonneur
de vostre saincte passion, je vous requier, se vous me ame^, que vous me
révelei comment "> je doy respondre à ces gens d'église. Je sçay bien, quant
*Respond: « J'en ay respondu » ; et les appellera en son aide tant
qu'elle vivra.
Interroguée par quelle manière elle les requiert : respond : « Je réclame
Nostre Seigneur et Nostre Dame qu'il me envoyé conseil et confort ; et
puis le me envoyé. »
Interroguée par quelles paroles elle requiert : respond qu'elle requiert
par ceste manière : « Très doul\ Dieu, en Vonneur de vostre saincte pas-
sion, je vous requier, se vous me aimés, que vous me révèle^ que je doy res-
pondre à ces gens d'église. Je sçay bien, quant à Vahit, le commandement comme
i. A : quinqiiagesimum. — 2. A 3.]0ute prxdicta Joijanna. — 3. AC : comme.
PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC 23 1
à Vabit^ h commandement comment ' je Vay prins ; mais je ne sçay point
par quelle manière je le doy lessier ^ Pour ce, plaise vous à moy le ensei-
gner. » Et tune statim veniunt. Item, ea die ', dixit quod fréquenter
habet nova, per voces suas, de nobis, episcopo Belvacensi.
Et interrogata quid sibi dicunt de nobis : respondit : « Ego dicam
vobis ad partem. » Item dixit quod, illa die, ter vénérant ad eam.
Interrogata si erant in caméra sua : respondit -^ : « Ego de hoc vobis
respondi ; tamen ego bene 5 audiebam eas. » Item dixit quod sanct^e
Katiiarina et Margareta dixerunt ei modum quo débet respondere de
illo habitu.
Item, die sabbati, xxiiii. februarii, dixit quod vox sibi dixit quod
responderet audacter, et quod, quando surrexit a somno, petivit
consilium ipsi voci de hoc quod debebat respondere in judicio, di-
cens ipsi voci quod peteret consihum a Domino; et vox dixit quod
ipsa responderet audacter, et Deus adjuvaret eam. — Item, eadem ^
die, interrogata utrum, antequam requireret vocem, ipsa vox dixerit
sibi aliqua verba : respondit 'quod vox ahqua dixit quas non omnia
intellexit; sed, postquam evigilavit, intellexit quod vox dixit ei quod
responderet audacter. — Item dixit quod, ilhi nocte, audiverat vocem
dicentem : « Responde audacter. »
je Vay prins ; mais je ne sçay point par quelle manière je le doy laisser. Pour ce
plaise vous à moy Vanseigner i. » Et tantoust ilz viennent.
Item, dit qu'elle a souvent nouvelles, par ses voix, de Monseigneur de
Beauvès.
Et interroguée qu'ilz dient de luy : respond : « Je le diray à vous, à
part. »
Item, dit qu'ilz sont aujourduy venues troys foiz.
Interroguée se ilz estoient en sa chambre : respond : « Je vous en ay
respondu ; toutesvoies je les oys bien. ;;
Item, dit que saincte Katherine et saincte Marguerite luy ont dit la
manière qu'elle doit respondre de icelluy habit ^.
I. AC : comme. — 2. A : laissier. — 3.5 omet ea die. — 4. AC : respondet.
— 5. BC : bene ego ; O omet ego. — 6. A : ea. — 7. U, en marge : Oraison
clirestienne de la Pucelle. — 8. U, fol. 29, r" et vo.
232 PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC
Item, martis^ xxvii. februarii, interrogata quid vox dixerat ei,
post diem sabbati ultimate pr^teritum : respondit quod ipsa petebat
illi voci consilium, de aliquibus quas sibi fueranl petita in judicio. —
Interrogata si [vox] dédit sibi consilium de aliquibus : respondit
quod, de aliquibus punctis, habuit consilium. Item etiam quod de
aliquibus posset sibi peti responsio, de quibus non daret sine licen-
tia. Et, si responderet sine licentia, forsan non haberet eas in garan-
tizationem ; et, quando habebit licentiam a Domino, non formidabit
dicere quia bene habebit garantizationem. — Item interrogata, ea
die, quomodo scit facere distinctionem de respondendo de aliquibus
punctis, et de aliis non : respondit quod, de aliquibus punctis, peti-
vit licentiam, et de aliquibus habuit.
Item, lunaï, xii. martii, interrogata si Angélus defeceritne sibi,
quantumad bona fortunae, de hoc quod ' fuit capta : respondit quod
crédit, postquam placet Deo, quod est pro meliori quod ipsa sit ^
capta. — Interrogata utruiii angelusne sibi defecerit in bonis gratias :
respondit : « Qualiter mihi deficeret, quando me confortât quoti-
die ' ? » Et intelligit istam confortationem, quod est de sancta Katha-
rina et sancta Margareta. — Interrogata utrum eas vocet, vel si
veniunt non vocatïe : respondit quod veniunt fréquenter sine vocando;
et, aliis vicibus, nisi venirent bene cito, ipsa requireret Deum quod
eas mitteret. — Item, interrogata si aliquando vocavit eas, et non
venerint : respondit quod nunquam liabuit indigentiam vel parum,
quin habuerit eas.
Item, martis, xiii. martii, interrogata si, depost heri, locuta fuit
sanctas Katharinae : respondit quod depost audivit eam, et [tamen | dixit
sibi pluries quod respondeat audacter judicibus, de hoc quod sibi
pètent, tangens processum.
Item, mercurii, xiiii. martii, interrogata si voces su« petunt dila-
tionem de respondendo : dicit quod sancta Katharina respondet ei
aliquando, et aliquando ipsa Johanna déficit in intelligendo, propter
turbationem carcerum et clamores custodum suorum ; et quando
I. AC ajoutent ipsa. — 2. ABO : at. — ^. A : colidie ; C : qnothidie .
PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC 233
facit requestam ipsi sanctœ Katharinas, statim eadem sancta Katha-
rina et sancta Margareta faciunt requestam Deo, et post ', de pras-
cepto Dei, dant responsum ipsi Johannit. — Interrogata, quando
Sanctaî illas veniunt, utrum ibi sit lumen cum eis, et si videretne
lumen, quando audivit vocem in Castro - et quod nesciebat si illa
vox esset in caméra sua : respondit quod non est dies quin veniant
ad castrum [Rothomagense], et non veniunt sine lumine ; et, de
illa vice, audivit vocem, sed non recordatur si viderit lumen, nec
etiam si viderit sanctam Katharinam. Item dixit quod pelivit a voci-
bus suis tria : videlicet, suam expeditionem ; secundo, quod Deus
adjuvet Gallicos et bene custodiat villas obedientia; ipsorum; etter-
tium erat salus animée su.'e.
LI. « Item, non veretur dicta Johanna se jactare quod sanctus
Michael, archangelus Dei, venit ad eam, cum magna multitudine
angelorum, apud castrum de Chinon, in domum cujusdam mulieris;
et, cum ea ambulaverat ', tenendendo ipsam per manum, ascendendo
pariter gradus castri, et deambulando ad cameram régis sui ; quodque
idem archangelus ipsi régi reverentiam fecit, inclinando se coram eo,
associaiusangelis, ut pra^missum est, quorum quidam coronati erant,
alii habentes alas. Quœ pr^edicta dicere de archangelis et angelis
sanctis, praesumptuosum, temerarium et confictum censendum est ;
pritsertim cum non legatur cuicumque homini puro, imo etiam nec
BeatcT Virgini, genitrici Dei, tanta reverentia vel inclinatio facta per
angelos et archangelos. Et Siispe etiam dixit ^ venisse ad eam sanctum
Gabrielem archangelum, cum Beato Michaele ac etiam interdum mille
millia angelorum. Jactat etiam se dicta Johanna quod, ad precem
suam, pra^fatus angélus detulit secum, in illa societate angelorum,
coronam multum pretiosam ad regem suum, ponendam super caput
ejus, et nunc repositam in ejusdeni' régis sui thesauro; in qua, ut
dicit dicta Johanna, fuisset coronatus rex ejus Remis, si exspectasset
I . AC : postCii. — 2. AC : in Castro vocem. — 5 . AB : ambulaverit. — ■ 4. AC :
dicit. — 5. j5 et Q ; ejus.
234 PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC
certis diebus ; sed propter festinatam accelerationem coronationis
ejus, aliam accepit. Suntque talia potius per ipsam Johannam, insti-
gante Diabolo, conficta, aut per ipsum d^monem eidem in praesti-
giosis apparitionibus ostensa, ad illusionem suae curiositatis, dum
qu3eritaltiora se et quit" sunt supra suiie conditionis facultatem, quam
a Dec revelata. »
* Ad hune LI ' articulum, die mercurii, xxviii. mardi, respon-
det quod alias ipsa respondit de angelo, qui apportavit signum; et
quantum ad hoc, quod promotor proponit de mille millibus angelo-
rum, respondit quod ipsa non recordatur quod dixerit, videlicet de
numéro; sed bene dixit quod nunquam fuit hesa, quin habuerit
magnam confortationem et magnum auxilium ex parte Del et a
sanctis Katharina et Margareta.
Item, de corona, dixit quod alias respondit. Et de conclusione arti-
culi, quam promotor ponit contra facta sua, se refert Deo. Etetiam,
ubi corona fuerit ^ facta et fabricata, se refert Deo.
Item, martis, xxvii, februarii, interrogata utrum erat aliquis
angélus super caput régis sui, quando vidit eum primo : respondit :
« Per Sanctam Mariam ! si erat aliquis, ego nescio et non vidi eum . » —
Interrogata si ibi esset lumen : respondit quod ibi erant plus quam
trecenti 5 milites et quinquaginta tîedie seu torchiae'', et hoc, sine
* Respond qu'elle a respondu de l'angle qui apporta le signe. Et quant
ad ce que le promoteur propose de mille milion (sic) d'angles: respond
qu'elle n'est point recolente de l'avoir dit, c'est assavoir du nombre ;
mais dit bien qu'elle ne fut oncques blécée, qu'elle ne eustgrant confort
et grant aide de par nostre Seigneur, et de sainctes Katherine et Margue-
rite.
Item, de la couronne, dit qu'elle en a respondu. Et de la conclusion de
l'article, que le promocteur meict contre ses fais, s'en actend à Dieu
nostre Seigneur. Et où la couronne fut faictc et forgée, s'en raporte à
nostre Seigneur >.
I. A: Ad quinquqgesimum primum. — 2. A : fuit. — 3. ABC : tiiceuliiw.
4. C .• torcix. — 5-^7, fol. 29, \° .
PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC 2}$
lumine spiritual!; et raro habet revelationes, quin ibi sit lumen. —
Interrogata quomodo rex suus adhibuerat fidem dictis ejus : respon-
dit quod ipse[inde] habebat bona intersignia, et per clerum. — Item
dixit quod clerici de sua parte fuerunt ' hujus opinionis, quod vide-
batur eis, in facto ejus, non esse nisi bonum.
Item, jovis, prima martii, interrogata si rex suus habebat coronam
Remis : respondit quod cogitât quod rex suus cepit gratanter illam
quam invenit Remis ; sed una bene opulenta fuit apportata post eum ;
et illud fecit pro festinando factum suum, ad requestam illorum de
villa, pro evitando onus hominum armorum ; et, si ipse exspectasset,
ipse fuisset coronatus una corona ditiori millesies. — Interrogata si
viderit illam coronam ditiorem : respondit quod non potest dicere
sine perjurando ^ ; et, si non viderit, ipsa audivit dici quod est sic
opulenta.
Item, sabbati, décima martii, interrogata quod est signum quod
venit ad regem suum : respondit quod illud est pulchrum, et hono-
rabile, et bene credibile, et quod est bonum, et opulentius quod sit
aut reperiatur, gallice le plus riche gui soit. — Interrogata quare non
vult ita bene dicere et ostendere signum prcedictum, sicut voluit
habere signum a Katharina de La Rochelle : respondit quod, si signum
ipsiusKatharinae fuisset ita bene ostensum, [sicut signum pr^dictum,]
coram notabilibus personis ecclesiasticis et aliis, archiepiscopis et
episcopis, scilicet coram archiepiscopo Remensi et aliis episcopis,
quorum nescit nomina (et ibimet erant Karolus de Borbonio, domi-
nus de Tremoilla, dux Alenconii, et plures alii milites, qui viderunt
et audiverunt ita bene, sicut ipsa videt eos qui loquuntur sibi), tune
ipsa Johanna non petivisset scire signum dictas Katharinas ; et tamen
bene sciebat, per sanctas Katharinam et Margaretam, quod de facto
dictae Katharinaî totum nihil erat. — Interrogata si dictum signum
adhuc durât : respondit quod ' « bonum est scire; et quod *^ durabit
usque ad mille annos et ultra ». Item dicit quod dictum signum est
I. BC: Juerant. — 2. A : parjurio; C : perjtirio. — 3. C omet qiiod. — 4. A
omet qtiod.
236 PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE DARC
in thesauro régis sui. — Interrogata si sit aurum, argentum vel lapis
pretiosus, aut corona : respondit : « Ego non dicam vobis aliud; et
nesciret homo describere rem ita divitem, sicut est [illud] signum. «
[Et ultra dixit :] « Signum quod oportet vobis est quod Deus me
liberet de manibus vestris ; et est certius quod ipse sciât vobis mit-
tere ! » — Item, ea die, dixit quod unus angélus ex parte Dei, et non
ex parte alterius, tradidit signum régi suo ; et ipsa inde regratiata est
multotiens Deo. Item dixit quod clerici de parte sua cessaverunt
ipsam arguere, quando habuerunt signum prasdictum. — Interro-
gata si homines ecclesiastici de parte sua viderunt signum pra."dic-
tum : respondit quod, quando rex suus et assistentes ' cum eo vide-
runt signum prasdictum et ipsummet angelum, qui signum illud
tradidit, ipsa petivit régi suo si erat contentus ; qui respondit quod
sic ; et tune ipsa récessif, et ivit ad unam parvam cappellam, satis
prope ; et tune audivit dici quod, post suum recessum, plus quam
trecentas ^ personas viderunt prasdictum signum. Dixit ultra quod,
pro amore ipsius Johann^e, et ut homines dimitterent interrogare
eam, Deus voluit permittere quod illi de parte sua, qui viderunt si-
gnum pn-edictum, vidèrent 5 ipsum signum ^.
Item, dieluncTe, xii. mensis martii, interrogata utrum angélus qui
apportavit signum fuerat locutus : respondit quod sic; et quod dixit
régi suo quod ipsa Johanna poneretur s in opus, et patria statim
esset alleviata. — Item, interrogata si angélus qui apportavit projdic-
tum signum fuit ille angélus qui primo apparuit sibi, vel fuerit alius :
respondit quod est semper idem, et nunquam ei defecit. — Item,
ea die, interrogata de signo tradito régi suo : respondit quod [de
hoc ipsa] habebit consilium a sancta Katharina.
Item, die martis, xiii. martii, interrogata, de signo tradito régi suo,
quale illud fuit: respondit : «Essetis^ vos contentus, quod ego incur-
rerem perjurium"? » — Interrogata utrum juraverat et promiserat
sanctse Katharinae non dicere illud signum : respondit: «Egojuraviet
I. AC : existentes., — 2. ABC : tricentum. — 3. C ; viderunt. — 4. ^ mot rayé.
- <i. A : quod poneretur ipsa Johanna. . . — 6. B : Estis. — 7. ABC : parjurhmt.
PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC 237
promis! non dicere istud signum ; et hoc[feci]exmeipsa, propter hoc
quod homines nimis urgebant me de dicendo. » Et tune ipsamet
[JohannaJ dixit quod non inde loqueretur plus alicui homini. Item
dixit, eadem die, quod illud signum fuit quod angélus certificavit
regem suum, apportando sibi coronam et dicendo quod ipse haberet
totum regnum Franci;\j intègre cum auxilio Dei et mediante labore
ipsius Johannaè ; et quod poneret eam in opus, videlicet quod sibi
traderet homines armorum, aliter ipse non ita cito esset
coronatus et consecratus. — Item, ea ' die, interrogata per quem
modum ille angélus apportavit coronam, et si posuerit super caput
régis sui : respondit quod ipsa corona fuittradita uni archiepiscopo,
videlicet archiepiscopo Remensi, sicut ei videtur, in pn\isentia régis
sui ; et dictus archiepiscopus recepit eam et tradidit régi suo, ipsamet
Johanna ibi pnesente ; et est posita in thesauro ejusdem régis sui. —
Interrogata de loco in quo fuit apportata : respondit quod hoc fuit
in caméra régis sui, in Castro de Chinon. — Interrogata de die et ^
hora : respondit : « De die, ego nescio ; et, de hora, erat alta hora » ;
aHter non habebat ' memoriam de hora ; et de mense, fuit in mense
aprilis vel martii, sicut ei videtur ; et in mense aprilis proximo vel
in isto mense prassenti, erunt duo anni ; et erat post Pascha. —
Interrogata si, prima die qua ipsa vidit signum, rexsuus etiam vide-
rit : respondit quod sic et quod ipsemet habuit. — Interrogata de
qua materia erat dicta corona : respondit : « Bonum est scire quod
erat de puro auro » ; et ita erat opulenta, quod nesciret ^stimare opu-
lentiam ; et quod illa corona significabat quod ipse rex suus teneret
regnum Franciœ. — • Interrogata si ibi erant lapides pretiosi : respon-
dit : « Ego dixi vobis illud quod inde scio. » — Interrogata si tenuit
vel osculata est eam: respondit quod non. — Interrogata si angé-
lus qui eam apportavit venit ab alto, vel si venerai per terram : res-
pondit quod venit ab alto, per quod intelligit quod venit per pr«-
ceptum Dei ; et intravit per ostium caméras. — Interrogata si angé-
lus veniebat per terram et ambulabat+ depost ostium camerae : res-
1. C ; caiiciii. — 2. C ajoute de. — 3. AB : hahet. — 4. A : ainbulal.
2}S PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC
pondit quod, quando angélus venit coram rege suo, ipse angélus
fecit reverentiam dicto régi, inclinando se coram eodem rege et
pronuntiando verba qu« ipsa Johanna dixit de signo ; et, cum hoc,
idem angélus reducebat eidem régi suo ad memoriam pulcliram
patientiam quam habuerat, secundum magnas tribulationes quas
contigerant ei ; et, depost ostium, idem angélus ambulabat et gradie-
batur super terram, veniendo ad regem pra;dictum. — Interrogata
quale spatium erat de ostio usque ad regem prasdictum : respondit
quod, sicut ipsa aestimat, bene erat spatium longitudinis unius lan-
cent ; et regressus fuit angélus per viam per quam ipse venerat.
Item dixit quod, quando angélus venit, ipsa Johanna associavit eum
et ivit cum eo, per gradus, ad cameram régis pr^dicti ; et intravit
primo ipse angélus ; et deinde ipsa Johanna dixit régi : «Domine,
ecce signum vestrum ; capiatis ipsum. » — Interrogata quo loco
angélus ille sibi apparuit : respondit quod ipsa erat quasi semper in
oratione, ut Deus mitteret signum ipsi régi suo ; et erat Johanna in
suo hospitio, videlicet in domo unius bon^e mulieris, prope castrum
de Chinon, [quando ipse angélus venit] ; et postea angélus et ipsa
Johanna iverunt simul ad dictum regem ; et erat ille angélus bene
associatus aliis angelis exsistentibus cum eo, q'uos non quilibet vide-
bat ; et, nisi fuisset pro amore ipsius Johann^e, et pro removendo
eam extra pœnam hominum qui eam arguebant, bene crédit quod
plures gentes non vidissent angelum supradictum, qui eum vide-
ront. — Interrogata si omnes illi qui erant ibi cum rege suo viderunt
angelum : respondit quod aestimat quod archiepiscopus .Remensis
et domini de Alenconio, de Trimoullia et Karolus de Borbonio vide-
runt eum ; et, quantum est de corona, plures homines ecclesiastici
et alii viderunt ipsam, qui non viderunt angelum. — Interrogata de
qua figura et de qua magnitudine erat dictus angélus : respondit quod
non habet licentiam de hoc dicendo, et quod in crastino responde-
ret. — Interrogata, de illis qui erant in societate angeli, si omnes erant
ejusdem figura : respondit quod sibi invicem bene assimilabantur
aliqui, et alii non, in illo modo quo videbat eos ; et ibi erant aliqui
habentes alas, et aliqui coronati, et alii non ; et etiam ibi erant in
PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC 239
societate sanct^e Katharina et Margareta, qua2 fuenint cum angelo
supradicto, et etiam alii angeli, usque infra cameram régis sui. —
Interrogata qualiter ille angélus recessit ab ea : respondit quod ipse
recessit ab ea in una parva cappella ; et fuit bene irata de suo recessu,
et plorabat, et libenter ivisset cum eo, videlicet quantum ad ani-
mam. — Interrogata si, in recessu [angeli], ipsa remansit gaudens
vel si fuit turbata et in magno timoré : respondit quod non dimisit
eam in timoré, sed erat irata de recessu ipsius. — Item, interrogata
si hoc fuit per meritum ipsius Johannas quod Deus misit suum ange-
lum : respondit quod ipse veniebat pro re magna ; et fuit in spe
quod rex suus crederet signum et quod homines dimitterent arguere
ipsam Johannam, et pro dando succursum bonis gentibus de Aure-
lianis, et etiam pro meritis regi[s] sui et boniducis Aurelianensis. —
Interrogata quare ipsa habuit plus quam unus alter : respondit :
« Placuit Deo sic facere perunamsimplicem puellam, pro repellendo
adversarios régis. » — Interrogata si dictum fuerit ipsi Johannce ubi
angélus primo acceperat prasdictam ' coronam : respondit quod ipsa
fuit apportata ex parte Dei, et quod non est aurifaber in mundo qui
sciret facere ita pulchram, vel ita divitem ; ubi vero ipse angélus
acceperit eam, dicta Johanna se refert Deo, et nescit aliter ubi illa
corona fuit capta. — Interrogata si illa corona habebat bonum odo-
rem et si erat resplendens : respondit quod ipsa non habet memoriam
de hoc et quod se advisaret. Et postea dixit quod habet bonum odo-
rem et habebit, dummodo bene custodiatur, sicut decet ; et quod erat
in-modum coronas. — Interrogata si angélus scripserit ei litteras :
respondit quod non. — Interrogata quale signum habuerunt ^ rex
suus et gentes exsistentes cum eo et ipsamet Johanna, de credendo
quod erat unus angélus qui apparebat : respondit quod [hoc] rex
bene credidit perdocumentum hominum ecclesiasticorum qui erant
illic, et per signum corona;. — Interrogata qualiter homines eccle-
siastici sciverunt quod erat unus angélus : respondit quod hoc fuit
per scientiam corum, et per hoc quod ipsi erant clerici.
I. .-^ ; illatn. — 2. C : Jhxbueranl.
2^0 PROCÈS DK CONDAMNATION DE JEANNE D ARC
LU. « Item, ipsa Johanna in tantum suis adinventionibus catho-
licum populum seduxit, quod multi in prassentia ejus eam adorave-
runt ut sanctam et adhuc adorant in absentia, ordinando in reveren-
tiam ejus missas et collectas in ecclesiis; imo eam dicunt majorem
esse omnibus Sanctis Dei, post Beatam Virginem ; élevant imagines
et repriEsentationes ejus in basilicis Sanctorum, ac etiam in plumbo
et alio métallo reprxsentationes ipsius super se deferunt, prout de
memoriis et repra^sentationibus Sanctorum per Ecclesiam canoniza-
torum solet fieri ; et pra^dicant publice ipsam esse nuntiam Dei et
potius esse angelum quam mulierem. Quiv prasmissa in christiana
religione perniciosa sunt et in detrimentum salutis animarum nimium
scandalosa. «
*Ad hune ' articulum, die mercurii, xxviii. martii, respondit
quod, quantum ad principium articuli, alias de hoc respondit ; et
quantum ad conclusionem articuH, se refert Deo.
Item, die sabbati, tertia martii, interrogata si unquam cognovit
fratrem Ricardum : respondit : « Ego nunquam videram eum,
quando veni ante villam Trecensem. » — Interrogata qualem vul-
tum frater Ricardus fecit ei : respondit quod illi de villa Trecensi,
sicut ipsa cogitât, miserunt eum erga ipsam, dicentes quod ipsi du-
bitabant quod non esset res ex parte Dei, et, quando ipse venit erga
eam appropinquando, ipse faciebat signum crucis et aspergebat
aquam benedictam ; et ipsa dixit ei : « Appropinquetis audacter ;
ego non evolabo » ; gallice : « Je ne me envoler ay pas. » — Interrogata
si ipsa viderat vel, fieri fecerat aliquas imagines vel picturas ad suam
similitudinem : respondit quod ipsa, Attrebati -, vidit unam pictu-
ram, in manu unius Scoti, qua:; erat insimilitudine ejusdem Johanna;
armatas, et prsesentabat unam litteram régi suo ; et erat ageniculata
* Respond, quant au commencement de Tarticle : « J'en ay autresfois
respondu. » Et quant à la conclusion de l'article, s'en rapporte à nostre
Seisneur >.
i. A : quiiiqitagesimum secundum. — 2. ABC : Attrabati. — 5. (/, toi. 29, v°.
PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC 24 1
uno genu. Et dixit quod nunquam vidit vel fecit fieri aliam ima-
ginem vel picturam ad suam similitudinem. — Interrogata de quo-
dam tabello seu quadam tabella, pênes hospitem suum, apud Aure-
lianis, in qua erant picta^ très fœmin;e, Justice, Paix, Union : res-
pondet quod de hoc nihil scit. — Interrogata si ipsa sciât quod illi
de sua parte fecerint servitium, missam et orationem pro ipsa :
respondit quod ipsa de hoc nihil scit ; et, si de ea faciunt servitium,
hoc non faciunt per suum pr^ceptum ; et si precati sunt pro ea,
videtur sibi quod ipsi non faciunt malum.
Item, [ista die] sabbati, tertia martii, interrogata qualem ' reve-
rentiam illi de Trecis fecerunt ei, in ingressu : respondit : « Ipsi
non fecerunt mihi reverentiam. » Et dixit ultra quia, secundum
quod ei videtur, frater Ricardus intravit Trecas, quando ipsi intra-
verunt ; sed ipsa non recordatur si eum viderit in ingressu. —
Interrogata si ipse frater Ricardus fecerit sermonem in ingressu, de
adventu ipsius Johann^-e : respondit quod ipsa non diu mansit
Trecis, et nunquam ibidem jacuit ; et quantum ad sermonem, de
eo nihil scit.
LUI. « Item, contra praecepta Dei et Sanctorum, dicta Johanna
assumpsit sibi prœsumptuose et superbe dominationem in et supra
viros, se constituendo caput et ducem exercitus, aliquando nume-
rosi XVI millium virorum, in quo erant principes, barones et multi
alii nobiles, quos omnes sub se, tanquam sub capitaneo principali,
militare fecit. »
*Ad hune- articulum, die mercurii, xxviii. martii, respondet ^,
quantum ad factum d'estre chief de guerre gallice, ipsa alias de hoc
respondit ; et si ipsa fuit caput guerrse, hoc fuit pro verberando An-
*Respond quant ad ce, quant au fait d'estre chief de guerre, elle en a
autrefois respondu ; et s'elle estoit chief de guerre, s'estoit pour batre les
Angloys.
I. B : qualiter. — 2. A : quinqvagesimum tertium. — • 3. Appuie saepedicta
Johanna.
Pkoces uk JiiANNE d'Arc. 16
242 PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC
glicos. Et, quantum ad conclusionem articuli, se refert ad Dominum
nostrum.
Item, manis, xxvii. februarii, interrogata qualem societatem suus
rex ei tradidit, quando eam posuit in opère : respondit quod (tra-
didit] decem aut duodecim mille homines ; et quod ipsa accessit
Aurelianis, primo ad bastildam Sancti Lupi, et postea ad illam de
Ponte.
LIV. « Item, ipsa Johanna inverecunde incessit cum vins, recusans
habere consortia aut obsequig^ mulierum, sed tantum virorum,
quos sibi servire voluit in ofticiis privatis camen^ sus et suis se-
cretis rébus. Quod nunquam de aliqua muliere pudica et " devota
visum est vel auditum. »
* Ad hune ^ articulum, respondit ^ quod sua gubernatio erat per
homines ; sed, quantum ad hospitium et in jacendo de nocte, ut in
pluribus, habebat unam mulierem secum ; et quando erat inguerra,
ipsa jacebat vestita et armata, ubi ipsa non potcrat recuperare de
mulieribus. Et quantum ad conclusionem articuli, se refert ad Do-
minum.
LV. « Item, dicta Johanna abusa est revelationibus et prophetiis,
quas dicit se habere a Deo, convertens eas ad lucrum temporale et
quiEstum ; nam, per médium hujuscemodi revelationum, sibi
acquisivit magnam copiam divitiarum et magnos apparatus et status
in officiariis multis, equis, ornamentis ; ac etiam, pro fratribus et
Quant à la conclusion de l'article, s'en raporte à nostre Sire 'i.
* Respond que son gouvernement c'estoit d'ommes; mais, quant au
logeys et gist, le plus souvent avoit une femme avec elle. Et quant elle
estoit en guerre, elle gesoit vestue et armée, là 011 elle ne povoit recouvrer
de femmes 5, Quant à la conclusion de l'article ^
i. C : vel. — 1. A : quinquagesivmm quartum. — 3. .^ ajoute dicta Johanna.
— 4. U, fol, 29,' v°. — . S- U en marge ; candeur de la Piicelle. — 6,. C/, fol.
29, vo.
PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC 243
parentibus, magnos redditus temporales; in hoc imitando fabos
prophetas qui, propter quïestum temporalem aut favores domino-
rum temporalium acquirendos, consueverunt fingere quod divinas
reveUitiones habebant de his, qiKe intelligebant placere principibus
temporalibus ; abutentes divinis oraculis, et mendacia sua Deo attri-
buentes. »
*Ad hune ' articulum, respondet ^ quod alias ipsa respondit; et,
quantum ad dona facta fratribus suis, illud quod rex dédit eis est
de gratia sua, sine requesta dict^ Johannas. Quantum vero ad onus
quod sibi dat promotor ex conclusionem articuli, ipsa se refert ad
Dominum nostrum.
Item, die sabbati, x. martii, interrogata si unquam habuit alias
divitias a suo rege quam suos equos : respondit quod ipsa non
petebat aliquid a rege suo, nisi bona arma, bonos equos et pecunias,
ad solvendum gentes suas de domo sua. — Item interrogata utrum
habebatne thesaurum : respondit ' quod decem vel duodecim
millia qu^e habet in valore, non est magnus thésaurus pro ducendo
guerram ; et quod parum quid est; çt illa habent fratres sui, sicut
ipsa œstimat. Et dixit quod illa quœ habet sunt de pecuniis pro-
priis sui régis. Item dixit quod capta fuit super ^ unum semicur-
sarium. — Interrogata quis dédit sibi: respondit quod rexsuusvel
gentes suas dederunt ei de argento régis sui; et habebat quinque
cursarios de argento régis sui, prêter trotarios quos habebat plus
quam septem.
LVI. « Item, dicta Johanna jactavit se pluries habere duosconsi-
liarios quos ipsa vocat Consiliarios Fontis, qui venerunt ad eam
* Respond : « J'en ay respondu. »
Quant aux dons fais à ses frères, ce que le roy leur a donné, c'est de sa
grâce, sans la requeste d'elle. Quant à la charge que donne le promoteur,
et conclusion de l'article, s'en raportc à nostre Sire >.
I. A : quinqmgesimumquintum. —2. BC : respondit ; A : respondet dicta Johanna.
- 5. AC : respondet. — 4. C ; snpra. — y U, loi. 29, v".
244 PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC
postquam capta est, prout repertum est per confession em Katharina;
de Ruppella, factam coram Officiali Parisiensi ; qune Katharina
dixit quod ipsa Johanna exiret de carceribus per auxilium Diaboli,
nisi bene custodiretur. »
*Ad hune ' articulum, dicta Johanna respondit - quod se tenet '
ad illud quod ahasde hoc dixit. Et quantum ad ConsiHarios Fontis,
nescit quid est; sed bene crédit quod ibi semel audivit sanctas
Katharinam et Margaretam ; et quantum ad conclusionem articuH,
negat eam. Et per suum juramentum affirmât quod non vellet quod
Diabolus traxisset eam extra carceres.
[Sabbati, m. martii], inlcrrogata si cognovitne Katharinam de
Ruppella, seu si viderit eam : respondit quod sic, apud Gergeaii ■• et
apud Montfaucon en Berry. — Inierrogata si ipsa Katharina mons-
travit eidem Johannre unam dominam, albo vestitam, qua;, prout
dicebat, aliquotiens eidem Katharinam apparebat : respondit quod
non. — Interrogata, eadem sabbati, tertia martii, quid dicta Katha-
rina eidem Johannse dixit : respondit quod dicta Katharina dixit
eidem Johanna^ quod veniebat ad eamdem Katharinam una domina
alba, vestita panno aureo, qus dicebat eidem Katharinas quod iret
per bonas villas et quod rex suus traderet eidem Katharinae de
heraldis et trompetis, pro exclamari faciendo, quicumque haberet
aurum, argentum aut thesaurum absconditum, quod cito afferret ;
et quod illi qui hoc non facerent et qui de absconsis haberent,
quod eadem ^ Katharina bene cognosceret eos, et sciret bene inve-
nire dictos thesauros ; et quod hoc esset pro soivendo gentes armo-
* Rcspond : « Je m'en tieng ad ce que j'en ay dit. » Et quant aux
Conseillers de la Fontaine, ne sçait que c'est; mais bien croist que une
fois, y ot sainctes Katherine et Marguerite.
Et quant à la conclusion de l'article, la nye, et afferme, par son ser-
ment, qu'elle ne vouldroit point que le déable l'eust tirée dehors de la
prison ^.
1. A : quinquagesimtim sextutn. — 2. A : respondit dicta Johanna ; C omet dicta
Johanna. — 3. A: tenet se. — 4. C : Gergueau. — ^. A : dicta. — 6. U, fol. 29, vo.
PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC 245
rum dict^ Johannai '. Ad quod dicta Johanna eidem Katharinas
respondit quod ipsa Katharina rediret ad maritum suum, faceret
suum mesnagium et nutriret pueros sucs. Et, pro sciendo certitu-
dinem de dicta Katharina, locuta fuit ex ea sanctai Kathariiic^ vel
sanctiÇ Margaretas ; qua; dixerunt eidem Johanna^ quod, de facto
àictsd Katharinai, non erat nisi stultitia, et erat totum nuUum,
gallice giiar - ce 7j'estoit que folie et tout néant. [Et super facto dictée
Katharina;,] scripsit dicta Johanna suo régi ' quod eidem ^ diceret
quid ex eadem Katharina flicere debebat ; et, quando ipsa Johanna
venir ad pn^esentiam ^ sui régis, dixit ei quod erat stultitia et
totum nullum de facto dict^ Katharinae. Tamen frater Ricardus
volebat quod dicta Katharina poneretur in opère ; et valde maie
contenti fuerunt dicti frater Ricardus et Katharina de dicta Johanna.
— Interrogata si ne locuta fuit Katharina; de La Rochelle, de facto
eundi ad Caritatem : respondit quod dicta Katharina non consulebat
eidem Johannas quod iret, et quod tempus erat nimis frigidum, et
quod ipsa Johanna non iret. Item, eadem tertia martii, ipsa Johanna
confessa fuit dixisse dict^ Katharinae, quœ volebat ire versus domi-
num ducem Burgundi:e, pro faciendo pacem, quod non in hoc
reperiretur pax, nisi ^ esset per butum lance^e. Item, eadem Johanna
confessa fuit petivisse ^ a dicta Katharina si illa domina omnibus
noctibus veniebat; et propterea cubaret '^ cum ea, prout et cubuit;
et vigilavit usque ad mediam noctem, nec aliquid vidit, et postea
se obdormivit; et quando venit mane, ipsa petiit a dicta Katharina
si ipsa domina venerat ; et dicta Katharina respondit quod ipsa
domina venerat, et tune dormiebat dicta Johanna, nec eam potuerat
evigilare. Et illo tune, dicta Johanna petiit a dicta Katharina an
ipsa domina, crastina die, veniret; dicta Katharina respondente
quod sic. Qua de causa dormivit ipsa Johanna de die, ut vigilare
posset de nocte; et, nocte sequenti, pernoctavit ipsa Johanna cum
I. C ; Katharinx. — 2. A : que. — 3. A ajoute et. — 4. A ajoute suo régi. —
). A ajoute dicti. — 6. AC ajoutent hoc. — 7. A : eadem confessa fuit dicta
Johanna petiisse... — 8. ABC: cuhiret.
246 PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC
dicta Kaiharina. ac tota nocte vigilavit ; sed tamcn nihil vidit,
quamvis sœpius peteret a dicta Katliarina si veniret; et dicta Ka-
tharina resbondebat : « Ita cito. »
LVII. « Item, dicta Johanna, in festo nativitatis Beatae Marias,
fecit congregari omnes vires armâtes de exercitu dicti Karoli, pro
eundo ad invadendum civitatem Parisiensem, et ipsos duxit coram
eadem civitate, promittens eis quod ipsam ingrederentur illo die, et
quod hoc sciebat par revelationem ; fecitque fieri omnem disposi-
tionem quam potuit, pro invadendo urbem pr^dict'am. Et tamen
non est verita ista negare in judicio, coram vobis. Et etiam in aliis
locis, sicut apud Caritatem supra Ligerim, apud Pontem-Episcopi, et
etiam apud Compendium,cum invasit exercitum domini ducis Bur-
gundiae, multa promisit et prasdixit esse futura, dicens se hoc scirc
per revelationem, de quibus tamen nihil evenit; sed ' potius conti-
git oppositum. Et negavit coram vobis se habere promissiones, aut
pnçnuntiationes fecisse, eo quod non ita evenerunt sicut dixerat ;
cum tamen multi fide digni referunt promissa ^ esse dicta et publi-
cata per ipsam. Tune quoquc, in insulta Parisiensi, dixit ' sibi
adstitisse mille millia angelorum, qui parati erant eam déferre in
paradisum, si mortua fuisset; et nihilominus fertur cum hoc res-
pondisse ad interrogationem sibi factam cur contra promissa -» sic î
evenerat quod Parisius non solum fuerat non ingressa, sed de exer-
citu ejus quam plures et ipsamet atroci vulnere sauciati fuerant, et
quidam interfecti, « quod Jhesus ei de promisse defecerat ».
*Ad hune ^ articiilum, die mercurii, xxviii. martii, respondet '
quod, de principio articuli, alias respondit ; et « Si de hoc plus sim ^
* Respond du commencement de l'article : « J'en ay autrefois res-
pondu ; et se j'en suy advisée plus avant, voulentiers en respondray plus
avant. »
I. C : imo. — 2. ABC et O : prxmissa. — 3. A : dicit. — 4. C : praeinissa. —
5. A a]o\i\.e publkata. — 6. A : quinqua^esiimim seplimum. — 7. A : respondit. —
8. C .• sim plus.
PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC 247
advùsata, libenter ' plus ex hoc respondebo ». Et quoad finem arti-
culi, quod Jhesus defecerat ei, negat.
Die sabbati, tertia mardi, interrogata quid ipsa fecerit supra
fossata de Caritate : respondit quod ibi fieri fecit insultum, assault
gallice, quodque non projecit seu projici fecit aquam in eisdem
fossatis, per modum aspersionis. — Interrogata quare non intravit
in dictam villam, ex quo habebat pn^ceptum Dei : respondit:
« Quis dixit vobis quod ego habebam prasceptum de intrando ibi ? »
— Interrogata si de hoc habuit consilium cum voce sua : respondit
quod ipsa volebat venire in Franciam ; sed gentes armorum dixe-
runt ei quod melius erat primitus ire ante villam de Caritate.
Interrogata, die martis, xiii. martii, si, quando ivit ante Parisius,
habuit, per revelationem vocum suarum, de ibi accedendo : res-
pondit quod non ; sed hoc fuit ad requestam nobilium hominum
qui volebant facere unam escarmuscham ^ seu unam valentiam
armorum ; et bene habebat ' intentionem eundi ultra et transeundi
fossata. — Interrogata si, de eundo ante Caritatem, ipsa habuit
revelationem : respondit quod non ; sed [ivit] per requestam gen-
tium armorum, sicut alias dixit. — Item, eadem < die martis,
interrogata si, de eundo ad Pontem-Episcopi, habuitne revela-
tionem : respondit quod, postquam habuit revelationem apud Mele-
dunum quod esset capta, ipsa in pluri se retulit de facto guerrae,
ad voluntatem capitaneorum ; et tamen non dicebat eis quod
haberet per revelationem quod esset capta. — Interrogata si hoc
bene factum fuerit in die nativitatis Nostrae Dominas, qu« erat
festum, de eundo insultum Parisius : respondit : « Bene factum est
servare festa Nostr^ Domina », et, prout sibi videtur in cons-
cientia sua, ab uno buto usque ad alium.
Item quoad fittem ariiculi que Jeshus luy avoit failly, elle le nye
I. C omet lihenter. — 2. A: escharmuchiam ; B : escharmuschavi : C : escarviuchiam.
■ 3. C ; habuit. — /^. A : ea. — 5. U, fol. 29, vo.
248 PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC
LVIII. « Item, dicta Johanna fecit depingi vexillum suum, ac in
eo describi duos angelos assistentes Deo tenenti mundum in manu
sua, cum his nominibus jhesus maria et aliis picturis; et ista
dixit se fecisse ' ex prsecepto Dei, qui haec sibi revelavit, median-
tibus Angelis et Sanctis. Quod quidem vexillum posuit in ecdesia
Remensi, juxta altare, dum Karolus prasdictus consecraretur, volens
ipsum vexillum ab aliis singulariter honorari, per ejus superbiam et
inanem gloriam. Fecit etiam depingi arma sua, in quibus posuit
duo lilia aurea in campo azureo, et, in medio liliomm, ensem ar-
genteumcumcapuloetcruce deauratis, habentem cuspidem erectam-
in sursum, in cujus summitate est corona aurea. Quae videntur ad
fastum et vanitatem et non ad religionem vel pietatem pertinere ;
et attribuere taies vanitates Deo et Angelis est contra reverentiam
Dei et Sanctorum. »
* Ad hune' articulum, die mercurii, xxviii. martii, dixif* : « Ego
respondi de hoc. » Et de contradicto posito per promotorem : « Ego
me refero seu attendo ad Dominum nostrum. »
Die martis, xxvii. februarii, interrogata, quando ivit antc villam
Aurelianensem, utrum ipsa habebat vexillum, seu estendart gallice,
et cujus coloris : respondit quod sic, campo seminato liliis, in quo
erat mundus figuratus et duo angeli in lateribus, coloris albi, de tela
alba seu boucacino ' ; et in eo scripta erant ista nomina Jhesus Maria,
ut videtur sibi ; et erat fimbriatum de serico. — Interrogata si haec
nomina Jhesus Maria scripta erant sursum, a latere vel deorsum :
respondit quod in latere, ut ei videtur. — Interrogata quem praedi-
ligebat, ensem vel estendart sive vexillum : respondit quod praedili-
gebat Vestendart quam ensem, quadraginta vicibus. — Interrogata
quis fecit sibi fieri id quod erat ibi depictum : respondit : « Satis dixi
vobis quod ego non feci aliquid, nisi per praeceptum Dei. » Item dixit
* Respond : « J'en ay respondu. » Et du contredit mis par le promo-
teur : respond : « Je m'en actend à nostre Seigneur <5. »
I. A : dicit fecisse. — 2. ABC : ercctwn. — l- A : quinquagesimuni octavum . —
4. A ajoute dicta JoHatma. — 5 . ^ ; boucassino ; C : houccassino. — 6. U, fol. 29,vo.
PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC 249
quodipsamet portabat illudw/m^ar/ cum intraret in adversarios, pro
evitando ne aliquem interficeret ; et dixit quod nunquam interfecerat
hominem.
Item, die sabbati, tertia niartii, dixit ipsa Johanna quod suum vexil-
lum sive eslendart fuit in ecclesia Remensi; et ei videtur quod satis
prope de altari ; quod ipsamet parum tenuit ; nec scit quod frater
Ricardus tenuerit illud.
Item, sabbati, décima martii, interrogata si in illo estendart seu
vexillo ' mundus est depictus et duo angeli, etc. : respondit'quod
ita; nec unquam habuit, nisi unum. — Interrogata quale signum
erat seu significatio capere Deum tenentem mundum, et illos duos
angelos : respondit quod sanct^e Katharina et Margareta dixerunt ei
quod ipsa caperet estendart, et portaret audacter ; et quod in eo face-
ret poni in pictura Regem cœli ; et hoc dixit régi suo, sed valde invite,
très envis gallice; et, de significatione, nescit aliud. — Interrogata si
habebat scutum et arma : respondit quod nunquam habuit ; sed rex
suus dédit fratribus suis, videHcet : unum scutum azureum ad duo
Hlia aurea, et unum cnsem in medio ; quae arma distinxit uni pictori,
in hac civitate Rothomagensi, quia ipse petierat quaha arma ipsa
habebat. Item dixit quod hoc fuit datum fratribus suis per regem
suum, ad complacentiam eorum, absque ejusdem Johannae reques-
ta, et sine revelatione.
Die sabbati, XVII. martii, interrogata quis movit eam facere depingi
angelos in suo vexillo, cum brachiis, pedibus, tibiis et vestibus :
respondit : « Vos estis responsi ad hoc. « — Interrogata si faciebat
eosdem angelos depingi taies sicut veniebant ad eam : respondit quod
ipsos depingi fecit in modo quo sunt picti in ecclesiis. — Interrogata
si unquam viderit eos in modo quo fuerunt picti : respondit :
« Ego non dicam vobis aliud ex hoc. » — Interrogata quare non fecit
depingi claritatem quae veniebat ad eam cum angelo et vocibus : res-
pondit quod hoc non fuerat eidem prasceptum. — Item, eadem die
sabbati, décima septima martii, interrogata si ipsi duo angeli, qui,
\. C : vexillo seu eslandari .
250 PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC
depicti erant in ipso estendart, repraesentabant sanctos Michaekm et
Gabrielem : respondicquod non erant ibi, nisi solum propter honorem
Domini nostri, qui depictus erat in illo ' estendart. Et dixit quod non
fecit fieri illam repraesentationem duorum angelorum, nisi solum in
honore Domini nostri qui figuratus erat in illo estendart \ tenens
mundum, — Interrogatasi ipsi duo angeli, qui erant figurati(în r esten-
dart, erant duo angeli qui custodiebant mundum, et quare non erant
plures, viso quod ei prasceptum erat ex parte Dei quod ipsa accipe-
ret illud estendart : respondit quod ' totum testendart erat prasceptum
ex parte Dei, per voces sanctarum Katharinïe et Margareta^ quas sibi
dixerunt : (( Acc'ipe T estendart ex parte Régis cœli. » Et quia-* Sanctas
dixerunt ei « Cape estendart ex parte Régis cœli », ipsa in eo fecit
fieri illam figuram Dei et duorum angelorum. Et de colore et omnibus,
fecit fieri per earum prieceptum. — Interrogata si tune petiit ab eis-
dcm Sanctis si, in virtute illius vexilli, ipsa obtineret in omnibus bel-
lis in quibus intraret et quod ipsa in eis haberet victoriam : respon-
dit quod dictas Sancta; dixerunt ei quod ipsa acciperet audacter, et
quod Deus juvaret eam. — Interrogata quis plus juvabat, vel ipsa
vexillo suo, vel vexillum eidem : respondit quod victoria vexilli vel ^
ipsiusmulieris, totum erat attribuendum Deo. — Interrogata si spes
habendi victoriam erat fundata in suo vexillo vel in ipsa : respondit,
spes dictif Victoria^ erat fundata in Deo, et non alibi. — Interrogata,
si unus alius ab ipsa portasset dictum vexillum, ipse habuisset ita
bonam fortunam, sicut ipsa habebat in portando illud : respondit :
« Ego de hoc nihil scio, et me refero de illo ad Deum. » — Inter-
rogata, si aliquis de parte sua tradidisset eidem fœminas vexillum,
eidem de parte sua pertinens, et ipsa portasset illud, si in illo ^ vexillo
tantam spem habuisset, sicut ipsa habebat in suo proprio vexillo quod
erat sibi dispositum ex parte Dei, et praecipue, si traditum fuisset ei
vexillum sui régis : respondit : « Ego libentius portabam illud vexil-
I. C ; ipso. — 2. B omet in illo estendart ; Q répète deux fois ce membre de
phrase. — 3. AC omettent quod. — 4. Q : quare. — S- ^ omet vel. —
6. AC : eodetn.
PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC 25 1
lum, quod erat mihi ordinatum ex parte Dei ; verumtamem, de .omni-
bus, ego me exspectabam ad Deum. » — Interro^ata, [tadem] dîe
sabbati, xvii. martii ', sifecerit suum vexillum circumire caput régis
s.ui, ventilando : respondit quod non scit ^ hoc fecisse. — Interro-
gata quare illud vexillum fuit portatum plus in ecclesia Remcnsi, ad
consecrationem régis sui, quam vexilla aliorum capitaneorum : res-
pondit : (' Illud vexillum fuerat in pœna, et ' idcirco rationabile erat
quod esset in honore. »
LIX. « Item, apudSanctum Dionysium in Francia, dicta Johanna
obtulit et fecit poni in ecclesia, in sublimi loco, arma sua in quibus
fuerat h\;sa, in insultu facto contra villam Parisiensem, ut honora-
rentur a populo tanquam reliquias. Et in eadem villa fecit accendi
candelas cereas, a quibus ceram liquefactam fundebat super capita
parvulorum, prœdicens futuras fortunas eorum, et, de ipsis, per
hujusmodi sortilegium, multas divinationes faciens. >■>
* Ad hune* articulum^ die mercurii, xxviii. martii, respondet ^ :
« Ego », quantum ad arma, « alias respondi » ; et, quantum ad
candelas accensas et distillatas, negat.
Die sabbati, xvii. martii, interrogata qualia arma ipsa obtulit in
ecclesia Sancti Dionysii : respondit quod unum album harnesium ^
integrum, quale spectat ad unum hominem armorum, cum uno ense ;
et illum ensem lucrata fuit ante Parisius. — Interrogata ad qualem
fînem ipsa eadem arma obtulit : respondit quod hoc fecit per devo-
tionem, sicut consuetum est per gentes armorum, quando lassas sunt;
et quia ipsa fuerat laesa ante Parisius, ipsa dicta arma obtulit 7 Sancto
Dionysio, quia est acclamatio, le cry gallice, FrancicC. — Interrogata
si hoc fecit, ut dicta arma adorarentur : respondit quod non.
* Respond : « J'en ay respondu », quant aux armeures. Et quant aux
chandelles alumées et distillées, negat ^.
ï. A: Item, sabbati XVII martii, interrogata. — 2. ^4C ajoutent se. — ^ 3- C
omQtet. — 4. A : quiiiquagesimum tiotium. — 5- A ajoute Johanna. — 6. B :
hernestiim ; C : herneisitim. — j. A : obtulit dicta arma. — 8. f/, fol. 29, vo.
252 PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC
LX. « Item, dicta Johanna, contemnens pr^ecepta et sanctiones
Ecclesiae, pluries recusavit jurare in judicio de dicendo veritatem ; per
hoc reddens se suspectam quodaliqua fecit aut dixit, in materia fidei
et revelationum, quas non audet revelare judicibus ecclesiasticis,
timens sui ipsius condignam punitionem, prout ipsa satis confessa
esse videtur, cum, ad hoc propositum, in judicio allegaverit illud
proverbium, quod « pro dicendo veritatem, homines interdum sus-
penduntur » ; et saepe dicit : « Vos non scietis omnia », et « Mallem
habere caput abscisum quam dicere vobis omnia. »
*Ad hune' articuhmi, die mercurii, xxviii, martii ^, respondet"'
quod ipsa non accepit dilationem, nisi ut securius responderet ad illa
quas sibi petebantur; et quantum ad conclusionem, dixit quod ipsa
dubitabat respondere, et propterea cepit dilationem pro sciendo si
ipsa deberet dicere [hoc quod ab ea petebatur]. Item dixit quod, quan-
tum ad consiHum sui régis, quia non tangit processum, ipsa non
voluit illud revelare. Et de signodato regisuo, ipsa dixit illud, quia
gentes ecclesiasticae condemnaverunt eam ad dicendum illud.
Die jovis, xxii. februarii, interrogata si, illa vice qua vox ostendit
ei regem suum, si ibi erat lumen : respondit : « Transeatis ultra. »
Item interrogata si ipsa vidit aliquem angelum supra dictum regem
suum : respondit : <' Parcatis mihi », et « Transeatis ultra ». — Item
dixit quod, antequam rex suus eam poneret in opère, ipse habuit
multas apparitiones et pulchras revelationes ; et interrogata quales.
* Respond qu'elle n'a point prins délay, fors [pour] plus seurement
respondre ad ce que on luy demandoit. Et quant à la conclusion, dit
qu'elle doubtoit respondre ; a prins délay pour sçavoir s'elle devoit
dire.
Item, dit que, quant au conseil de son roy, pour ce qu'il ne touche
point le procès, elle ne l'a point voulu révéler. Et du signe baillé au
roy, elle l'a dit, pour ce que les gens d'église l'ont condampnée à le
dire ■*.
1. A : sexagesimum. — 2. A ajoute prœdkta lohanna. — 3. ^ ; respondit. —
4. U, fol. 29, vo.
PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC 253
respondit : « Ego non dicam vobis eas ; adhuc nondum est vobis
responsum in hoc; sed mittatis ad regem, et ipse dicet vobis eas. «
Item, sabbati post Brandones, xxiiii. februarii, nos, episcopus pnï-
dictus', exposuimus eidem Johannas quod juraret pure, simpliciter
et- absolute, et sine' conditione; et de hoc fuit trina vice requi-
sita etmonita. Dixit : « Detis mihi Hcentiam loquendi »; et dixif^
ulterius : « Per fidem meam, vos poteritis bene a me petere taha quae
ego non dicam vobis. » Item dixit : « Forte de multis rébus
poteritis mihi petere, de quibus non dicam vobis verum, de
illo quod tangit revelationes ; quia vos me possetis cogère forte ad
dicendum talem rem, de qua ego juravi non dicere eam; et
sic essem perjura '>, quod non deberetis velle. » Item : « Ego dico
vobis ; advisetis vos bene de hoc quod dicitis vos esse judicem meum.
Vos accipitis unum magnum onus, et me oneratis nimis. » Item
dixit quod sibi videtur quod satis est bis jurasse. — Interrogata si
ipsa vult jurare simpliciter et absolute : respondet : « Vos potestis inde
bene contentari ; ego satis juravi duabus vicibus » ; et dixit etiam quod
totus clerus Rothomagensis aut Parisiensis nesciret eam condemnare,
nisi ipse clerus haberet in jus. Et dixit ultra quod ipsa non diceret
omnia in octo diebus. Item dixit quod, de suo adventu, dicet liben-
ter veritatem; sed non dicet omnia. Item fuit ei dictum quod ipsa
haberet consilium cum assistentibus si ipsa deberet jurare vel non :
respondet quod, de suo adventu, dicet libenter veritatem, et non
alias ; et quod non oportet de eo amplius cum ea loqui. — Item.,
postea monita ^, dicendo quod ipsa se suspectam redderet : respon-
det ' sicut prius. — Ultra nos, episcopus Belvacensis, requisivimus
eam de jurando précise : respondit : « Ego dicam libenter ea quse
ego sciam ; non tamen omnia. » — Item, postea requisita de jurando
et monita ^, et sub pœna convicti de illis quae sibi imponebantur :
respondet 9 : « Ego satis juravi », dicendo : « Passe^oultre. » — Item'°,
I. A omet prxdicius. — 2. A omet et ; C omette/ absolute. — 3, C: ahsque. —
4. A : ulterius dixit. — 5. AC : parjura. — 6. AC : amnionita. — "j. C : respondit.
— 8. A : ammonita. — 9. C ; respondit. — 10. A omet Item.
254 PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC
requisita adhuc et nionita ' de jurande et de dicendo - veritatem
de illis quit tangunt processum, et quod ipsa se ponit in magno
periculo : respondet : « Ego sum prompta jurare dicere ea qu^e ego
sciam, tangentia processum ; et non omnia qu£e ego scio » ; et sic
juravit.
Interrogata, [eadem] die xxiiii. februarii, si sua vox prohibait ei
ne ipsa dicat omnia : dixit : « Ego non respondeo vobis de illo » ;
et : « Sunt aliqux revelationes quae tangunt regem, quas ego non
dicam vobis. » — Interrogata si vox prohibuit ei ne ipsa ' dicat
revelationes : respondit * : « Ego noti sum de hoc consulta » ; et
petiit quindecim dies determino adrespondendum ; et postea respon-
debit. Item dixit quod ipsa petit dilationem ad respondendum de hoc.
Item dixit : « Si vox prohibuit mihi, quid vultis inde dicere ?» — -
Iterum interrogata si ei prohibitum fuit per vocem : respondit :
« Credatis quod homines non prohibuerunt mihi illud. » Item dixit
quod ipsa, pro ista die, non respondebit de hoc ; et nescit si ipsa
debeat dicere aut^ non omnia quc-e sunt sibi revelata. — Interrogata
si ipsa credat quod de hoc Deo displiceat quod veritas dicatur : res-
pondit nobis, episcopo, quod voces ei dixeruntquod ipsa dicat aliqua
régi et non nobis. — Interrogata si suum consilium eidem revelavit
si ipsa evad[erjet a carceribus : respondit^ : « Je levons ay à dire? '' »
— Interrogata si, hac nocte,voxdeJerit ei consilium de eis de quibus
erat responsura : respondit quod, si dicta vox eidem revelaverit, ipsa
non bene intellexit illud. — Interrogata si, in istis duobus diebus
in quibus ultimoipsa audivit dictas voces, si cum eis venerit lumen :
respondit quod, in nomine vocis, venit claritas. — Interrogata si cum
voce ipsa videtaliquam rem : respondet : « Ego non dico vobis omnia,
et non habeodehoclicentiam », et quod suum juramentumnon tangit
illa. Item dixit quod vox illaestpulchra, bona etdigna; et quod de eis
quas petuntur ab ea non tenetur respondere. — Interrogata si vox
I . C ajoute ex abundanti. — 2. A : Requisita adhuc de.jiirando etavnuonita exhabnn-
danti de dicetido veriialem. — 3. -.^/C omettent ipsa. — 4. A : respondet. — ^. A : tin.
— 6. C ; respondet. — 7. 5 en marge : Svperhe responsnm.
PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC 255
qux venit ad eam habet visum, scilicet oculos (et hoc ddem pete-
batur, quia ipsa ' Johanna petiit habere in scriptis puncta ad qu^e ipsa
non respondebat) ; ad quod respondet : « Vos non habebitis ^ adhuc
iilud )),gallice, « Vous ne Fare^' pas encore'^. » Itemdixit quod dictum
parvorum pueromni est quod « aliquando gentes suspenduntur, pro
dicendo veritatem ».
Item, die martis post Reminiscere, xxvii. februarii, requisita per
nos, episcopum ^ priedictum ^, de faciendo et prïestando juramentum
de his quit; tangerent processum : respondit quoJ de his quse tange-
rent processum libenter juraret, et non de omnibus quae sciret. —
Iterum nos eamdem requisivimus quatenus de omnibus quae ab ea
peterentur responderet veritatem. Respondet ut prius, dicendo : « Vos
debetisessecontentus' ; egosatis juravi. » — Itemdixit quod de his ^,
de quibus habebat ' licentiam a Deo de revelando ea, hbenter dice-
ret'° veritatem ; sed de his quse tangunt revelationes tangentes regem
suum, ipsa non dicet ea sine licentia suse vocis. — Dicta die, inter-
rogata utrum sanctas Katharina et Margareta sunt vestitas eodem
panno : respondet : « Ego non dicam vobis modo aUud », et quod
de hoc revelando non habet licentiam ; et : « Si non creditis mihi,
vadatis Pictavis. » Item dixit quod sunt aliqu^e revelationes quse
vadunt ad regem suum, et non ad eos qui eam interrogant. —
Interrogata si dictse Sancta; quae ei apparent sunt ejusdem œtatis :
respondet quod de hoc dicendo non habet licentiam. — Interrogata
si ipsie simul loquuntur, vel una post aliam : respondet quod de
hoc dicendo non habet licentiam ; et tamen quotidie " habet consi-
lium ambarum illarum'^ — Interrogata qu^e illarum sibi apparuit
primo : respondet : « Ego non cognovi eas ita cito » ; et aliquando
bene scivit hoc, sed ipsa oblita est ; et, si consilium habeat de dicen-
do, ipsa libenter dicet ; et hoc est in registre, Pictavis. — Interro-
gata in qua figura erat sanctus Michael qui apparuit eideni : respon-
I. AC : dicta. — 2. A : hahetis. — 3. Q : ave^. — 4. ^ ; encores . — 5. ^
ajoute BelviKensem. — 6. C ajoute Belvacensem. — 7. Lisez contenti.— 8. AC : illis.
— q. A : hahehit. — 10. A : dicet. — 11. A : cothidie; C : qnolhidie. — 12. C
omet illaruDi.
25e PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC
det : « DeJhoc vobis non est adhuc responsum ; et non habeoadhuc
licentiam de dicendo illud. » — Interrogata quid sanctus Michael
prima vice ei dixit : respondit : « Vos non habebitis liujus respon-
sionem hac nocte. » Item dixit quod voces sibi dixerunt quod audac-
ter respondeat. Item dixit quod ipsa adhuc ' non habet licentiam de
revelando ea qu^s sanctus Michael dixit ei ; et bene vellet quod inter-
rogans haberet copiam libri qui est Pictavis, dummodo Deus esset
de hoc contentus. — Interrogata si sanctus Michael et alla; Sanctas
dixerunt ei quod ipsa non revelaret sine licentia eorum : respondit :
« Encore * ne vous en respons-je pas » ; et : « De illo de quo ' habebo
licentiam, libenter respondebo » ; et quod, si ei prohibuerunt, ipsa
non intellexit illud. — Interrogata quale signum ipsa dat per quod
sciatur quod ista sint ex parte Dei, et quod istae sint sanctae Katharina
et Margareta : respondet : « Ego satis dixi vobis quod sunt sanctae
Katharina et Margareta » ; et : « Credatis mihi, si velitis. » — Inter-
rogata quales revelationes suus rex habuit : respondit : << Vos non
habebitis a me hoc, de anno isto. » — [Item, die jovis, prima
martii] interrogata quales promissiones dictc-e Sanctae sibi fecerunt :
respondit : « Hoc non est de vestro processu ex toto. » — Interro-
gata si aliud promiserint ei quam ducere eam in paradisum : respon-
det quod sunt aliqux promissiones, sed non dicet eas ; et dixit quod
hoc non tangit processum. Item dixit quod, infra très menses, ipsa
dicet aliam promissionem. — Interrogata si dictas Sanctae dixerunt
ei quod, infra très menses, liberabitur a carcere : respondit : « Illud
non est de processu vestro » ; et tamen nescitquando ipsa liberabitur.
Item dixit quod illi qui vellent eam auferre de isto mundo poterunt
bene ire ante. — Item, interrogata utrum consilium suum dixerit
ei quod liberabitur a carcere : respondit : « Infra très menses loqua-
mini mecum, et ego vobis inde respondebo » ; et dixit ultra quod
peteretur ab assistentibus per juramentum eorum si hoc tan-
gebat processum. Et postea, habita deliberatione assistentium, qui
omnes deliberaverunt quod hoc tangebat processum, ipsa dixit :
i.A: dicit ipsa adhuc. — 2. A : Encores. — 3. C ajoute ego.
PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC 257
« Ego semper bene dixi vobis quod vos non scietis totum » ; et ad
istud dixit : « Oportebit semel quod ego sim expedita ; et volo ha-
bere licentiam de dicendo » ; et super hxc ' petivit dilationem. —
Interrogata si Sanctae prohibuerunt ne ipsa diceret veritatem : res-
pondit : « Vultis vos quod ego dicam illud quod vadit ad regem
Francioi ? » Item dixit quod multa sunt ibi, qua; non tangunt pro-
cesstnn.
Item interrogata, [eadem die] jovis, prima martii, quale signum
dédit régi suo quod veniebat ex parte Dei : respondet ^ : « Ego
vobis semper respondi quod non illud vos jam extraheretis ' mihi
ab ore. Vadatis sibi petitum. » — Interrogata si juravit non revelare
illud quod sibi peteretur +, tangens processum : respondit : « Ego
vobis alias dixi quod illud quod vadit ad regem nostrum, ego non
dicam vobis. » — Interrogata utrum sciât signum pra;dictum : respon-
dit : « Vos non scietis hoc de me. » Item fuit ei dictum quod hoc tange-
bat processum : respondit : « De hoc quod ego promisi bene ^ te-
neresecretum, ego non dicam vobis. » Et dixit ultra : « Ego promisi
in tali loco, quod non possum vobis dicere sine perjurio ''. » —
Interrogata cui hoc promisit : respondit quod sanctis KatharincC et
Margaretae [promisit]; et hoc fuit monstratum régi suo. Item,
dixit quod eis promisit illud, absque hoc quod eam requirerent ; et
fecit hoc ipsa Johanna, propria sponte ; et dixit quod nimis mult^
gantes petivissent illud signum ab ea, nisiillis Sanctis hoc promisis-
set. — Interrogata si, in societate, quando monstravit signum régi suo,
erataliusquamipse : respondit : « Ego cogito quod non erataliusquam
ipse, quamvis satis prope essent multa^ gentes. » — Interrogata si
videritne coronam super caput régis sui, quando ipsa ostendit sibi
signum : respondit : « Ego non possum hoc vobis dicere, sine perju-
rio ^ »
Item interrogata, sabbati, tertia martii, si credat quod in illa
forma et in illo modo Deus creavit eos, [sanctum Michaelem et
sanctum Gabrielem], a principio, sicut ipsos vidit : respondit : « Vos '
1. A : hoc. — 2. A : respondit. — ^. A : non jam illud vos extraheretis. —
4. A : pefetur. — 5. Cornet bene. — 6. AC : parjurio. — 7. Ihid., idem.
PuOCLS DE JliANNE d'AxC. I7
258 PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC
non habebitis aliiid de prassenti, praster illud quod ego respondi. » —
Interrogata si viderat aut sciverat per revelationem quod ipsa eva-
deret : respondit : « lUud non tangit processum vestrum. Vultis vos
quod loquar contra me? » — Interrogata si, de hoc, suiis voces aliquid
sibi dixerunt : respondit : « Hoc non tangit processum vestrum;
ego me refero ad Dominum Deum » ; et « si totum pertinuisset ad
vos, ego vobis dixissem totum ». Et dixit ultra: « Per fidem meam,
ego nescio horam neque diem. » — Interrogata utrum, quando
Deus sibi revelavit quod mutaret habitum suum, hoc fuerit per vo-
cem sancti Michaelis, sanctiÇ Katharin:c vel sanctas Margaretas : res-
pondit : « Vos non habebitis modo aliud. »
Interrogata, lun^e, xii. martii, utrum habueratne litteras a sancto
Michaele velasuis vocibus : respondit ' : '< Ego non habui iicentiam
de |hoc]dicendo vobis, et, infra octo dies, ego respondebo libenter
illud quod ego sciam. »
LXI. « Item, dicta Johanna, monita quod submitteret omnia
dicta ejus et facta determinationi Ecciesiit mihtantis, et, aperta sibi
distinctione Ecclesia; militantis a triumphante, dixit se submittere
Ecclesias triumphanti, recusans se Ecclesiœ militanti submittere,
declarans semalesentire in illo articulo, Unam sanclam, etc., et circa
ipsum errare ; dicens se esse subditam immédiate Deo, se referendo
ad ipsum et Sanctos de factis suis, et non ad judicium Ecclesiae. »
* Ad hune ^ articulum respondet ^ quod vellet déferre honorem
et reverentiam Ecclesiae militanti, pro suoposse. Et de se referendo
de factis suis ad pniedictam Ecclesiam militantem, dixit : « Oportet
quod ego me referam ad Dominum Deum, qui fecit + hoc mihi
facere. »
* Respond que à l'Eglise militant, elle luy vouldroit porter honneur
et révérence de son povoir. Et de se rapporter de ses fais à l'Eglise
miHtant,dit: « Il fault que je m'en rapporte à nostre Seigneur, qui le m'a
fait faire. »
j. A : responâel^ — 2. A : sexagesimiiw primunr. — ^. A : responâit Johanva. —
4. A : facit.
PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC 259
* Interrogata si se refert ' Ecclesise militanti de his qiuv fecit :
respondit : « Mittatis mihi clericum, sabbati proximo ^ venienti ; et
ego vobis inde respondebo. »
Item, jovis, xv. martii, fuit sibi declaratum quid erat Ecclesia
triumphans et quid erat Ecclesia militans ; et requisita quod, de
pntsenti, ipsa submitteret se determinationi Ecclesia^, de hoc quod
ipsa fecit et dixit, sive hoc sit bonum, sive malum : respondit :
« Ego non respondebo vobis aHud de pnissenti. » — Et, post
monitiones sibi factas et requisitiones quod, si fecerit aliquid quod
sit contra fidem nostram, débet se referre ad determinationem
Ecclesia^ : respondit quod responsiones suae videantur et exanii-
nentur per clericos, et postea quod dicatur sibi si sit aliquid contra
fidem christianam, et ipsa bene sciet per consilium suum dicere
quid inde erit, et postea dicet illud quod reperiet per suum consi-
lium ; et tamen, si sit aliquid mali contra fidem christianam quam
Deus pmecepit, ipsa non vellet sustinere, et esset ^ bene irata de
veniendo seu eundo contra. — Item, eadem, interrogata si, de
hoc quod dixit et fecit, velit se submittere et referre determinationi
Ecclesias : respondit : « Omnia opéra mea et facta mea sunt in
manu Dei ; et de his me refero ad ipsum. Et certifico vos quod
ego non vellem aliquid flicere vel dicere contra fidem christianam ;
et si ego fecissem vel dixissem^vel quod esset supra me, quod clerici
scirent dicere quod esset contra fidem christianam, quam Dominus
noster stabilivit, ego non vellem sustinere, sed illud expellerem . «
— Et iterum ^ interrogata si de hoc velletne se ipsam submit-
tere determinationi Ecclesi?e : respondit : « Ego non respondebo
vobis nunc aliud ; sed, sabbati, mittatis mihi clericum, si non veli-
tis venire, et de hoc ego respondebo sibi, cum auxilio Dei ; et
ponetur in scriptis. »
*Ilem, interroguée s'elle s'en raportera à l'Eglise militant, quant ad ce
qu'elle a fait : respond : « Envoyés-moy le clerc, samedi prouchnin, et
je vous en respondray > ».
ï. A : rejerel se. — 2. C : proximi. — 3. AC : esse. — 4. A : intérim. — S- U,
fol. 29, v.
260 PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC
Item, die sabbati, xvii. martii, interrogata utrum ei videtur
quod teneatur plane respondere veritatem domino nostro Papa:,
vicario Dei, et ' de omni illo quod sibi peteretur, tangente tidem
et factum conscientiit sujs : respondit quod ipsa requirit quod
ducatur coram eo, et postea respondebit, coram ipso, omne illud
quod debebit respondere.
Item, die sabbati, ultima martii ^, interrogata utrum velit se
referre ad judicium Ecclesia;, qua; est in terris, de omni illo quod
dixit et fecit, sive bonum sit, sive malum, specialiter de casibus,
criminibus et delictis qua.' sibi imposita fuerunt, et de omni illo
quod tangit processum suum ; respondit quod, de illo quod ei
petetur ', ipsa se referet Ecclesia^ militanti, proviso quod eadem
Ecclesia non pra;cipiat sibi aliquid impossibile fieri; et appellat illud
quod reputat impossibile scilicet quod, facta quiv dixit et fecit,
declarata in processu, de visionibus et revelationibus quas dixit se
fecisse ex parte Dei [revocet] ; et non revocabit eas pro quacumque
re; et de hoc, quod Domiims noster fecit sibi facere ac praecepit ac
prœcipiet, ipsa non dimittct hoc facere, pro hornine vivente ; et
esset sibi impossibile illa revocare ; et in casu quo Ecclesia vellet
ipsam facere aliud, contra praeceptum quod dicit ^ sibi factum a
Deo, ipsa non faceret, pro quacumque re. — Interrogata, si Ecclesia
militans dicat quod suae revelationes sunt illusiones, aut res diabo-
liciv, aut superstitiones vel mala^ res, utrum se de hoc referet
EcclesiiC : respondit quod se refert Deo, cujus ipsa semper faciet
prasceptum; et quod bcne scit quod illud quod continetur in suo
processu venit per prasceptum Dei ; et illud quod affirmavit, in
dicto processu, fecisse ex prsecepto Dei, esset sibi impossibile
facere contrarium ; et in casu quo Ecclesia militans sibi prasciperet
facere contrarium, ipsa non referret se ad hominem mundi, nisi
ad solum Deum, quin semper faceret suum bonum pricceptum. —
Interrogata utrumne crédit quod ipsa sit subjecta Ecclesias quas est
in terris, scilicet domino nostro Papas, Cardinalibus, Archiepis-
I. AC omettent el. — 2. Voyez ci-après, p. 267. — 3. J : petetur ei. — 4. A :
dixit.
PROCÈS DH CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC 26 î
copis, Episcopis et aliis pnelatis Ecclesiit : rcspondit quod sic,
Domino nostro primitus servito, gallice nostre Seigneur premier servi.
Interrogatci si habet prasceptum a suis vocibus quod non submittat
se Ecclesiiie militanti, qucX^ est in terris, nec in ' judicio ejus ; res-
pondit quod non respondet aliquid quod accipiat in capite suo ;
sed illud quod respondit est de pnçcepto illarum vocuni ; et non
pnecipiunt quin obediat Ecclesi;\i, Dco primitus servito.
Item, mercurii^ xviii. aprilis ^, eidem Johannes fuit dictum, pro
intirmitate quam dicebat se habere, quanto plus timebatde vita sua,
tanto plus debebat emendare vitam suam ; et non haberet jura
Ecclesiœ, tanquam catholica, nisi ipsa se submitteret Ecclesiit. Et
respondit : « Si corpus moriatur in carcere, ego me exspecto quod
faciatis ipsum poni in terra sancta ; et si vos non faciatis poni, ego
me exspecto ad Dominum Deum. » — Item, eodem die, interro-
gata, postquam ipsa requirit quod ecclesia tradat sibi sacramentum
eucharistiie, utrum vellet se submittere Ecclesia^, et promitteretur
ei tradere ipsum sacramentum : respondit quod, de illa submis-
sione, non respondebit aliud quam fecerit ; et quod amat Deum et
servit sibi. et est bona christiana; et vellet adjuvare et sustinere
Ecclesiam toto posse.
LXII. « Item dicta Johanna nititur scandalizare populum, indu-
cere ipsum ut firmiter credat omnibus dictis et dicendis per eam,
assumens sibi auctoritatem Dei et angelorum, et elevans se super
omnem potestatem ecclesiasticam, ut homines in errorem mittat;
sicut pseudo-prophetai facere consueverunt, introducentes sectas
erroris ac ' perditionis, et -^ se segregantes ab unitate corporis
Ecclesic-e; quod est in religione christiana perniciosum, et, nisi per
prx'latos Ecclesiaj provideatur, poterit subvertere omnem eccle-
siasticam auctoritatem, insurgentque viri undique et mulieres,
contingentes se habere revelationes a Deo et angelis, mendacia et
errores seminando, sicut jam de multis expertum est, postquam
I. AC omettent in. — 2. Voyez ci-après, le procès-verbal de la séance du
18 avril. — ^ AC : et. — 4. AC : ac.
202 PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC
haec mulier se erexit et cœpit populum christianum scandalizare,
et sua figmenta propalare. »
* Ad hune ' articulum, die mercurii, xxvni. martii, respondit *
quod, proximo sabbati sequenti, de hoc respondebit K
LXIIl. « Item, quod dicta Johanna in judicio non veretur men-
tiri, cum violatione proprii juramenti, de revelationibus suis multa
sibi invicem contraria et repugnantia asserendo; maledictiones in
dominos et notabiles personas ac totam unam gentem proferre ;
multa trufatica et derisoria, qux non décent mulierem sanctam,
inverecunde proloquens, qu.x ostendunt ipsam régi et gubernari
in agendis suis per malos spiritus, et non per consiHum Dei et
angelorum, sicut ipsa se jactat ; dicente Christo de falsis prophe-
tis : (' A fructibus eorum cognoscetis eos. »
** Ad liunc • articulum, dicta die, respondit > quod se refert ad
illud quod de hoc dixit ; et, de conclusione articuli, se refert ad
Dominum Deum.
Die martis, xxvii. februarii, dixit quod ipsa habebat ensem suunn
apud Latigniacum ^, et de Latigniaco ^ portavit ensem unius
Burgundi ad Compendium, propter hoc quod erat bonus ensis
guerrae, et bonus ad dandum bonas alapas, gallice de bonnes huffes ou
de bons torchons ; et dixit quod, ubi dimisit illum ensem, hoc non
est de processu, et nunc de hoc non respondebit.
Item, jovis, prima martii, dixit quod fuisset mortua, nisi fuisset
revelatio qua; confortât eam quotidie \ — Interrogata si sanctus
Michael habeat capillos : respondit : « Quare habuisset absci-
*Respond que samedi elle en respondra 9.
** Respond : « Je m'en raporte ad ce que j'en ay dit. » Et de la charge
et conclusion de l'article, s'en raporte à nostre Sire '°.
\.A : scxagcsimnm seciuidiim . — ■ 2. A ajoute dicta Johanna. — ^. A : respon-
deret. — 4. A : sexagesimiim tertiiim. — 5- ^ ajoute Johanna. — 6. BC :
Lathiniacum. — T-.B : Lathiniaco. — • 8. A : cothidie : C : quothidie. — 9. U, fol.
29, vo. — 10. Ibid., idem.
PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC 263
SOS ? » Et non vidit ipsum sanctuni Michaelem, postquam ipsa
recessit a castre de Croteyo; et non videt eum saepe.
LXIV. « Item, quod ipsa Johanna se jactat scire se esse conse-
cutam remissionem illius peccati quod perpetravit animo desperato,
instigante maligno spiritu, cum se pnecipitavit ab alta turri ' castri
de Beaurevoir; cum tamen Scriptura dicat quod nemo scit utrum
amore vel odio dignus sit, et per consequens, nec utrum sitpurgatus
a peccato vel justificatus. »
*Ad hune - articulum, dicta die mercurii, xxviii. martii, res-
pondet 5 : « Ego satis de hoc vobis respondi, ad quod me refero. »
Et de conclusione, se refert ad Dominum.
LXV. « Item, et quod dicta Johanna multotiens dicit se requi-
rere a Deo ut mittat sibi expressam revelationem de agendis suis,
per angelos et sanctas Katharinam et Margaretam, utpote, si debe-
ret respondere in judicio veritatem de aliquibus, et in aliis suis par-
ticularibus factis. Quod est tentare Deum et requirere ab eo quod
requiri non débet, et absque necessitate, et inquisitione seu inves-
tigatione humanitati + possibili, facta. Et pnecipue, in pr^notato
saltu de turri, tentasse Deum manifeste videtur. »
**Àd hune 5 articulum, dicta die mercurii, respondit quod ipsa
de hoc alias respondit, et quod non vult revelare illud quod fuit ei
revelatum, sine licentia Dei; et quod non requirit Deum de hoc
* Respond : « Je vous en ay respondu, à quoy je m'en raporte, » Et
de la charge et conclusion, s'en raporte à nostre Sire ^.
** Respond qu'elle en a respondu; et qu'elle ne veult point révéler ce
qui luy a esté révélé, sans le congié de nostre Seigneur ; et qu'elle ne
requiert point sans nécessité ; et qu'elle vouldroit qu'il en envoyast
encore plus, affin que on apperceust mieulx qu'elle fust venue de par
Dieu, c'est assavoir, qui l'eust envoyée '.
J . ABC : turre. — 2. A : sexiigesiniuiii quartmn. — ^. A, ajoute Johanna. —
^. A : hinnanitus. — ^. A : sexagesimtim quintum. — 6. U, fol. 30, r". — 7. Ibiti.,
iiJeiii .
264 PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC
quod est in articule, sine necessitate; et vellet quod adhuc ipse
mitteret plus, ut melius appareret quod ipsa venisset ex parte Dei,
scilicet, quod ipse misisset eam.
LXVI. « Item, quod praedictorum quaedam sunt a juribusdomi-
nico ', evangelico, canonico et civili deviantia ^, contra ea et statuta
in Conciliis generalibus approbata; quiedam sortilega, quaedam
divinationes, qusedam superstitiones;et quzedam formaliter, quiudam
causative et alias, hasresim sapiunt ; errores in fide quam plura
inducunt, et fautoriam haereticae pravitatis; quaedam seditiosa,
quasdam turbativa pacis et impeditiva; quaedam ad effusionem san-
guinis humani incitativa; quasdam etiam maledica et blasphemi^
in Deum, et Sanctos ac Sanctas; quas etiam pias aures hominum
ofFendunt. In ' et super pntmissis, dicta rea temerario ausu, Dia-
bolo instigante, offendit Deum et Ecclesiam suam sanctam ; in eam
excessit et deliquit, scandalosa fuit, et super his notorie diffa-
mata, venitque dicta rea per vos propterea corrigenda et emen-
danda. »
* Ad hune •♦ articulum, dicta Johanna î respondit'"' quod est
bona christiana ; et, de omnibus oneribus positis in articulo, se
refert ad Dominum.
LXVII. « Item, quod omnia et singula prasmissa dicta rea com-
misit, perpetravit, dixit, protulit, recitavit, dogmatizavit, promul-
gavit ac opère adimplevit, tam in dicta jurisdictione quam alibi, in
pluribus ac diversis locis hujus regni, nedum semel, sed pluries,
diversis temporibus, diebus et horis ; in ea reincidit, ac perpe-
* Dit qu'elle est bonne chrestienne ; et de toutes ses charges mises en
l'article, qu'elle s'en raporte à nostre Seigneur?.
1. A : divino. — 2. BC : devientia . — 3. AC ajoutent Et devant in. — 4.
Sexagesimum sextum. — 5. C omet dicta Johanna. — 6. A : respondit dicta Johanna.
— 7. U, fol. 30, ro.
PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC 26)
trantibus consilium, auxilium et favorem praestitit et contulit. »
* Dicta Johanna negat hune ' articulum ^,
LXVIII. « Item, ex eo quod per insinuationem clamosam aures
vestras, nedum semel sed pluries, propulsantem', per famam
publicam et informationem, de et super pntmissis, factam, com-
peristis dictam ream, suspectam vehementer atque diffamatam;
decrevistis ad inquisitionem super his contra eam faciendam, per
vos vel vestrum alterum, procedendum, citandamque, super his
responsuram, prout factum fuit. »
** Dicta Johanna dixit quod hic articulus '^ concernit judices.
LXIX. 0 Item, quod dicta rea de et super prjemisst^ fuit et est
vehementer suspecta, scandaHzata et quam plurimum, apud bonos
et graves, notorie diffamata. De et super quibus tamen nondum fuit
correcta, seu quovismodo emendata; sed super et <de his se corri-
gereet emendare distuHt, differt, recusavit et récusât; et in eis erro-
ribus continuavit et perseveravit, continuatque et persévérât; licet
tamen, tam ex parte vestra quam nonnullorum notabilium cleri-
corum et aliarum personarum honestarum, fuerit super his, tam
caritative quam alias, débite et sufficienter monita, sommata et
requisita. »
***Ad hune > articulum, dixit quod ipsa non fecit delicta proposita
per promotorem contra ipsam; et de residuo, se refert ad Domi-
num ; et quod in ^ illis delictis propositis contra ipsam, non crédit
aliquid fecisse contra fidem christianam.
* Negat articulum 7.
** Concernit judices ^.
*** Dit que les déliz proposés par le promoteur contre elle, elle ne les
a pas fais; et du sourplus s'en raporte à nostre Seigneur ; et que d'iceulx
déliz proposés contre elle, n'en cuide avoir rien fait contre la foy chres-
tienne.
I . C omet huHC. — 2. A : Ad sexagesimuin septimum articulum sspedicta Johanna
negat. — 5. 5 / propiilsatani. — 4. A : Ad sexagesimuni octavum articiduni respon-
dit dicLi Joimnna qnod articulus... — ^. A : se.xagesinium nonum. — 6. AC : de. — •
. l^fol. 50, r<'. ^.S. Jhiil. idem.
266 PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC
Interrogata, si fecisset aliquid contra fidem christianam, utrum
vellet se submittere Ecclesiae et illis ad quos pertinet de hoc cor-
rectio : respondit quod sabbati, post prandium, ipsa respon-
debit.
LXX. « Item, quod omnia et singula priemissa sunt vera, noto-
ria ', manifesta, et super his laboravit et adhuc laborat publica vox
et fama; eaque recognovit atque confessa est dicta reapluricset suf-
ficienter fore vera, coram probis et fide dignis, et tam in judicio
quam extra. »
*Johanna hune negat articulum % nisi de confessis, etc.
Ex QUiBus^t ahis a vobis suppiendis et corrigendis et in nieHus
reformandis, de et super quibus petit et suppHcat dictus actor
dictam ream per vos interrogari : concludit idem actor contra
dictam ream, facta fide de his in toto vel in parte, quatcnus suffi-
ciet ad intentum per vos sententiari, proferri et pronuntiari, ad
omnes et singulos fines suos supratactos ; ulteriusque dici et
decerni, prout fuerit juris et rationis ; officium vestrum super his,
prout decet, humiliter implorando. »
SABBATI ULTIMA MENSIS MARTH 3
Item, sabbati immédiate sequenti, die ultima mensis martii, in
vigiHa Paschae, anno Domini millesimo CCCC. tricesimo ; prassi-
dentibus nobis, judicibus antedictis, in loco carceris pr^edictae
Johannae, in Castro Rothomagensi ; assistentibus dominis et magis-
tris : Johanne Pulchripatris », Jacobo de Turonia, Nicolao Midi,
hîterroguce, s'elle avoit fait aucune chose contre la foy chrestienne,
s'elle s'en vouldroit submeictre à l'Eglise et à ceulx à qui en appartient
la correction : respond que samedi, après disner, elle en respondra >.
* Negdt, iiisi de confessis '^.
I. ^4C ajoutent ^/. — 2. A : Ad septuagesivnim articulum uegat ipsa Jchauna.
— 5. En marge de ABC (C omet mensis et ajoute in vigilia Paschx). — 4. C;
Pukripatris. — 5-^7, fol. 30, r". — 6. Ibid.,ideni.
PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC 267
Petro MauriciijGerardo Fueilleti, doctoribus ; — Guillelmo i/^//o« '
et Thoma de Courcellis, bachalariis in sacra theologia , — praesen-
tibusad h^ec : domino Guillelmo - Mutonis et Johanne Gris.
Fuit interrogata praidicta Johanna super aliquibusde quibus cepe-
rat dilationemad respondendum usque in istam diem, cutn ad pr^e-
missos articules responderet, velut superius est pragmissum.
*Et primo fuit interrogata utrum velit se referre judicio Ecclesiae
quic est in terris, de omni eoquod dixit etfecit, sivesit bonum,sive
malunijSpecialiter de casibus, criminibus et delictis quas sibi impo-
nuntur, et de omni eo quod tangit suum processum : respondit
quod, de hoc quod ab ea petitur, ipsa se refert Ecclesiae militanti,
proviso quod non ' praecipiat sibi aliquid impossibile fieri. Et vocat
illud quod reputat impossibile, videlicet, quod facta quae fecit et
dixit, declarata in dicto processu de visionibus et revelationibus quas
dixit se fecisse ex parte Dei, revocet; et non revocabit eas pro quo-
cumque. Et, de hoc quod Deus fecit sibi facere, ac pra^cepit et prae-
cipiet, non dimittet facere pro homine vivente. Et esset sibi impos-
sibile eas revocare. Et in casu quo Ecclesia vellet sibi facere aliud
* Die sabbali, ullima mensis inartii, millesimo quadringentesimo trice-
simo 4.
Interroguée s'elle se veult rapporter au jugement de l'Eglise qui est
en terre, de tout ce qu'elle a dit ou fait, soit bien ou mal, espécialement
des cas, crimes et déliz que on luy impose, et de tout ce qui touche son
procès : respond que, de ce que on luy demande, elle s'en raporiera
à l'Eglise militant, pourveu que elle ne luy commande chose impossible
à faire.
Et appelle ce qu'elle répute impossible, c'est que les fiis qu'elle a diz
et fais, déclairez eu procès, des visions et révélacions qu'elle a dictes,
qu'elle les a faictes de par Dieu [elle les révoque, ; et ne les révoquera
pour quelque chose ; et de ce que nostre Sire luy a fait faire et com-
mandé, et commandera, et ne le lesra à faire pour homme qui vive, et
luy seroit impossible de les révoquer. Eten cas quel'Egliseluy vouldroit
i. C : Haitton. — 2. A : Guilleriiio. — î . C omet non. — 4. U, fol. 30, r".
268 PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC
fieri, in contrarium prœcepti quod dixit sibi factum esse a Deo, ipsa
non faceret pro quocumque.
Interrogata utrum, si Ecclesia militans dicat sibi quod revelatio-
nes suae ' sunt illusiones aut res diabolica^, ipsa se referret Ecclcsiae :
respondit quod se de lioc semper referet Deo, cujus semper faciet
praeceptum ; et quod ipsa bene scit quod illud quod continetur in
processu suo venitper praeceptum Dei ; et illud quod affirmât in dic-
to processu se egisse per pra^ceptum Dei, esset sibi impossibile facere
in ^ contrarium ; et in casu quo Ecclesia sibi pr;eciperet facere con-
trarium, ipsa.de hoc non se referret ad hominem mundi, nisi ad
Deum, quin semper faceret bonum prœceptum ipsius Dei.
Interrogata an crédit se esse subjectam Ecclesia; Dei qu;e est in
terris, videlicet domino nostro Papse, cardinalibus, archiepiscopis,
episcopis et aliis pra^latis Ecclesiae : respondit quod sic, Deo primi-
tus servito.
Interrogata an habeat pr^eceptum a suis vocibus quod non submit-
faire faire autre chose au contraire du commandement qu'elle dit à luy
fait de Dieu, elle ne le feroit pour quelque chose.
Interroguée, se l'Eglise militant luy dit que ses révélacions sont illu-
sions ou choses dyaboliques, ou supersticions, ou mauvaises choses,
s' elle s'en raportera à l'Eglise : respond qu'elle s'en raportera à nostre
Seigneur, duquel elle fera tousjours le commandement ; et qu'elle sçait
bien que ce qui est contenu en son procès, qu'il estvenu par le comman-
dement de Dieu ; et ce qu'elle a affermé ou dit procès avoir fait du com-
mandement de Dieu, luy seroit impossible faire le contraire. Et en cas
que l'Eglise militant luy commanderoit faire le contraire, elle ne s'en
rapporteroità homme, du monde, fors à nostre Seigneur, qu'elle ne feist
tousjours son bon commandement.
Interroguée s'elle croist point qu'elle soit subjecte à l'Eglise qui est en
terre, c'est assavoir, à nostre saint père le Pape, cardinaulx, arcevesques,
évesques et autres prélas d'Eglise : respond que ouil, nostre Sire pre-
mier servi.
Interroguée s'elle a commandement de ses voix qu'elle ne se submecte
i. AC : sux revelatmies. — 2. AC omettent in .
PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC 269
tat se Ecclesiiç inilitanti, qu^t est in terris, nec judicio ejus : respon-
dit quod ipsa non respondet aliquid quod accipiat in capite suc ;sed
illud quod respondet est de prascepto suarum vocum ; et non praeci-
piunt quin ipsa obediat Ecclesi^e, Deo primitusservito.
Interrogata si, apud castrum de Beaurevoir, vel Attrebato ', vel -
alibi, habebat limas : respondit : « Si repertas sunt supra me, ego
non habeo de hoc vobis aliud respondere . »
Quibus sic peràctis, ab eodem loco discessimus, ulterius proces-
suri ad ea quae restabant agenda in pntsenti causa fidei.
LUN^ II [m., IV.,] APRILIS >
Item, die lun^e immédiate sequenti, secunda mensis aprilis, anno
Domini millesimo quadringentesimo xxxi. post Pascha, et diebus
martis et mercurii, extunc immédiate sequentibus, nos, judices
antedicti, una cum aliquibus dominis et magistris ad hoc per nos
convocatis, visitavimus articules superius descriptos, interrogatoria
et responsiones ipsius Johannas, Ex quibus omnibus, certas asser-
tiones et propositiones extrahi fecimus, sub forma duodecim articu-
lorum, multa dictorum ipsius Johannas summatim et compendiose
comprehendentium. Hujuscemodi assertiones doctoribus et peritis,
tam in jure divino quam humano, transmittere conclusimus, consi-
lia et deliberationes ipsorum super his, in favorem fidei, requirendo.
point à l'Eglise militant, qui est en terre, ne au jugement d'icelle : res-
pond qu'elle ne respond chose qu'elle prengne en sa teste ; mais ce qu'elle
respond, c'est du commandement d'icelles ; et ne commandent point
qu'elle ne obéisse à l'Eglise, nostre Sire premier servi.
Interroguée se, à Beaurevoir et Arras, ou ailleurs, elle a point eu de
limes : respond : « Se on a trouvé sur moy, je ne vous en ay autre chose
à respondre. »
I. ABC ; in Attrabato. — 2. A : nul. — 5. En marge de ABC.
270 PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC
JOVIS V. APRI1.IS '.
Et, die jovis sequenti, qunc fuit quinta dicti mensis aprilis,sche-
dulatn ^ nostram requisitoriam, una cum jam dictis assertionibus,
illis doctoribuset viris peritis ', quos in hac urbe noveramus adesse,
transmisimus sub hac forma :
« Nos 4, Petrus, miseratione divina Belvaceiisis episcopus, et
Johaiines Magistri, vicarius Inquisitoris, vos talis, etc. rogamus vos et
requirimus quatenus, in favorem fidei, infra diem martis proximam,
detis nobis scripto et sub sigillo vestro salubre consilium super assertio-
nibus infra annotatis ; utrum videlicet, omnibus attcntis et consideratis
ac etiam ad invicem comparatis, illae aut earum aliqua; sint contra fidem
orthodoxam, aut in ea suspectae contra sacram Scripturam, contra deter-
minationem sacrosanctns Romanae Ecclesiae, contra determinationem doc-
torum ab Ecclesia approbatorum [et] sanctiones canonicas, scandalos^e,
temeraria,', rei publicae turbativ^e, injurios;v, criminibus involutas, contra
bonos mores, seu quovismodo offensivai; aut quid de priedictis, judicio
fidei, venit dicendum. Scriptum die jovis, quinta aprilis post Pascha 5,
anno Domini M.CCCC.XXXJ. »
ITEM 6 SEQUITUR TENOR ASSERTIONUM PRiEDICTARUM 7,
I
« Et primo, quasdam fœmina dicit et affirmât quod, dum esset
ietatis annorum tredecim vel eocirca, ipsa suis oculis corporalibus
viditsanctum Michaelem eam consolantem, et quandoque sanctum
Gabrielem, in effigie corporali apparentes ^. Aliquando etiam vidit
I . En marge de AC : Ben marge : Joi'is sequenti. — 2. A : scedulam ; C : sedulam .
— ^. A omet peritis. — 4. C en marge : Hic initluntur schediila: dottoribus ciim asser-
tionibus. — 5. C omet Scriptum die jovis, quinta aprilis posl Pascha. — 6. ABC en
marge: Ténor assertionum prardictaruvi. — 7, A la minute française, lorsqu'elle fut
produite, était joint un feuillet de corrections aux douze articles résumant la doctrine
de Jeanne. Ces corrections étaient de la main de Manchon et ne furent pas toutes
effectuées. On en trouvera le texte dans le Procès de Kéhahililalion. Bien qu'il
s'agisse plutôt d'omissions volontaires que de variantes, on a cru devoir les repro-
duire ici en notes. — 8. 5 en marge : Assertiones.
PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC 27 1
angelorum magnam multitudinem ; et extunc sanctœ ' Katharina et
Margaretnsc exhibuerunt eideni fœminaî corporaliter videndas ; quas
etiam quotidie videt, et earum voces audit, ac eas quandoque am-
plexaest et osculata, sensibiliter et corporaliter tangendo. Dictorum
vero angelorum et Sanctarum capita vidit; de residuis autem parti-
bus eorum aut vestimentis, nihil dicere voluit. Quodque praedictae
sanctcT Katharina et Margareta aliquando eam fuerunt allocuti« ad
fontem quemdam, juxta arborem magnam, communiter appellatam
Parbre des fées; de quibus fonte et arbore, foma est divulgata quod
Fatales Domina? ibidem fréquentant, et quod plures febricitantes ad
dictes fontem etarboremaccedunt, causa recuperandaesanitatis,quam-
vis siti sint in loco profano. Quas ibi et alibi pluries venerata fuit, et
eis reverentiam exhibuit. ■>)
« Dicit insuper quod sanct^e Katharina et Margareta pntdictcX^
apparent et se monstrant ei, coronatas coronis pukherrimis et pre-
tiosis ; et a tempore pr^edicto ac pluries deinceps, dixerunt eidem
fœminas de mandatoDei quod oportebat eam accederead quemdam
principem saecularem, promittendo quod, ejusdem foemin^e auxilio
et laboribus mediantibus ^, dictus princeps, vi armorum, magnum
dominium temporale et honorem mundanum recuperaret, ac victo-
riam de adversariis suis obtineret ; quodque idem princeps dictam
fœminam reciperet, et arma cum exercitu arm[at]orum eidem
assignaret, pro exsecutione pr^missorum. Insuper dictée sancti^
Katharina et Margareta praeceperunt eidem fœminas, de mandate
Dei, quod assumeret et portaret habitum viri, quem portavit et
adhuc portât, pr^ecepto hujusmodi obediendo perseveranter, in
tantum quod ipsa fœmina dixit se malle mori quam hujusmodi
habitum relinquere '; hoc simpliciter dicendo aliquotiens, et ali-
quando, « nisi hoc esset de mandato Dei ^). Prieelegit etiam non
interesse missarum officiis et carere sacra communione eucharisties,
in tempore per Ecclesiam fidelibus ordinato ad hujasmodi sacra-
l. B : sancta. — 2. Super primo articttlo, in illo piinclo : « Auxilio et laboribus
mediantibus », débet poni « cum Dei auxilio ». — 3 . Super codent : « Se malle mori
qUiiDi l.hibîtiint relinquere », etc. débet addi : i. iiisi hahiierif de mandato Dei ».
272 PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC
mentum recipiendum, quam habitummuliebremresumereetvirilem
relinquere. Faventes ' etiam dictas fœminre in hoc quod, sine
scitu et contra voluntatem parentum suorum, dum esset aetatis
septemdecim annorum vel eocirca, domum paternam egressa fuit
ac multitudini hominum arma sequentium sociata, die nocteque ^
cum eis conversando, nunquam aut rare aliam mulierem secum
habens. Et alia multa dicta; Sancta^ dixerunt et prx-ceperunt eidem
mulieri ; propter quas dicit se missam a Deo cœli et Ecclesia victo-
riosa Sanctorum jam beatitudine fruentium, quibus submittit
omnia bcne facta sua. Militanti vero Ecclesise se, sua facta et dicta
submittere distulit et recusavit, pluries super iioc requisita etmonita,
dicens quodimpossibile est eidem fœmina; facere contrarium illorum
qua; affirmavit in suc processu se de mandato Dei fecisse, neque
de hiis se referet determinationi aut judicio cujuscumque viventis,
sed tantummodo judicio Dei; quodque eidem fœmina; revelaverunt
quod ipsa salvabitur in gloria Beatorum, et salutem anima? sua;
consequetur, si virginitatem, quam eisdem ' vovit prima vice qua
eas vidit et audivit, servaverit. Occasione cujus revelationis, asserit
se certam de salute sua ac si esset prxsentialiter et de flicto in regno
cœlorum \
II
« Item, dicta tœmina dicit quod signum quod habuit princeps. ad
quem mittebatur, per quod determinatus fuit ad credendum ei de
suis revelationibus et ad eam recipiendum, pro bellis agendis, fuit
quod sanctus Michael ad eumdem principem accessit, associatus
angelorum multitudine, quorum quidam habebant coronas, et alii
habebant alas, cum quibus erant sanctœ Katharina et Margareta.
I. Super eodcm non videtui beiie positiiiii v Fuveiites ». — 2. Super eodem non
videlur bene positim « Noctu, etc. ». — 3. A : eis. — 4. Super eodem non videtur
hene posilum a Quod sunctx Katharina et Margareta in conlentionihus, etc.. », sed
débet poni : « Se scire per revelationem sanctarum Katharinx et Margaretx quod
adversarii dicti principis expelhntur et quod Deus dabit victoriam dicto principi et
suis, et contra adversarios suos. »
PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC 273
Qui angélus et fœmina, supra terram, per viani_, gradus et cameram
simul, longo itinere, gradiebantur ', aliis angelis et pntdictis
Sanctisconcomitantibus; ac eidem principi coronam pretiosissimam
de auro purissimo quidam angélus tradidit, et coram dicte principe
dictus angélus se inclinavit, eidem reverentiam exhibendo. Et una
vice, dixit quod, quando princeps suus habuit signum, ipsa cogitât
quod tune solus erat, quamvis satis prope plures alii intéressent;
et alia vice, quod, prout crédit, unus archiepiscopus recepit illud
signum coronae, et tradidit pntfato principi, pnesentibus et viden-
tibus pluribus dominis temporalibus. »
III
« Item, dicta tœmina cognovit et certa est quod ille qui eam
visitât estsanctus Michael, per bonum consilium, confortationem et
bonam doctrinam, quas pra^dictus - sanctus Michael eidem
fœminas dédit et fecit; ac per hoc quod ipse nominavit se, dicendo
quod ipse erat Michael. Et similiter sanctas Katharinam et Marga-
retam cognoscit distincte ab invicem, per hoc quod se nominant et
eamdem salutant. Propter quiç, de sancto Michaele sibi apparente,
crédit quod ipse est sanctus Michael, et dicta ejus Michaelis et facta
vera [sunt] et bona, oeque lirmiter sicut ipsa crédit quod Domi-
nus noster Jhesus ' passus fuit et mortuus pro nostra redemp-
tione. »
IV
« Item, dicta fœmina dicit et affirmât quod ipsa est certa, de qui-
busdam futuris mère contingentibus, quod evenient, sicut ipsa est
certa de his quas actu videt ante se; et de aliquibus occultis jactat
se habere et habuisse notitiam, per revelationes verbo tenus sibi
factas, per voces sanctarum Katharinic et Margareta?, puta, quod
1. Super secundo, uhi poniiur de angelis ijiiod « lotigo itinere gradiebaiilur, etc. >>,
suijicit dicere quod angeli coinitabanliir, etc. Et in margine ponebalur ; Debent innlta
addi de longo itinere, de gradibus, ostiis, etc. Item secnndns articuhis dividatur in duos
articulos. — 2. AC : dictus. — 5. AC ajoutcni Christus.
Procès de Jeanne d'Arc. 18
274 PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC
liberabitur a carceribuset quod Gallici facient pulchrius factum, in
sua societate ', quart! unquam fuit factum pro tota christianitate ;
quod etiam, nemine demonstrante, per revelationem, prout
dicit, aliquos liomines cognovit quos nunquam ante videnit ;
et quod revelavit et manifestavit quemdam ensem absconditurn in
terra. »
V
« Item, dicta fœmina dicit et affimnit quod, de mandato Dei et
ejusbene placito, assumpsit et portavit, ac continue portât et vestit
habitum ad usum viri ^. Et ulterius dicit quod, ex quo habebat de
mandato Dei déferre habitum viri, oportebat eam accipere tunicam
brevem, capucium, giponem, braccas ' et caligas cum aguilletis
multis, capillis capitis sui super summitatesaurium scissis in rotun-
dum ; nihil super •♦ corpus suum relinquendo, quod sexum fœmi-
neum approbetaut demonstret, pn\;ter ea quc^ natura eidem fœmina^
contulit ad fœminei sexus distinctionem ^. Quodque in pnçdicto
habitu, pluries eucharistiam recepit. Nec voluit aut vult habitum
muHebrem resumere, pluries super hoc caritative requisita et
monita, dicens quod mallet mori '^ quam habitum virilem dimit-
tere ", aUquotiens simpHciter dicendo, et ahquando, « nisi esset de
mandato Dei ». Et quod, si in habitu viri esset inter eos pro quorum
parte ahas se armavit, et faceret sicut faciebat ante captionem suam
et detentionem, hoc esset unum de maximis bonis quod evenire
posset toti regno Franciit; addendo quod, pro nulla re mundi,
faceret ^ juramentum de non portando habitum viri et de non
armando se. Et in omnibus priemissis, dicit se bene fecisse et bene
facere, obediendo Deo et mandatis ejus. »
I. Item, super tertio, noteliir illud in quo habetur « itt sua societate » et proplerea
videantur litterie scriptx régi. — 2. Super quarto, quoad habitum ad usum viri,
scilicet timicam, débet poni : « Et cum hoc dixit quod, postquam de mandato Dei habebat
portare habitum viri, oportebat ipsam portare tunicam brevem, capucium, etc. ». —
3. C ; brachas. — 4. AC : nichil supra. — 5 . AC : discretiouem. — 6. B omet mori.
— "J. Super eodem' il habitum virilem dimittere, etc. » addatur et ctliud quod dixit
quod « hoc non dimilteret, nisi esset de mandato Dei » . — 8. C : faciet.
PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC 275
VI
« Item, confitetur et asscrit dicta fœmina quod ipsa multas
litteras scribi fecit in quarum quidem [aliis] hase nomina Jhesus
Maria, cum signo crucis, apponebantur; et aliquotienscrucem appo-
nebat, et tune nolebat ' quod fieret illud quodfieri mandabat in suis
litteris. In aliis vero scribi fecit quod ipsa interfici faceret eos
qui non obedirent litteris aut monitionibus suis, et quod « ad
ictus percipietur quis habeat potius jus a Deo cœli ^ ». Et fré-
quenter dicit quod ipsa nihil fecit, nisi per rcvelationem et man-
datum Dei. »
VII
« Item, dicta fomina dicit et confitetur quod, dum esset astatis
annorum XVII vel eocirca, ipsa spontanée et per rcvelationem,
prout dicit, accessit ad quemdam scutiferum quem nunquam ante
viderat, relinquendo paternam domum contra parentum suorum
voluntatem; qui, quamprimum ejus recessum cognoverunt,fuerunt
pêne démentes facti '. Quem quidem scutiferum dicta fœmina -^
requisivit quatenuseam duceret aut duci faceret ad principem, de
quo prius dicebatur. Et tune dictus armiger, capitaneus, dictae
fœminîe tradidit habitum viri cum uno ense, ad requestam ipsius
fœminîe; et pro conducendo eam deputavit et ordinavit unum
militem, unum scutiferum et quatuor famulos ; qui dum venissent
ad principem antedictum, dicta fœmina dicit eidem principi quod
ipsa volebat ducere guerram contra adversarios suos, promittendo
eidem quod ipsum poneret in magno dominio, et suos inimicos
superaret, et quod ad hoc erat missa a Deo cœli ; dicens quod
in pr^missis bene fecit, de mandato Dei et per revelationem. »
I. Super quinto antc « Et tune nolebat, etc. » débet addi ; « Et aliquoliens appo-
nebat ^, et tantiim erat ■signtim quod illi de parte sua quibus scribebat non facerent
seu adiniplerenl ea qux scribebat. » — 2. Traduction latine d'un passage de la
lettre de Jeanne aux Anglais. — 3. Super sexto, ubi dicitur : « Fuerunt parentes
psene démentes, etc. ncorrigatur et ponatur quod de recessu ejus nialeconienti fuerant. —
4. C : Johanna.
276 PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC
VIII
« Item, dicta fœmina dicit et confitetur quod ipsa, nemine eam
cogente aut impellente, se prascipitavit de turri quadam altissima,
maliens mori quam tradi in manus adversariorum suorum, et quam
vivere post destructionem villas Compendii. Dicit etiam quod non
potuit evitare hujusmodi praecipitium; et tamen sanct^ Katharina
et Margareta praedictic eidem prohibuerunt ne se praecipitaret deor-
sum ; quas offendere dicit esse magnum peccatum. Sed bene scit
quod hujusmodi peccatum fuit sibi dimissum, postquam de
hoc confessa est. Et de hoc dicit se habuisse revelationem. »
IX
« Item, dicta fœmina dicit et affirmât quod pr^edictac sancta? Katha-
rina et Margareta promiserunt sibi quod ipsa; ducerent eam in
paradisum, si bene servaret virginitatem ', quam eisvovit, tam in
corpore quam in anima. Et de hoc dicit se esse ita certam, sicut si
jam ipsa esset ingloria Beatorum.Nec putat se fecisse opéra peccati
mortalis ; nam, si ipsa esset in peccato mortali, sanctae Katharina et
Margareta pr^dictas, ut sibi videtur, eam non visitarent, sicut quo-
tidie ^ eam visitant. »
X
« Item, dicta fœmina dicit et affirmât quod Deusdiligit quosdam '
determinatos et nominatos -*, adhuc viatores, et plus eos diligit
quam faciat eamdem fœminam . Et hoc scit per revelationem
sanctarum Katharinae et Margareta qu;t loquuntur ei fréquenter
gallicum et non anglicum, cum non sint de parte eorum. Et, post-
quam scivit per revelationem quod voces erant pro principe de quo
supra, non dilexit > Burgundos. »
I. Cajoute suant. — 2. A : cotidic : C : quothidie. — 3. C ; quosdem. — 4. C omet
('/ nomijiatos. — 5. Super nono, ubi hàbetur : « Non dilexit », débet pont : « Et
poslquitin per rcvelalionetn scierit quod voces erant, etc. » Et radietur iiltiiiia pars
articiili. videJicel : « El har oninia, etc. »
PROCES DR CONDAMNATION DE JEANNK I) ARC 277
XI
« Item, dicta fœmina dicit et confitetur quod vocibus et spiritihus
prasdictis, quos Michaelem, Gabrielem, Katharinam et Margaretam
vocat, ipsareverentiampluries exhibuit, capiit discooperiendo, geiiua
flectendo, osculando terram supra quam gradiebantur, ac eis vovendo
virginitatem, quandoque easdem Katharinam et Margaretam
a mplexando, osculando ; et tetigit eas corporaliter et sensibiliter,
et petiit ab eis consilium et auxilium, eas quandoque invocando,
quamvis fréquenter eam visitent non invocata;; et acquiescit atque
obedit earum consiliis et mandatis, atque acquievit ab initio, sine
petendo consilium a quocumque, puta, a pâtre vel matre, curato
vel pn^lato, aut alio quocumque ecclesiastico. Et nihilominus fir-
miter crédit quod voces et revelationes, quas habuit per hujusmodi
Sanctos et Sanctas, veniunt a Deo et ex ejus ordinatione; et asque
firmiter hoc crédit, sicut fidem christianam et quod Dominus
noster Jhesus Christus passus fuit mortem pro nobis ; adjungendo
quod, si malignus spiritus ei appareret, qui se esse sanctum
Michaelem fingeret, ipsa bene sciret discernere an esset sanctus
Michael, an ' non. Dicit etiam eadem fœmina quod, ad petitionem
suam, nuUo alio compellente aut requirente, ipsa juravit sanctis
Katharinae et Margaret^e qu^ sibi apparent quod non revelaret
signum coron^e quod erat dandum principi ad quem mittebatur.
Et in fine dicit - quod « nisi haberet licentiam de revelando '' »,
XII
« Item, dictas fœmina dicit et confitetur quod, si Ecclesia vellet
quod ipsa faceret aliquid contrarium de ^ prascepto quod dicit '
sibi fuisse factum a Deo, ipsa non faceret illud pro quacumque re;
affirmando quod ipsa bene scit quod ea quit continentur in suo
processu veniunt per praeceptum Dei, quodque eidem esset impos-
I . C ; aut. — 2. C ; dixit. — 3 . Super decimo, iti fine deh'l addi : « Et in fine dixi
nisi iihi esset eidem ex parte Dei revehiluni.» — 4. AC omettent de. — 5. C ; dixit.
278 PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC
sibile facere contrarium eorum. Neque de his se vult referre ad
determinationem Ecclesias militantis, aut quemcumque hominem
mundi, sed ad solum Deum Dominum nostrum, cujus praecepta
semper faciet, pr^ecipue quoad materiam revelationum et eorum
quîe dicit ' se fecisse per revelationes. Et hanc responsionem et alias
responsiones dicit se non fecisse innitendo proprio capiti, sed
easdem responsiones fecit et dédit de pr^cepto vocuni et revela-
tionum sibi factarum, quamvis dictée fœminae, per judices et alios
ibidem praisentes, saepius fuerit declaratus articulus fidei, qui est
Unatn sanclam Ecclesiani catholicam, eidem exprime ndo quod qui-
libet fidelis viator tenetur obedire, et facta ac dicta sua submittere
Ecclesia:; militanti, praecipue in materia fidei et qu^i: tangit doctri-
nam sacram et ecclesiasticas sanctiones ^ »
Deinceps sequuntur deliberationes datœ super assertionibus prx'-
dictis, quas recepimus diversis diebus subsequentibus.
Et primo, XVI doctores et vi tamlicentiati quam bachalarii IX sacra 3
THEOLOGIA DEI.IBERAVERUNT PROUT CONTINETUR IN IXSTRLMEXT0 PU-
BLIC0 4, SUPER HOC COXPECTO, CUJUS TEXOR SEQUITUR > :
« In notnine Domini, amen. Per hoc praîsens publicum instrumentum,
cunctis pateat evidenter et sit n'otum quod, anno ejusdem Domini niille-
simo CCCC. tricesimo primo, indictione nona, mensis aprilis die jovis
duodecima, ponlilicalussanctissimi in Christo patris et domini nostri, domi-
ni Martini, divina providentia '' Papas quinti, anno decimo quarto 7 ; in
nostrum, notariorum publicorum ettcstium subscriptorumpra.'sentia,per-
sonaliter constituti reverendi patres et domini ac venerabiles et circum-
specti viri, domini et magistri : Erardus £'wt';/o'fl;7 ^,pra:sidens ; Johannes
Beaiipèii', Guillelmus Leboiichier 9, ]ocohus de Turonia, Nicolaus M/W/ ;
I. C ; dixil. — 2. Super tindecimo, uhi ponitur « Denotando, etc. » débet
poni « Denotando quod ipsa est suhjecta Ecclesix militanti. Domino nostro piiinitus
senntc, et proviso quod Ecclesta viilitans non prxcipiat sibi aliquid in contrarium
suarum revelationum factarum et fiendarum. » — 3. ^ omet sacra. — 4. ^ •'
przsenti. — 5. /i5 en marge : Deliberatio XVI doctorum et VI bachalariorum in
sacra theologia ; C en marge : XVI doctores et VI bachalarii in sacra theologia. —
6. B omet providentia. — 7. BC en marge : Joi'is XII aprilis. — S. C : Emengard.
— 9. A : Bouchier. '
PROCES DE CONDAMNATION DE JHANNK D ARC 279
Pctrus de Migccio, priorde Longavilhi ; Mauricius de Quesneyo, johan-
nes de Nibat, Petrus àtHoudeug ', JohanncsFabri, Petrus Mauricii, domi-
nus abbas de Mortuo Mari, Gcrardus Fueillet -, Ricardus Prati et Johan-
nes Carpeiilier, sacra; theologiit professores ; Guillelmus Haiton 3, bacha-
larius in theologia; Johannes 4 Silvestris, liccntiatus in theologia ; nec-
non Nicolaus Coppesquesne j, Ysambardus de Petra et Tiiomas de Cour-
cellis, etiam bachalariiin theologia ; ac Nicolaus Loisdlcnr <^, magister in
^rtibus ; dicentes quod, cum revcrendus in Christo pater, dominus epis-
copus Belvacensis, et frater Johannes Magistri, vicarius prœclari doctoris,
magistri Johannis Gravèrent, Inquisitoris h^eretica^ pravitatis in règne
Francii\;, judices in certa causa fidei coram eis introducta, requisiverint
ipsos doctores et magistros ac ipsorum quemlibet, secundum formam
cujusdam schedul^e 7,cuius ténor sic incipit : «Nos Petrus, etc. Sequun-
tur articuli, etc. Qua^dani fœmina, etc. »; postquam pra^nominati docto-
res et magistri pr^efatam schedulani''' requisitoriam decenter susceperunt,
et contenta in eadem, cum grandi et matura deliberatione, vicibus repe-
titis, diligenter examinaverunt ; attendentes, ut dicebant, quemlibet sacrae
doctrinal professorem, ad salubre consilium in materia fidei pragstandum
perjuridicas sanctiones adstringi, quotiens per pra^latosEcclesiai et Inqui-
sitores h.'eretic^e pravitatis in favorem fidei fuerit requisitus; volentesque
pro debito suit professionis, quantum secundum Deum poterant et debe-
bant, pn'efatis dominis judicibus et eorunirequisitioni obtemperare : pro-
testati sunt in primis quod, requisiti instanter et vicibus repetitis, tam
litteratorie quam viva voce, per dominos judices antedictos, in favorem
fidei, ut praîfertur, et pro satisfaciendo réquisition! eorumdem, intendunt
doctrinaliter dicere in hac materia illud quod eis videbitur esse consonum
sacrit Scriptura;, doctrinis Sanctorum, et ecclesiasticissanctionibus, solum
Deum et veritatem fidei \>xx oculis habentes. Protestati sunt insuper quod
omnia dicenda et deliberanda per eos, tam in hac materia quam in caste-
ris quibuscumque, submittunt examinationi, correction!, et omnimodtç
détermination! sacrosanctas Romaniu Eccles!« et omnium ^ illorum ad
quos suorum dictorum examinatio, correctio et determinatio pertinet,
seu in futurum pertinere poterit et debebit; una cum ca^teris protestatio-
nibus m simili materia fieri consuetis, meliori modo et forma quibus pro-
\. A : Houâenc ; C : Hodenc. — 2. C : Fueilhti. — 3. C .• Haitton. — 4. ABC.
Q : Radulphiis. — ^. £ : Coppequesne ; C : Couppequesne . — 6. C . Loisehur . — 7.
A:seduh^ ; B : cednlx ; C : sedulx, — ^. A : sceduhnii ; B : cednlain ; C : scdiiltiiii.
— 9- C? •' omnibus.
280 PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC
testationes hujusmodi fîeri possunt. Hisprotestationibus prasmissis, deli-
beraverunt prasfati doctores et magistri ea qu^ sequuntur :
« Dicimus quod, qualitate personie, dictis, factis suis modisque appa-
ritionum et revelationum, fine,materiaomniumque praedictorum circum-
stantiis ac omnibus in pra^dictis articulis et processu contentis, diligenter
attentis, collatis invicem et pensatis : censendum est prasdictasapparitiones
et revelationes, quas jactat ei asserit se habuisse a Deo per angelos et Sanc-
tas, non fuisse a Deo per dictos angelos et Sanctas, imo potius fictione»
quasdam ' humanitus adinventas, aut a maligno spiritu processisse ; nec
ad hoc credcnduni et sciendum signa sufficientia habuisse ; in prxdictisque
articulis esse et contineri mendacia conficta ; aliqua non verisimilia,leviter
crédita ab ea ; superstitiosasquoque divinationes ; scandalosa et irreligiosa
facta ; aliqua dicta temeraria, prœsumptuosa, plena jactantiis ; blasphemiam
in Dcuni et Sanctas; impietatem erga parentes ; aliqua non consona pra;-
cepto de dilectionc proximi ; idolatriam aut, ad minus, confictionem
mendosam ; schismatica de unitate, auctoritate et potestate Ecclesix^ ; maie
sapientia, ac de hivresi vehementer suspecta. Et credens quod illi qui
apparuerunt sint sanctus Michael, sanctai Katharina etMargareta, et quod
dicta eorum et facta sunt bona, a;que firmiter sicut crédit fidem christia-
nam, habenda est suspecta de errore - in fide ; quia, si intelligat quod
articuli fideinon sint firmius credendi quam quod illi, quos dicitsibiappa-
ruisse, sint sanctus Michael et sanctas Katharina et Margareta, et quod
dicta eorum et facta sunt bona, errât in fide. Dicere etiam quod omnia
contenta in quinto articulo, includendo etiam illud quod in primo articule
positum est, de non recipiendo sacramentum eucharistias in tempore or-
dinato per Ecclesiam, ipsa bene fecerit, et quod omnia supradicta fecerit
de mandato Dei, est blasphemia in Deum et error in fide. »
• « De quibus prsemissis, dicti doctores et magistri petierunt a nobis,
notariis publicis, et dominis judicibus pnvfixtis per nos tradi voluerunt
instrunientum publicum. Acta fuerunt hivc in cappella manerii archiepis-
copalis Rothomagensis, sub anno, indictione, mense, die et pontificatu
praedictis, prassentibus ad hsec discretis viris dominis, Johanne de Hayaet
Johanne Bareton, presbyteris in ecclesia Rothomagensi beneficiatis, testi-
bus ad prasmissa vocatis et rogatis . »
Sic signatum :
« Et ego Guillelmus Manchon, presbyter Rothomagensis diœcesis, publi-
cus apostolica et imperiali auctoritatibus, curiœque archiepiscopalis
i. C : qiiasdeiii. — 2. A ex. O : errare.
PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC 281
Rothomagcnsis juratus notarius, prœmissis omnibus et singulis, dum sic,
ut pnTîmittitur, dicerentur, agerentur et fièrent, una cum notario infraet
testibus suprascriptis, pr:vsens interfui, atque sic fieri vidi et audivi. Ideo
huic pnxisenti publico instrumente, manu mea propria fideliter scripto,
signum meum solitum, una cum signe et subscriptione notarii publici,
subscripsi, apposui, in fidemet testimonium pra;missorum requisitus. G.
Manchon. »
« Ego vero, Guillelmus Colles, alias BoscguiUaume, presbyter Rotho-
magcnsis diœcesis, publicus auctoritate apostolica et in curia archiepisco-
pali Rothomagensi notarius, et in hac causa juratus scriba, pr^tmissis
omnibus et singulis, dum sic, ut pn\imittitur, dicerentur, agerentur et fiè-
rent, una cum pr^enominatis testibus et notario supranominato i,priesens
fui ; eaque sic fieri vidi et audivi. Ideo pr^esens publicum instrumentum
inde fideliter factum, manu tamen aliéna scriptum, signo et nominemeis
solitis et consuetis signavi, in fidemet testimonium veritatis pnvmissorum
requisitus et rogatus. Colles. »
Magister DIONYSIUS2 Gastinel, licentiatus in utroque |ure,dei.iberavit
IN HUNC MODUM 3 ;
« Cum protestationibus solitis fieri + in materia fidei, me submittendo
correctioni dominorum meorum judicum,aliorum auorumcumque docto-
rum in sacra pagina, ca^terorumque peritorum jurium canonici et civilis,
quibus decet istam materiam enucleare : videtur mihi dicendum quod ma-
teria in se est infecta, suspecta 5 in fide, vehementer erronea, schismatica^,
ha^retica : et perversum dogma, contra bonos mores, contra determina-
tionem Ecclesice, Concilia generalia et sacros canones, leges civiles,
humanas sive politicas ; scandalosa, seditiosa, in injuriam Dei, Ecclesi;e
et omnium fidelium : quœreddit suum actorem, doctorem et magistrum,
suspectum in fide, vehementer erroneum, schismaticum ", hœreticum, si
pertinaciter defendat materiam subjectam de qua quceritur ; seditiosum,
pacis perturbativum ^. Qui actor, insecutor talis doctrinas perversa? sive
falsa.', nisi continue post reprehensionem 9 talis doctrinie erronés; et per-
vers;t ad fidei catholiciv unitatem sponte recurrere, et erroneam doctrinam
sive labera hivreticam pertinacem adarbitrium sui judicis publice consen-
I. ABC : sitpranouiinatis. — 2. A : Dionisius. — ^. A en marge : Dionisius
Gastinelli ; BC en marge : Dionisius Gastinel. — 4. A omet fieri. — 5. AC
ajoutent f^ — 6. AC : scismatica. — 7. AC : scisinafictun. — 8. A : tiirbativum. —
9. ABC et O : (leprebensioneni.
282 PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC
sei'it abjui'âre, et satisfactionem congruam exhibere, relinquendus est sa;cu-
laris judicis arbitrio, debitaiii recepturus, pro qualitatefacinoris, ultionem.
Qui si abjurare voluei'it, iinpendaturei beneficium absolutionis, et injun-
gatur eidem quodinjungi talibus consuevit; et in caixerem, ad agendum
pœnitentiam, includatur, pane doloris et aqua angusti^ ' sustentandus,
ut commisja defleat, et flenda ulterius non conimittat. » Sic signatum :
« D. Gastin'el».
MaGISTER JOHANNES BASSETr, I.ICEMTIATUS I\ JURE CANONICO, Ol-FICIALIS
ROTHOMAGENSIS, DELIBERAMT IK MODUM QUI SEQUITUR - :
« Pauca vel nulla, reverendi patres et domini, domini in bac parte
conjudiccs, in fidei tam grandi, tam ardua, tamque difficili matcria,
potissinie quantum ad pro^tensas revelationes, de quibus fit mentio in
articulis per vestrasdominationesmihi transmissis, aliquid dicere possum.
Verunitamcn, pra;niissis protestationibus in talibus fieri consuetis, sub
bcnigna quorum interest correctione, pro nunc niihi videntur dicenda,
super eisdem articulis, eaquaî sequuntur :
« Et primo, quantum ad ipsas revelationes pnutensas, dico quod, licet
dicta istius mulieris super pra^missis articulis apud Deum sint possibilia ;
tamen, quia dicta mulier ea non adstruit per operationcm miraculi vel
sacrre Scriptunv testimonium, de quibus non constat evidenter, hujusmodi
dictisetassertionibusdictiX-Miiulieris super eisdem prx'tensis revelationibus
nuUatenus est credendum. »
« Item, quoad dimissionem sui babitus muliebris, si tamen de boc non
habuerit mandatum a Deo, quod non creditur, facit contra lionorem et
honestatcm sexus mulieris, accoutra bonos mores 5. »
« Item, et casu pr;x?misso in boc quod non voluit recipere eucbaristiam
saltem scmel in anno, venit expresse contra determinationem et prx'cep-
tum Ecclesix\ »
« Item, et in hoc quodnoluitse submittere judicio militantis Ecclesinj,
videturvenire contra articulum fidei, Unam satictam Ecclesiam catholicatii. »
« Pra;missatamen semperintelligo, dummodo revelationes istaepra^tensaj
a Deo non veniant, quod non credo. Imo, de istis et aliis ac dictispropo-
sitionibus qualificandis et baptizandis, me refero judicio dominorum theo-
logorum, ad quorum scientiam magis spectat ista determinare. Quantum
ycro ad modum et formam processus istius mulieris, super quo delibe-
I . Sur grattage en B. — 2. A LC en marge : Johaiwes Basseti. — 3. C omet mores
\
PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC 283
randuni est, si mihi manifestetur et explicetur juxta capitulum ultinuim
de H^ereticis in VI», pro module sensus, me, quamvis iiidignum ac juris
ignarum, ofFero laboraturum juxta posse. »
« Vester Johannes Basseti, licentiatus in decretis indignus, Officialis
• Rothomagensis, sede archiepiscopali vacante. » Sic signatum ' : « Jo. -
Basseti. »
RevERENDUS in CHRISTO PATER, DOMINUS .i-:gidius, abbas sanct.e trini-
TATIS FISCAMPXENSIS ', SACR.E THEOLOGLE DOCTOR, DELIBERAVIT CONFOR-
M1TER AD PR.EDICTOS DOMINOS ET MAGISTROS, PROUT IN SCHEDULA 4,
PROPRIA MANU SIGNATA, CONTINETUR, CUJUS TENOR SEQ.UITUR 5 :
« Révérende pater ac praeceptor singularissime, humillima recom-
mandatione priemissa cum promptitudine famulatus, vestriC paternitatis
reverendissim* litteras heri recepi, hora quasi décima, sentcntialiter ^
continentes qualiter pra^fata reverenda paternitas vestra et Inquisitoris
vicarius, sacrre theologiîe doctores in civitate Rothomagensi nuper exsis-
tentes requisivistis quatenus, super articulis certis, materiam fidei tan-
gentibus, deliberare doctrinaliter vellent ; quod et factum est. Cupit
insuper jam pra^libata paternitas " rcverendissima meam super eisdem
articulis deliberationem accipere. Sed quid, reverendissime pater ac pra;-
ceptor singularissime, post tantos et taies quibus similes forsan non sunt
reperibiles in orbe, ignorantia mea concipere posset, aut inerudita
locLitio parturire ? Utique nihil. Sto igitur cum eis in omnibus et per
omnia, et deliberatis concorditer per eos adha^reo, submissionibus pra:;-
suppositis et protestationibus consuetis, signum manuale proprium
apponendo, in testimonium pn\;missorum. Reverendissime pater ac
pr:eceptor singularissime, si quce placent, mihi pr^ecipite, quoniam in
mandatis vestris exséquendis, posse deficere poterit, non voluntas. Reve-
rendissimam paternitatem vestram conscrvare dignetur Altissimus ad
optatum, cum prosperorum successuum felicibus momentis. Scriptum
Fiscampni, xxi. mensis aprilis. »
« Vestrie reverendissinue paternitatis discipulus, abbas Fiscampn en-
sis. » Sic signatum '^ : « M. Fiscampnensis. »
i. A : signate. — 2. A : J. — 5. ABC en marge : Domiiius Fiscuiiipiiensis. —
4. AB : scedula ; C : sediiLi. — 'y. A ajoute deveiho ad verbuui. — 6. O : suniiiia-
liter. — 7. Sur grattage eji B. — 8. ^ ; sii:^iiate.
284 PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC
Magister jacobus Guesdon ', de ordine minorum, sacr.e theologi.e
DOCTOR, DEL1BERAVIT CONFORMITER PROUT DICTI DOMINI ET MAGISTRI,
SECUNDUM TENOREM SCHEDUL^ ^ MANU PROPRIA SIGNAT^, CUJUS TENOR 5
SEQUITUR + :
« Die mercurii, xiii. aprilis, comparuit coram domino Belvacensi
venerabilis pater, magister Jacobus Guesdon, magister in theologia, de
conventu Fratrum Minorum Rothomagi ; affirmans se cum dominis
theologis et magistris hujus civitatis, in cappella archiepiscopali Rotho-
magensi, in eadem cappella pro facto Johannit, quce vulgari nomine
nuncupatur la Pucelle, congregatis, pro eoruni deliberationibus habendis
super facto ejusdem, interfuisse. Qui omnes suam deliberationem
sigillatim, sic etiam dictus magister Jacobus ejus opinionem cum ipsis,
convenerunt in una et simili opinione ; cum quibus etiam stat idem
magister Jacobus, et eorum opinionibus se adjungit. Et quia, alibi nego-
tiaturus, petiit licentiam ab eodem domino abeundi ^ et recedendi ; ita
tamen quod, totiens quotiens, paratus est in nogotio hujusmodi, ut
tenetur, obedire, dum reversus fuerit in processu hujusmodi. » Sic
signatum ^ : Ita est. Guesdon. »
Magister johannes Maugicr ', canonicus ^ rothomagensis, licentiatus
l\ JURE CAN'ONICO DELIBERAVIT CONFORMITER AD PR.EFATOS DOMINOS.
ET MAGISTROS PROUT IN SCHEDULA '> SUA, PROPRIA MANU SCRIPTA, CON-
TINETUR, CUJUS TENOR SEQUITUR «° :
« Révérende pater, et vos, domine vicarie domini Inquisitoris, scire
dignemini, si placet, me schedulam " vestram, cum omni humilitate et
obedientia qua decet, récépissé; contenta atque quKsita in eadem per
vos vidisse ; quinimo qualificationcs et opinionem reverendorum donii-
norum et magistrorum, in sacra pagina notabilium professorum, etiam
usque ad magnum numerum in unam sententiam et determinationem
convcnientium, et ad dicta vestra qusesita responsiva '^. Quas siquidem
determinatio sive eorum opinio mihi videtur bona, justa et sancta, atque
amplectenda '> ; cum sacris canonibus ac sanctionibus canonicis et dictis
i.ABC en marge : Jacobus Guesdon. — 2. AB : scedulx; C : sedulx. — 5. C omet
ténor. — 4. C ajoute de verbo ad verhuni . — 5. ABC : haberi. — 6. A : signale. —
7. ABC en marge : Johattnes Maugier. — 8. C ajoute ecclesix. — 9. AB : scedula ;
C : sedula. — 10. AC : talis est. — 11. AB : sccduJani ; C : sediiLun. — 12. A •'
responsura. — 13'. ABC : aniplectanda.
PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC 285
doctorum nostrorum mihi vidctur convenirc ncc discrepare. Idcirco,
dictam opinionem dictorum dominorum et magistrorum meorum inse-
queudo, ad eam me dctermino, et illam in omnibus et pcr omnia
teneo, sub protestationibus tamen pcr cosdem dominos et magistros
meos, in redditione dictit opinionis suiv, factis, et his quie in hujusmodi
actu fieri consueverunt. »
« Ad vestra bene placita paratus, Jo. ' Maugier. »
MaGISTER JOHANNES BrULLOTI 2 LICEXTIATLS IN JURE CANONICO, CANTOR
ET CANONICUS ECCLESI.K ROTHOMAGEXSIS, DELIBERAVIT CONFORMITER AD
PR.F.DICTOS DOMINOS ET MAGISTROS, PROUT IN SCHEDULA 3, PROPRIA MANU
SCRIPTA AC ^ SIGNATA SUO > SIGNO MANUALI, CONTINETUR, CUJUS TENOR
SEQ.UITUR ^ :
« Visis confessionibus et assertionibus per vos, reverendum patrem et
religiosum virum, dominum vicarium domini Inquisitoris fidei, in regno
Francia; ab apostolica sede deputati, pluribus aliis et mihi traditis in
scriptis ; communicatione etiam habita cum pluribus, tam in jure divino
quam humano, cxpertis et peritis ; quia, per revolutionem Ubrorum et
gesta fœminie de qua tractatur,consideratis etiam quœ ad hoc me movere
possunt, ad opinionem dominorum et magistrorum meorum, in jure
divino peritorum, et in talibus materiis magis expertorum, et in magno
numéro ad invicem concordantium, quia mihi videtur juribus canonum
consona, me refero et determino, et in eadem opinione cum eis
sto, cum protestationibus tamen in taHbus fieri consuetis. » Sic signa-
tum ' : « J. Bruillot ^, Cantor et canonicus 9 Rothomagensis. »
Magister nicolaus de Venderès 1°, licentiatus in jure canonico,
ARCHIDIACONUS DE AUGO ET CANONICUS ECCLESI^ ROTHOMAGENSIS,
DELIBERAVIT CONFORMITER AD PR^DICTOS DOMINOS ET MAGISTROS, PROUT
CONTINETUR IN SCHEDULA", PROPRIA MANU SIGNATA, CUJUS TENOR
TALIS EST :
« Sub protestationibus in hujusmodi actibus fieri consuetis, et per
dominos ac '^ magistros meos, in sacra pagina eximios professores, in
I. A : Johannes. -^ 2. A en marge ; Jo. Bruillot; BC eu marge : Johani
BruUoti. — 5. AB : scedula ; C : sedula. — 4. C omet ac. — 5. C : sub. ■
6. AC : lalis est. — 7. A : Signale. — 8. C .• BruUoli. — 9. C ajoute ecdesUt. ■
10. ABC ^n marge : Nicolaus de Venderès. — 11. AB : scedula; C : sedula. -
\2.C:et.
286 l'KOCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC
redditione suai opinionis, factis ; quia dictam eorum opinionem, qualifi-
cationes super assertionibus et confessionibus, per vos, reverendum
patreni et dominum vicarium domini Inquisitoris, mihi missas vidi ;
respondendo ad qutesita vestra, juxta facultatem a Dco mihi concessam,
minus maie quam valeo, dicoet tenco quod ipsi domini et magistri mei
bene, pie et mite in reddenda eorum opinione processerunt et se habue-
runt; atque, per revolutionem librorum meorum, comperi dictam ipso-
rum opinionem bonam, juridicam et rationabilem, quinimo sanctionibus
canonicis non discrepantem, sed potius concordem, et, per consequens,
videre meo, per me fore amplectendam ■ ; dominos ipsos et magistros
meos insequendo, eorum opinioni in omnibus et per omnia me con-
fïrmo. » Sicsignatum^ : « Servulus et cappellanus vester, N. > dk Ven-
DERÈS. »
Magister yKciDius de Campis •*, i.icektiatus in jure CIV11,I, cancel-
LAR1US et canonicus ecclesi*; Rgthomagexsis, deliberavit confor-
MITER i AD PR.KDICTOS DOMINOS ET MAGISTROS, SECUNDUM TENOREM
SU.K SCHEDLL.E '' PROPRIA MANU SIGNAT.E, CUJUS TENOR SEQ.UITUR ' :
« Révérende in Christo pater, vosque domine vicarie reverendi domini,
domini Inquisitoris hivreticœ praevitatis ; super assertionibus quibusdam
extractis per easdeni dominationes vestras, mihi missis super facto cujus-
dam muUeris ; pnusuppositis submissionibus ac protestationibus in mate-
ria fidei heri consuetis, nihil temerarie asserendo, in nulloque intendens
divina; potestati derogare, omnibus consideratis et pensatis ; attenta et
considerata caritativa monitione et multipHci sommatione ac electione
sibi data, hesterna die, in priesentia venerabilis cœtus pra?!atorum ac
doctorum utriusque juris, per easdem reverendissimas paternitates vestras
et dominum archidiaconum Ebroicensem, ad hoc per vos dcputatum, de
submittendo facta sua et dicta, in antedictis articulis et suo processu con-
tenta, determinationi et ordinationi universalis Ecclesiœ, domini nostri
Summi Pontificis, Concilii generalis aut quatuor notabiHum virorum, de
sua obedientia Pictaviensisve * ecclesiaj ; (qu^e quidem sommationes et
exhortationes sibi 9 factœ juste et rationabiliter factœ fuerunt, ut mihi
apparet; ac per omnia média rationabilia, prœdicta; caritativœ monitiones
I. AB : ampJectenditm ; C : ampJectanduvi. — 2. A : Signale. — 3, C : Nicolaus.
— 4. ABC en mar'ge : ^Egidiiis de Campis. — 5. C omet conjhriiiiter. — 6. ABC :
scediilx. — 7. AC : lalis est. — 8. BC : Pictavensisve. — 9. C / si.
PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC 287
et ' exhortationes, per vos laudabilitcr, ad honorem Dei, inceptne, mihi
videntur debere continuari, pro sainte ipsius) : quibus antedictis attentis
et responsionibus pcripsani datis, et pr^cipue quod pr^dictis exhortatio-
nibus et élection! sibi datis nullo modo obtemperare voliiit ; nisi aliud
mibi appareat et constet de correctione et emendatione suorum dicto-
rum, aut alia san«ori interpretatione ; videntur mihi pnudictiï assertiones
in iide fore suspectée, ac bonis moribus et canonicis sanctionibus adver-
sari ; quanquam de qualificatione discretiori et clariori dictarum assertio-
num, videntur mihi determinationes doctorum utriusque juris, videlicet
theologiiu et decretorum, summe attendendie. Datuni anno Domini
millesimo CCCC. XXXI., die tertia mensis niaii, sub signo meo manuali,
hic apposito. » Sic signatum - : k Ai. de Campis. »
Magistkr Nicolaus Caval ?, licentiatus in jure civili, canokicus
ECCLESI.E R0THOMAGENSIS, DELIBERAVIT CONFORMITER AD PRvEDICTOS
DOMINOS ET MAGISTROS, SECUNDUM TENOREM SCHEDUU-: -^, PROPRIA
MANU EJUS SCRIPT .E, CUjUS TENOR TALIS EST I
« Visis per me assertionibus per vos, reverendum in Christo patreni
et dominum, dominum episcopum Belvacensem, et dominum vicarium
domini Inquisitoris, mihi missis, sub signis notariorum publicorum ;
visaque et audita opinione concordi plurimorum notabilium magistorum
in sacra pagina, in magno numéro, et aliorum, vestrœ reverenda: pater-
nitati data : quia dicta eorum opinio, judicio meo, est sanctionibus cano-
nicis consona, dictas eorum opinioni me adjungo, sub correctionibus
tamen vestris, et protestationibus in talibus fieri consuetis. »
« Vester humilis Nicolaus Caval, ecclesiiu Rothomagensis cano-
nicus. »
MaGISTER RoBERTUS BaRBERII 5, LICENTIATUS IN JURE CANONICO, CANO-
NICUS ECCLESI.E RhOTHOMAGENSIS, DELIBERAVIT CONFORMITER AD PR.E-
DICTOS DOMINOS ET MAGISTROS, SECUNDUM TENOREM SCHEDUL.E ^ MANU
SUA SIGNAT.K, CUJUS TENOR EST 7 TALIS ^ :
« Assertionibus illius foeminiv, mihi ex parte vestnt^ reverendissimae
paternitatis, domine mi metucndissime domine episcope, et dominatio-
I. BC omettent ^/. — 2. A : Signnte. — 3. AB en marge : Xicohuts Caval. —
4. AB : steJiiJx : C : sahilœ. — 5. ABC en marge : Robertus Barhcrii. — 6. B :
sccdnlx: C : scdiilx. — 7. Cornet est. — '&. C ajoute esse perhiheiur .
288 PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC
nis vesti'it, domine vicarie domini Inquisitoris, mihi traditis, visis una
cum certis qualificationibus per nonnullos dominos et magistros, sacrée
thcologiiE professores, factis in ipsa materia ; habita ctiam deliberatione
cum eorum aliquibus et nonnuUis in jure canonico expertis : ad opinio-
ncni dictorum magistrorum in theologia, vobis traditam, nie refero et
determino pro pi'c-esenti, salvis tamen protestationibus ïn materia fidei
fieri consuetis. Judicio enim meo modico, et salvo alio judicio meliori,
assertiones pra.^dictaa, pro bono materiae et justiliicatione processus, sunt
matri nostra; Universitati Parisiensi, et praocipue Facultati theologia: ac
decretorum, mittendae, et eorum opiniones habendit% antequam in mate-
ria concludatur. >■> Sic signatum : « Barberii. »
MaGISTER JoHANNHS Ad-En'SEM ', LICENTIATUS IX JURE CIVILI, CAN'ONICUS
ECCLESI.E ROTHOMAGEKSIS, DELIBERAVIT CONFORMITER AD S.EPEDICTOS
DOMINOS ET MAGISTROS, PROUT IN SCHEDULA ' SIGNO SUO MANUALI,
PROPRIA MANU SCRIPTA, CONTIXETUR, UT SEQUITUR :
« In Christo patri reverendo dominoque meo metuendo ', domino
episcopo Beivacensi, in pritsenti materia judici ordinario; vobis ctiam,
vcnerabili patri, magistro + Johanni Magistri, vicario domini Inquisitoris,
reverentiam cthonorcm cum omni promptitudine famulandi. Quia mihi
non digne nec in minoribus sufficienli mandastis et postmodum me
requisivistis, et sub pœnis juris, quatenus, infra diem jovis proximo >
futuram (hanc dilationem unam pro omnibus mihi pra;figentes, lumu,
XVI. aprihs, anno Domini millesimo CCCC. XXXI,), darem vobis in
scriptis deUberando, scilicet, utrum assertiones in articulis mihi jam cum
primo mandato missis, aut earum aHquit, sint contra lidem orthodoxam,
aut in ea suspectée contra sacram Scripturani, contra determinationem
sacrosanctie Romanœ Ecclesia;, contra determinationem doctorum
ab Ecclesia approbatorum, sanctiones canonicas, scandalosae, temera-
riae, injuriosa;, criminibus involutas, contra bonos mores vei quo-
vismodo offensivae ; aut quid in judicio fidei venit dicendum : ego,
Johannes Ad-Ensem, filius obedientias, licet mex capacitatis possibilitas
non tanta sapiat, ne tamen videar inobediens (quod absit), sub protesta-
tionibus per reverendos patres et dominos meos et magistros, dominos
theologos ^, qui materiam mehus me digesti sunt, factis et vobis per
I . ^ en marge : Johannes De (jic)-Ensem ; BC en marge : Johannes Ad-Ensem. —
2. AB : sceduht ; C :, sedtila. — 5. AB : incluendissimo. — 4. C :fratri. — 5. AB :
proxunam. — b. Q : theologix.
PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aKC 289
ipsos traditis in scriptis, credo et tenco assertiones et propositioncs,
niissas per ipsos et traditas, bene, débite, juste ac sancte, et, sicut mihi
videtur, juxta cauonicas sanctiones qualificatas. Quare, ad eorum delibe-
rationem et opinionem me referre debeo, sicut et refero et adhasrere
volo. Si autem cum Universitate matre nostra Parisiensi, Facultatibus
theologias et decretorum, aut earuni altéra ', deliberationem habueritis,
vel contingat vos habere, ad earum vel ejus deliberationem me reducere
minime tamen secludo ; sed potius earum vel ejus, ac - etiam sancta;
Romamv Kcclesiic et sacri Conciiii generalis determinationi me sub-
mitto. » Sic signatum : « J. > Alespée. »
MaGISTER JoHANNES HuLOTI de CaSTELLIONE 4, ARCHIDIACONUS ET CANO-
Nicus Ebroicensis, in sacra theologia doctor, deliberavit confor-
MITKR AD PR.HNOMINATOS DOMINOS ET MAGISTROS, SECUNDUM TEXOREM
SCHEDUL.H ), PROPRIA MANU SIGNAT.E, CUJUS TENOR SEQ.UITUR :
« Protestationibus in talibus fieri consuetis, dico concorditer et confor-
miter cum pr^edictis sacrœ theologias professoribus, in nullo ab eis dis-
crepando, quod, qualitate personas, dictis, factis suis ^, etc. Et ha^c dico
sub correctione illorum ad quos pertinet déviantes reducere in viam
veritatis, [sub] protestationibus et submissionibus pr^efatis, et sub signo
meo et de manu propria, in testimonium prasmissorum, juxta formam
requisitionis. » Sic signata : « Johannes de Castellione. »
Magister Johannes de Bouesgue ~, doctor in theologia, eleemosyna-
RIUS FiSCAMPNENSIS 8, DELIBERAVIT IN MODUM QUI SEQ.UITUR ; ET EST
TALis -y :
« Ego, Johannes de Bouesgue, doctor 'o in thelogia in Universitate Pari-
siensi a XXV annis citra, et eleemosynarius venerabilis monasterii Fis-
campnensis ; attentis bis qui^ supra scripta sunt de dicta fœmina et con-
tra dicta et facta sua ; qualité personne, modisque apparitionum et revela-
tionum, etc. ; censendum, etc." schismaticam ■- de unitate, auctoritate
I. ABC : alteii. — 2. C ; aut. — 5. C : Johannes. — 4. A : Johan>ies de Cuitcl-
lione ; B en marge: Jo. de Castellion ; C en marge : Johannes de Castellione. — 5 . AB :
scedulx; C : sedulx. — 6. Le reste comme dans la délibération des seize consul-
teurs. Voyez plus haut page 280. — 7. Q : Bonesgue. — 8. ABC en marge :
Elemosynarius Fiscampnensis. — 9. A : et sub bac forma; C omet ei est talis. —
10. B : magister. — 11. Voyez page 280. — 12. ABC : scismaticam.
Procès de Jeanne d'Arc 19
290 PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE DARC
et potestate Ecclesiai, et in h^eresim lapsam, attenta ejus pertinacia,
attentis his qua; dicit de sancto Michaele, sanctis Margareta et Katharina,
de sacramento eucharistias, etc. ; quod omnia facit de mandate Dei, etc.
Quare puniatur et tiat de ea justitia, ad honorem Dei et fidei exahatio-
nem. » Sic signata : « J. de Bouesgue. »
MaGISTER JOHANNES GUARIN S DECRETORUM DOCTOR, CAXONICUS ECCLESI.i;
ROTHOMAGENSIS, DELIBERAVIT CONFORMITER AD DOMINOS ET MAGISTROS,
SLPERIUS NOMIXATOS I\ INSTRUMENTO PLBLICO, PROUT CONTINETUK IX
SCHEDL'LA -, SfA MAXU SIGNATA l
« Révérende pater ac domine, miseratione divina Belvacensis episcope,
et vos, frater Johannes Magistri, vicarie Inquisitoris, etc., noveritis me
cum reverentia et honore certas propositiones, in quodam codicillo >
contentas, per vos mihi transniissas, récépissé, easque vidisse et contenta
in eisdem, ac doctores sacrorum canonum juxta cas, niodico intellectu
meo, studuisse super his ; postmodum cum doctoribus tam juris divini
quam humani, et aliis quam plurimis in dictis juribus peritis, insimul
congregatis, audiendo qualificationes reverendoruni magistrorum nostro-
rum, in sacra theologia eximie professorum, super dictis propositionibus
etassertionibus, in magno numéro specialiter congregatorum, singulas sin-
gulis comparando, prout juris est, contulisse ; dictasquc qualificationes,
modico judicio meo, a determinatione sacrosanctœ Romana; Ecclesiie,
determinatione doctorum ab Ecclesia approbatorum et sanctionibus cano-
nicis aut alias, secundum sacrorum canonum doctrinam, non discrepare;
imo potius sacris canonibus esse consonas. Quamobrem, cum protesta-
tionibusdictorum reverendoruni magistrorum nostrorum iu prœsenti mate-
ria factis ac etiam decretorum doctorum quorum minimus sum, in tanta
et tali materia lieri consuetis : in opinione dictorum magistrorum nostro-
rum, sic qualificata, tanquam juridica, rationali et, modico judicio meo,
sacrorum canonum doctrintis consona, sto ; libentique animo mandatis
Ecclesix' et vestris in omnibus, posse tenus, semper parère promptissi-
mus. » Sic signata : « Vester in omnibus, Jo. Guarix K »
i. A : Giiarini ; C : Gucrini; B en marge : Johannes Guarin ; C en marge :
Johannes Gucrini. — 2. JBC : scedula. — 3. ABC : codicello. — 4. AB et Q :
]. Gmiu.
PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC 29 1
\'eNERABILE CapITULUM ECCLESI.1-: RoTHOMAGENSIS ' DEI.IBERAVIT PER HUKC
MODUM :
« Cum vos, révérende pater, vosque venerabilis domine, domini Inqui-
sitoris hiT^reticc-e pravitatis vicarie, nos, Capitulum ecclesiœ Rothoma-
gensis, in favorcm fidei, requisieritis salubre darc consilium super non-
nullis asserlionibus extractis et elicitis ex confessatis et dictis cujusdani
mulicris, vulgariter la Piicelle nuncupatae; utrum videlicet hujusmodi
assertiones aut earum aliquœ, attentis omnibus et consideratis, sint
contra fidem orthodoxam, etc., aut qualiter venirent fidei judicio censen-
div, prout in pro:\ïmio schedulœ^ dictarum assertionum latius contine-
tur ; ac pro tune, granditate materiœ pensata, responsum dare distuleri-
nius, cupientes pro tutiori et firmiori dando per nos consilio, consulta-
tionem, deliberationem et determinationeni pneclaras Universitatis Pari-
siensis, maxime Facultatum theologiit et decretorum ejusdem pnehaberi ;
deinceps vero, visis et attente consideratis determinationibus quam plu-
rium doctorum sacrât theologise in hac civitate exsistentium, ac quadam
celcbri conventione prielatorum, doctorum théologie et juris canonici,
licentiatorum in utroque jure, videlicet, canonico et civili aut altero,
aliorumque virorum scientiticorum in jure divino et humano experto-
rum, secunda die hujus mensis maii, per vos, in eadem prajsidentes,
solemniter celebrata; in qua, quamplurimis dulcibus et piis monitioni-
bus, caritativis exhortationibus atque sommationibus eidem (œminse tum
per vos, tum etiam per venerabilem dominum, dominum arcbidiaconum
Ebroicensem, sacrée theologiix; professorem eximium, ad hoc specialiter
vestra auctoritate et ordinatione commissum, factis, ut, pro salute ani-
mas et corporis ipsius mulieris, ad honorem et laudem Dei et fidei catho-
licce reparationem, lacta et dicta sua indecentia corrigere vellet et emen-
dare, eademque dicta et facta, ut decet quemlibet catholicum, submitte-
ret judicio et determinationi universalis Ecciesiie, domini nostri Summi
Pontificis, Concilii generalis et aliorum prœlatorum Ecclesi^e ad quos
spectare posset, aut etiam quatuor notabilium et scientificorum virorum
ecclesiasticorum de temporali obedientia et dominio suie partis, docto-
rum et aliorum pra;nominatorum ibidem tune exsistentium acquiescendo
consilio ; quas siquidem justas monitiones, exhortationes atque somma-
tiones caritativas pn'edicta fœmina nullo modo suscipere aut eisdem
acquiescere voluit, sed cas sibi zelo suas salutis animée et corporis instan-
I. ABC en marge : Capitulum Rothomagense. — 2. AB : sceJulx; C : sedulx.
292 PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE DARC
tissime multotiensque oblatas, damnabiliter et perniciose totiens sprevit
et repulit ; pra^dictorum Ecclesice, Summi Pontificis et cujuslibet alio-
rum saspedictorum penitus recusando subire determinationem et judi-
cium ; non obstantibus expositione et declaratione suorum defectuum et
errorum ac etiam discriminis damnationis perpétuée, cui se exponebat,
clai'issime eidem ostensis : hinc est quod, prit-suppositis submissionibus
et protestationibus in tali materia fidei fieri consuetis, dicimus in fovo-
rem ejusdem fidei quas sequuntur : videlicet, quod detcrminationes et
qualificationes datœ per doctores theologiœ prœnominatos, super dictis
assertionibus, mite, juste et rationabiliter factas fuerunt ; ipsisque adh^e-
remus una cum eisdem, addentes quod, pra3dictis monitionibus, somma-
tionibus, exhortationibus caritativis et declarationibus ac etiam respon-
sionibus et recusationibus ipsius mulieris attentis et pensatis cum perti-
nacia animi sui, nobis videtur censenda fore Invretica. Acta fuerunt ha^c
in Capitule nostro, anno Doniini millésime CCCC. XXXi., die un.
mensis maii. » Sic sio^nata : « R. Guerouldi '. »
MaGISTRI AuBERTUS MoRELLI et JoHAN'NES de QlEMINO -, LICENTIATI IN-
JURE CANONICO, ADVOCATI CURIiE OFFICIALIS ROTHOMAGEXSIS, DELIBE-
RAVERUNT 5 IN HUXC MODU.M :
« Sub protestationibus solitis fieri in materia fidei, nos submittentes
correctioni dominorum nostrorum judicum, aliorumque doctorum in
sacra pagina, cœterorumque juris pcritorum, quibus decet materiam
istam enucleare ; videtur nobis dicendum : primo, videlicet quantum ad
revelationes prastensas, quod, de jure scripto, licet dicta pr;vtensa istius
mulieris super priemissis articulis apud Deum sint possibilia ; verum-
tamen, quia dicta mulier ea non adstruit ■» per operationem miraculi vel
sacrae Scripturae testimonium, de quibus non constet evidenter, dictis et
assertionibus hujusmodi dicta; mulieris non est credendum. Item, quan-
tum ad dimissionem habitus mulieris >, dum tamen non habuerit mandatum
a Deo (quod non est credendum, tum quia sola, tum quia in re propria
fecit, contra honorem et decentiam sui sexus et contra bonos mores), et
ob hoc débite monita, si contemnat, fuit et est excommunicanda sive
anathematizanda ^. Item dicta mulier, cessante causa rationabili et de
I. jQ; Gneroiild. — 2. ABC en marge : Aubertus Morelliet Johannes de Queviino.
— y. Q : deliberavi'iaut. — 4. ABC : astruit. — 5. C ; mtiliebris. — 6. Q : ana-
theiiianda.
PROCES DR CONDAMNATION DE JEANNE D ARC 293
consilio proprii saccrdotis, ad tempus tenetur recipere sacrameiituni
eucharistiie saltem semel in anno ; alias, dicta mulier venit contra deter-
minationem et pr;vceptum Ecclesiif. Item dicta mulier tenetur se sub-
mrttere judicio Ecclesiit militantis ; et, super hoc competenter monita,
nisi hoc fecerit, ipsa videtur venire contra articulum fidei, Unam sanclam
Ecclesiam catholicam. Pr/EMissa intelligimus, dummodo revelationes istae a
Deo non venianl. Et de istis et aliis propositionibus et assertionibus et
pr;vtensis aliis qualificandis et baptizandis, nos referimus judicio domi-
norum theologorum, ad quos magis spectat. Ex quibus videtur nobis
quod materia ista est suspecta in tide, contra bonos mores, contra deter-
minationes Ecclesiae, etiam scandalosa et seditiosa, reddens suum acto-
rem suspectum in fide, si pertinaciter defendat materiam pnesentem. Et
ob hoc puniendam pœna carceris perpetui, pane doloris et aqua angus-
tias sustentandam ', ut commissa defleat etflenda ulterius non committat,
vel alia pœna extraordinaria, arbitrio dominorum judicum moderanda. »
Sic signate ^ : « A. Morrelli. J. de Quemiko. »
UXDECIM ADVOCATI CURI.E RoTHOMAGEXSIS î, QUORUM ALIQUI SUNT LICEN-
TIATI IX CAXONICO, ALII IN CIVILI, ET 4 ALII IN UTROQUE JURE, DELI-
BERAVERUNT IN MODUM QUI SEQUITUR, PROUT PATET IN INSTRUMENTO
SUPER HOC CONFECTO; ET QUORUM NOMINA SEQUUNTUR : GUILLELMUS
DE LiVÉTO, PeTRUS CaRRÉ, GuEROULDUS PoUSTELLI >, GaUFFRIDUS DE
Croteio ''% RicARDUs DE Salicibus, Burellus de Cormeliis, Johannes
DuLCis, Laurentius de Busco ", Johannes Columbelli, Radulphus
Anguy ^, Johannes Tabernarii. Sequitur ténor dicti instrumenti :
« In nomine Domini, am&n. Noverint universi hoc prii^sens publicum
instrumentum inspecturi quod, anno ejusdem Domini millesimo CCCC.
XXXI, indictione nona,mensisaprilis die penultima, pontificatus sanctis-
simi in Christo patris et domini nostri, domini Martini, divina providen-
tia 9 Papae quinti, anno decimo quarto; in cappella seu oratorio manerii
archiepiscopalis Rothomagensis congregatis et exsistentibus venerabi-
libus et circumspectis viris advocatis curise archiepiscopalis Rothomagen-
sis in numéro undecim, nominibus et cognominibus eorumdem in isto
instrumento non expressis, et, ex 'causa jurisperitis, sub pœnis juris
i. A : sustentandi. — 2. O: Signatiwi. — ■^.ABC en marge : À7 advocati ciirix
Rothomagensis. — ^ . A omet et. — 5. C : PosteUi. — 6. AC : Croteyo. — 7. S et
O : Biislo. — 8. O : Aii^iiw — 9. C : clenientia.
294 PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC
requisitis a parte reverendi in Christo patris et domini, domini Pétri, Dei
^ratia episcopi Belvacensis, et religiosi viri, fratris Johannis Magistri,
vicarii domini Inquisitoris, deliberandi super certis articulis per ipsos
dominos judices eisdem advocatis transmissis, et eorum deliberationes
eisdem dominis judicibus, infra diem lunte proximam, transmittendi in
scriptis, prout h?ec et alia in quadam schedula ' papyrea, signis manua-
libus dominorum Guillelmi Colles, alias Boisguillaiiiiie ^, ac Guillelmi
Manchon, presbj'terorum, notariorum publicorum, signala, \idebantur
contineri; in meique, notarii publici, et testium infrascriptorum, ad hitc
vocatorum specialiter et rogatorum, prœsentia personaliter constitutis
dictis dominis advocatis, qui parati mandatis dictorum dominorum judi-
cum pro posse parère et obedire, et nolentes pœnasjuris incurrere, sed,
tanquam veri obedientia; filii, unanimi consensu et una voluntate, nullo
discrepante super hujusmodi articulis, modo et forma inferius scriptis,
deliberaverunt in hune modum :
« Sub benigna reverendorum patrum et dominorum, dominorum con-
judicum 5, et omnium aliorum quorum interest correctione, licet pauca
aut nulla in tanta tamque ardua materia, de quibus in articulis pcr ves-
tras dominationes nobis transmissis, dicere valcamus aut in scriptis tra-
dere ; verumtamen, sub protestationibus in tali materia fieri consuetis,
nobis videtur in materia esse dicendum : et primo, quoad rcvelationes,
de quibus in dictis articulis fit mentio, quod, licet dicta [pnvtensa istius]
mulieris, super articulis traditis, apud Deum sint possibilia, eidem tamen
mulieri non est credendum, cum dicta sua non adstruat per operationes
miraculi vel testimonio sacrae Scripturte. Item, quoad dimissionem habi-
tus mulieris et recusationem resumptionis ejusdem habitus, videtur quod
ipsa fecit primo contra honorem sexus muliebris ; item quod potest
moneri reassumere habitum muliebrem, alias, contra ipsam potest pro-
cedi ad sententiam excommunicationis, nisi super hoc habuerit manda-
tum a Deo, quod non est pra;sumendum. Item, in hoc quod dicit quod
praediligit carere communione eucharistiîe Christi, tempore quo fidèles
communicare consueverunt, quam dimittere habitum virilcm, in hoc,
prout videtur, expresse facit contra sacras sanctiones, cum quilibet fide-
lis semel in anno teneatur recipere eucharistie sacramentum. Item, quia
non vult se submittere judicio Ecclesire militantis, videtur venire contra
articulum fidei Uiiam sanclam, etc. 4, ac juris determinationcm. Et
I. AB : scedula :.seiUilii. — 2. AC : Boscguillaume. — 3. C : judicum. — 4. AC
omettent elc.
PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC 295
suPRADicTA semper intelligimus, ut diximus et declaravimus, nisi reve-
lationes assertas a Deo veniant, quod non est verisimiliter credendum .
Verumtamen de istis et aliis propositionibus qualificandis et determinan-
dis, in articulis et processu contentis, referinius nos judicio dominorum
theologorum a\mx matris Universitatis Parisiensis, ad quorum scicntiam
convenientius spectat ista determinare. »
a De et super quibus prc'emissis omnibus et singulis, dicti domini
advocati in pra'dicto numéro congregati, quorum nomina et cognomina
pênes me, notarium publicum, retinui, petierunt a me, notario publico
subscripto, sibi tieri et tradi publicum instrumentum, unum aut plura.
Acta fuerunthiiïcin dicta cappella, hora de mane, anno, indictione, mense,
die etpontificatu pntdictis; prassentibus ad hase discretis viris dominis ',
Petro Cochon et Simone Dani, presbyteris, notariis juratis dictas curiae
archiepiscopalis Rothomagensis, testibus ad pn^missa vocatis specialiter
et rogatis. «
« Et ego, Guillelmus L^rn/s", presbyter Rothomagensis diœcesis, publi-
cus auctoritate apostolica et imperiali curiasque archiepiscopalis Rothoma-
gensis notarius, et in ea testium examinator deputatus, prasmissis omni-
bus et singulis, dum sic, ut prasmittitur, per dictos dominos advocatos
dicerentur et fièrent, loco, die et hora prasdictis, prassens fui cum testibus
pricdictis; eaque sic fieri et deliberari vidi et audivi et in notam recepi.
Ideo huic prassenti publico instrumente, manu mea scripto, signum
meum solitum apposui, me hic subscribendo, requisitus et rogatus, in
testimonium veritatis prœmissorum. « Sic signatum : « G. Lecras. »
ReVEREN'DUS in ChRISTO PATER DOMINUS PhILIBERTUS EPISCOPUS
CONSTANTIENSIS ~, DELIBERA VIT, IN HUNC MODUM :
« Reverendo in Christo patri et domino, domino, Petro, Dei gratia
Belvacensi episcopo, domino meo carissimo. Révérende in Christo pater
et domine, cordiali recommendatione praemissa, litteras paternitatis ves-
tr;\." reverend;\s, ad hanc civitatem, me absente, delatas, recepi, una cum
quodam quaterno, confessionem et assertiones cujusdam foeminee in XII
articulos divisas [continente], signisque manualibus trium notariorum
sigilloque regio signato. Et, prout perpendere ex iisdem 3 articulis valui,
fœmina pnvdicta asserit angelos Michaelem et Gabrielem cum multitu-
dine angelorum, sanctasque Katharinam et Margaretam sibi apparuisse.
\. C : domino. — 2. ABC tn marge : Domimis episcopiis Constant ieiisïs. — 3. C ;
hits.
296 PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC
et quandoque apud arborem fatalem; et ipsas Sanctas corporaliter teti-
gisse ; ipsamque confortasse, et allocutam ' fuisse et fréquenter, eisdem-
que Sanctis virginitatem se servaturam promisisse; dictasque Sanctas
eidem fœminit de mandato Dei dixisse quod ad ccrtum principem acce-
deret, et quod ejus auxilio magnum dominium recupcraret; ctiam quod
habitum viri assumeret et portaret, quem assumpsit et portât; quod dic-
tuni principem adiit, Michaele angelorumque multitudine et dictis sanc-
tis eam associantibus, corona pretiosissima perangelum eidem régi data;
quodque ex revelatione scit se de carceribus evasuram, et Gallicos factu-
res in ejus societate pulchrius factum quod unquam in tota christianitate
factum fuit; et quod, si in habitu viri esset cum Gallicis, sicut erat ante
suam captionem, hoc essel unum de maximis bonis quod evenirc posset
toti regno Franciiv; et ab eo arma cum exercitu reciperet; ac etiam litte-
ras mand.itorias pluries fecit et, in quibus [cum] Jhesus aut Maria, vel
signum crucis inserebatur, nolebat tieri quod quemandabatur per eam; in
aliis sub comminatione mortis prascipiebat, si qua: mandabat; quodque
se prœcipitavit de turri contra prohibitionem sanctarum Katharinas et
Margarcta:, quod fuit magnum peccatum, sed tamen per confcssionem
dimissum ; et hoc scit ex revehitione ; se tamen pr;vcipitavit, malens
mori quam esse in manibus inimicorum et viderc destructionem villae
Compendii ; et quod mallet mori et communione sacra carere, quam
habitum viri dimittere ; quodque nullum peccatum mortale se commisisse
crédit, scitque se certam esse de salute animas suae ac si jam esset in
regno cœlorum; quodque de quibusdam mère contigentibus, certam
habet notitiam ac si ea actu yideret; et insuper scit, ut asserit, et per
revelationem dictarum Sanctarum, quod Deus diligit quosdam viatores,
certes et nominatos, plus quam ipsam; et praiterea, asserit dictis ange-
Hs et sanctis Katharinîe et Margaretas reverentiam exhibuisse, caput dis-
cooperiendo, genua flectendo et terram qua gradiebantur osculando ;
quodque securam et certam se dicit quod dicta; revelationes a Deo pro-
cedunt, et hoc firmiter crédit sicut crédit fidem catholicam, et quod
Dominus noster Jhesus - passus est pro salute nostra; et quod, si Ecclesia
vellet quod aliquid faceret contra pra;ceptum sibi factum, non faceret
illud pro quacumque re, imo ei esset impossibile ; et benc scit quod ea quœ
in suo 5 processu continentur a Deo veniunt ; neque de his se vult referre
ad determinationem Ecclesiit militantis aut quemcumque hominem, sed
adDeumcujus pr^ecepta, praecipue quoad materiam revelationum, faciet.
\. A : alloquutam. — 2. A ajoute Cbristus. — 3- O •' l^oc.
PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC 297
Et hase sunt quiv taliter qualiter, révérende pater, elicere valui ^ex jam
dictis articulis extractis ex processu original!, juridice ', ut existimo ^,
facto ; cum reverendam vestram paternitatem tamque doctos et expertos
dominos et magistros, per eamdem in hac materia accitos3, a tramite
veritatis, pntscrtim in hac materia, déviasse usquequaque non sit praesu-
mendum. Et licet, post doctissimam exactissimamque hujus rei deductio-
nem, quidquam ^ per me validum aut s praemeditalum in hac materia
explicari [non] valeat, quod minus maie sentio super his eidem pater-
nitati vestram reverendce hoc*' exigenti et mandanti coactus reserabo; qua-
lificatione cujusiibet assertionis omissa, ne videar Minervam velle
docere. Profecto, révérende pater, fœminam hujusmodi existimo 7 habere
spiritum subtilem, ad malum pronum, diabolico instinctu agitatum,
Spiritusque Sancti gratia vacuum. In ipsa enim duo signa illa quae, teste
beato Gregorio, gratia Spiritus Sancti^ personam repletam testantur,
videlicet, virtutem et humilitatem, nullatenus conôurrere manifestum est,
si débita consideratione dicta ejusdem mulieris attendantur. Q.uinimo et
ejus assertiones (salvo semper meliori judicio), videntur quidam con-
traria; catholicas fidei, et hjereticœ aut saltem de h^eresi vehementer
suspectas; et h^ et alia; vana^, superstitiosce, scandalosa;, pacis reique
publics turbativœ, multipliciterque et forsitan plus 'quam exprimi valeat
ofFensiva; et periculosœ. Quœ quidem assertiones, oculis conniventi-
bus, absque justitite remedio opportuno dissimulandiç aut pn\;termitten-
da;, nec earum, prout justitia suadet, exsecutio protelanda esse viden-
tur; licet nonnuUi ad aliud judicium forsitan, discussionem et decisio-
nem hujus causas remittendas opinarentur. Quas quidem fœmina, etiamsi
revocandas assertiones revocare voluerit, sub fida tutela conservanda
videretur, donec, prout opus est, de ejusdem correctione et emenda-
tione sufficienter apparuerit. Sin autem revocare qux sunt revocanda
voluerit, videtur de ea esse faciendum ut de pertinaci contra fidem facien-
dum fore constat; semper salvo judicio meliori. Et ho^c sunt, révérende
pater et domine, quae, cum omni emendatione meliori in hac materia,
mihi ad pra^sens occurrunt dicenda. Paratus? ad exsequenda qureque
grata eidem vestra; paternitati reverendae, quam votive et féliciter con-
servare dignetur Altissimus. Scriptum Constantiis, quinta die maii.
Ejusdem paternitatis vestrîe révérends suus in omnibus, Phiijbertus,
episcopus Constantiensis. » Sic signatum : « Saintigny. »
I . AC : jurisdice. — 2. C : estima. — -^. AC : ascitos. — 4. ABC : qiiidquid. —
5 . AB : non. — 6 Oomet ])oc. — 7. AC : extimo. — 8. ^ ; Sancti Spiritus. —
9. A ajoute sudi.
298 PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC
ReVERENDUS in ChrISTO PATER, DOMINUS EPISCOPUS LeXOVIENSIS '
DELIBERAVIT IN HUNC MODUM !
« Reverendo in Christo patri ac domino, domino Petro, Dci et apos-
tolicœ sedis gratia episcopo Belvacensi, ac magoi^ circumspectionis et
scientiœ viro magistro Johanni Magistri, domini Inquisitoris hrereticœ
pravitatis vicario, Zanonus eadem gratia episcopus Lcxoviensis, salutem
in Domino; et requisitionibus vestris libenti animo acquiescera. \'^estras
missivâs litteras, révérende pater et domine, cum nonnullis confcssatis
assertionibus in processu cujusdam fœminns, quam Puellam vulgus appel-
lat, in forma articulorum incodice papyri redactis, nuper facto, ex parte
vestra mihi transmissas, non minus animi puritate quam qua decuit reve-
rentia noveritis me récépissé. Quibus visis, mature consideratis et exami-
natis, eosdem articulos una cum judicio seu opinione mea, in his sub
signeto meo vobis remitto interclusos. Datum Lexoviis, die xiiii. mensis
maii,anno Domini millesimoCCCC. XXXI. w Sicsignatum : « Anglici ».
« Quanquam, révérende pater, difficillimum sit certum stabilire judi-
cium in materia apparitionum et revelationum contenta in articulis, mihi
per paternitatem vestram sub signis authcnticis certorum notariorum
transmissis, cum, juxta Apostoli sententiam, « animalis homo non perci-
pit qu;t spiritus Dei sunt, nccest qui sensum Domini noverit aut fuerit
ejus consiliarius » ; qnod tamen, sicut ponit Beatus Augustinus in libro
De spiritu et anima, in hujusmodi visionibus sive apparitionibus, anima
saspe fallitur et illuditur, quia ea qux- videt, aliquando vera, aliquando
falsa sunt, et aliquando bonus, aliquando malus illam assumit spiritus ;
nec facile discerni potest a quo spiritu assumatur; idcirco, cuilibct sim-
pliciter et nude asserenti se a Deo missum ad aliquod secrctum et invisi-
bile Dei judicium in sasculo manifestandum, minime est fuies adhibenda,
nisi per apparitionem aliquorum signorum et miraculorum, vel alicujus
scriptur?e speciali testimonio (hoc ponit decretalis, Cum ex injuncio, de
Hi\;reticis) ; nullae autem conjecturas nec apparentiae exteriores, nec ulla
signa mirje sanctitatis vel singularis vitas mihi constiterunt, per quœ sit
privsumendum quod Deus spiritum prophétique in hanc mulierem infude-
rit, in cujus virtute tôt miranda opéra egerit, sicut se jactat : His igitur
consideratis, ego Zanonus, episcopus Lexoviensis, prannissis protestatio-
nibus et submissionibus in similibus materiis fieri consuetis, habita prius
matura consultatione et deliberatione; dico quod, attenta vili conditione
I. ABC en marge : Domiuus episcopus Lexot'iensis.
PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC 299
personae, fatuis et aliquibus prcesumptuosis assertionibus ipsius mulieris,
forma etiam et modis per quos suas visiones et revelationes affirmât
habuisse, et quibusdam aliis dictorum et factorum suorum circumstantiis
verisimilibus pensatis : pra^sumendum est ipsas visiones et revelationes-
non ab ipso Deo per ministerium Sanctorum et Sanctarum processisse,
sicut asserit; imo alterum duorum esset prjesumendum, videlicet vel
quod sint daemonum illusiones et fallacias, qui se in angelos lucis trans-
figurant, et quandoque se informant in diversarum personarum species
ac similitudines ; vel quod sint aliqua fabricata mendacia humanitus adin-
venta, ad decipiendum rudes et ignaros. Item, prima fronte, plures ex
pnvfatis articulis continent scandalosas et erroneas novitates, plures
temcrarias et pnçsumptuosas assertiones, jactantiis plenas et piarum
aurium ofl^ensivas, irreligionem et irreverentiam erga sacramentum
eucharistias; et cum dicat nolle sua dicta et facta submittere determina-
tioni et judicio Ecclesice militantis, in hoc potestati et auctoritati Eccle-
si.'e plurimum detrahit. Si igitur débite et caritative fuerit monita et
exhortata ac solemniter requisita et sommata ut interpretationeni suarum
assertionum confessatarum submittat, sicut tenetur quilibet fidelis viatcr,
judicio et détermination! domini nostri Papae, Ecclesia? universalis in
Concilio generali congregatae, vel aliorum prfelatorum Ecclesiie ad hoc
potestatem habentium, et hoc facere animo pertinaci spernat et renuat :
schismatica ' est censenda et in fide vehementer suspecta. Hîec sunt qua;
mihi videntur dicenda in pritsenti materia, salvo meliori judicio. Teste
solito signo meo manuali hic apposito, anno et die pnedictis. » Sic si-
gnatum : « Zanonus lexoviensis. a
ReVERENDI in ChRISTO PATRES DOMINI ET MAGISTRI, NiCOLAUS DE GeME-
TICIS 2 ET GuiLLELMUS DE CORMELIIS ABBATES, DECRETORUM DOCTORES,
DELIBERAVERUNT IN MODUM QUI SEQLUTUR, SECUNDUM SCHEDULAM >
EORUM PROPRIIS MANIBUS SIGNATAM, CUJUS TÉNOR SEQUITUR 4 :
« Super petitione seu requisitione ex parte vestri, domini nostri
reverendi in Christo patris, Pétri Belvacensis episcopi, et fratris > Johan-
nis Magistri, vicarii domini Inquisitoris, nobis duobus humilibus abba-
tibus, Nicolao Geineticensi et Guillelmo de Cormeliis, per quamdam
schedulam '^ factam de dando vobis, infra diem lunne proximam, delibe-
I. ABC : scismatica. — 2. AB en marge : Dommi ahhates de Gemetkis et de
Cormeliis ; C en marge : Abbates de Gemeticis et de Cormeliis. — 3. AC : sedulam ;
B : scedulaïu. — 4. A : talis est. — 5. C ; fratri. — 6. ABC : scedulam..
300 PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC
rationes nostrns id scriptis ; dclibcrando ,scilicct utrum asserliones, in
certis articulis, quamdam fœminam tangentibus, nobis etiam ex parte
vestri alias transmissis, annotata;, sint contra fidem orthodoxam aut in ea
suspecta, etc., prout in dicta schedula ■ latins continetur; licet alias,
per vos requisiti, dederimus in scriptis responsionem nostram, etiam
sub signetis nostris, ut totus processus concernens dictam mulierem,
remitteretur matri nostri Universitati Parisiensi, cujus opinionem semper
insequi desideravimus maxime, in tam arduo negotio ; qua responsione
non contenti, per vos iterato requisiti, ut pr^efertur, primitus nos, dicta
nostra submittendo determinationi sanctas Romanœ Ecclesia; ac Concilii
generalis, reducendo factum dicto:; mulieris ad quatuor : Et pkimo, ad
submissionem Ecclesine militantis, dicimus quod moneatur dicta mulier
caritative, etiam palam et publiée, eidem exponcndo pericula; et si,
monita légitime, in malitia perseveret, censetur suspecta in fide. Q.uoad
revelationes sibi factas et etiam delationem habitus, quas dicit se habere
a Deo, nobis non videtur prima facie ei insistendum vel ^ credendum,
nec fides adhiberi, cum non appareat de sanctitate vita; aut miraculis.
QuOAD quartum, quod non sit in peccato mortali, solus Deus novil, qui
scrutatur corda hominum; et cum lia^c sint nobis ignota qui de occultis
non habemus judicare, maxime cum non semper in examine dictx'
fœmin;\; pnvsentes tuerimus, de qualificatione ulteriori nos referimus
dominis theologis 3. Testibus. signetis nostris huic prx'senti schedulœ •'
appositis, die dominica xxix. aprilis, anno Domini millesimo CCCC.
XXXI. » Sic signatum > : « N. de Gemeticis. G. abbas de Corme-
LIIS ^. »
MaGISTER RaDULPHUS ROUSSELLI 7, UIRIUSQUE JURIS DOCTOR, THESAURA-
RIUS ECCLESI.E ROTHOMAGEXSIS, DELIBERAVIT IN MODUM QUI SEQUITLR :
«Révérende in Christo pater et domine mi metuendissime, et vos, do-
mine et magister noster honorande, scirc dignentur dominationes vestr^e
quod, ultra id quod vobis in scriptis jam tradidi, nescirem quid plus
dicere, nisi quod ego credo quod illas assertiones sunt falsce, mendos;u
et caute repertœ per ipsam mulierem et complices suos, pro veniendo
ad fines suos, pro parte sua. Et de ampliori qualificatione earum propo-
sitionum, me refero ad dominos theologos quorum qualificationi adhit-
I. ABC : scedula. — 2. C : nec. — 3- (? ■' theologiœ. — 4. A : sceditlx ; B :
cedulx; C : sedulx. ^- ^. A : Signale. — G. A : G. ahhè de CormeUes. — 7. ABC
en marge : Radulphus Roiisselli.
PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC 30I
rerc intendo. Et hxc sint dicta cuni protestationibus in talibus arduis
fieri solitis. Actum anno Doniini millesimo quadringentesimo tricesimo
primo, ultima die aprilis. » Sic signatuiii ' : « Per servitorcm vcstrum,
R. - ROUSSELLI. »
Magistri Petrus MixHKii, JoiiANNKs Pigache et Ricardus de Grou-
CHETO 5, BACHALARIl IN SACRA THEOLOGIA, DELIBERAVERUNT PER HUNC
MODUM :
J
« Pnvsuppositis protestationibus alias per nos expressis, quibus adha;-
remus ; super his qua;? per reverendam paternitatem vestram et domini
Inquisitoris vicariuni a nobis requirebantur, scilicet, ut formaliter respon-
deremus ad certas assertiones cujusdam mulieris, quas audivimus, an sint
contra fidem orthodoxam, sacram Scripturam, aut in fide suspectée, etc. :
visum est nobis, et alias, et adhuc videtur, quod formalis responsio ad
dictas assertiones, salvo meliori judicio, pendet ex certitudine discretionis
originis prastensarum revelationum (quam attingere minime sufficimus),
de quibus fit mentio in articulis per eamdem reverendam paternitatem
vestram missis, quibus dictiï assertiones innituntur. Quia, si a malo
spiritu vel dcemone processerint an 4 propria industria confictie sint,
nobis videtur quam plurimas dictarum assertionum in fide fore suspectas,
injuriosas, contra bonos mores, aut aliquo aliorum modorum in sche-
dula > contentorum esse infectas. Si autem prtetensa? revelationes a Deo
vel bono spiritu processerint, quod tamen nobis non constat, non liceret
nobis in sinistram partem interpretari. Hxc sunt, reverendissime pater
et domine, quas conscienti^ nostrœ dictant super his qux a nobis requi-
rcbatis, absque ulla temeritate et cum omni correctione débita. » Sic
signata <^ : « P. 7 Minier, J. ^ Pigache, R. Grouchet. »
MaGISTER RaDULPHUS SiLVESTRIS 9, IN sacra THEOLOGIA BACHALARIUS,-
DELIBERA VIT SECUNDUM TENOREM CUJUSDAM SCHEDUL.E '" MANU SUA
SIGNAT.E, eu JUS TENOR TALIS ESSE VIDETUR :
(■ Prassuppositis protestationibus et submissionibus debitis, alias in
mea deliberatione factis, quibus adhasreo et quas pro repetitis haberi
supplice, révérende in Christo pater et domine mi metuende, et vos,
I. C : signata. — 2. C : Radulphus. — 3. ABC en marge : Petrus Minerii, Ricardus
de Groucheto (C : Grouceto), Johaniies Pigache. — 4. AC : aut. — 5. AB : scedula ;
C : sediila. — 6. Q : signalum. — 7. C / Petrus. — 8. C : Jo. — 9. ABC en marge :
Radulphus Silvestris. — 10. AB : scedulx ; C : sedulx.
302 PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC
révérende domine mi, domine vicarie domini Inquisitoris ; assertionum,
super quibusdam praîtensis revelationibus alias transniissarum, sicut alias
dixi, aliquai prima facie, et in forma sicut jacent, apparent mihi scanda-
losœ ; aliquœ suspecta; in fide, aliqua; temerariœ, errorum et malorum exem-
plorum inductivc'e;et de ipsarum propria qualificatione, me, ut dixi,refe-
rebam, et adhuc refero, dominis et magistris meis superioribus. Pro nunc
tamen, nihil asserendo nisi quod asserendum est, me et dicta mca humi-
liter submittcndo benignx correctioni vestnc, révérende pater et domine
mi, et dominorum et ' magistrorum meorum superiorum, cum in prima
propositione dicit sevidisse corporaliter sanctum Michaelem, etc., et ita
de undecima propositione, nescio utrum verum dicat; sed timeo ne sit
phantasticum et fictum mendacium. De hoc quod sanct^e Katharina et
Margareta eidem prasceperunt, ex mandato Dei, quod assumeret habitum
viri, etc., et quod mallet mori quam habitum viri relinquere, istud tcme-
rarium mihi videtur. De hoc quod pnveHgeret non interesse missarum
officiis, et carere communione eucharistiix;, tcmpore per ecclesiam ordi-
nato, quam hujusmodi habitum virilem relinquere, scandalosum videtur
et malorum exemplorum inductivum. De hoc quod militanti Ecclesia; se
et facta sua submittere distulit et recusavit, pluries monita et requisita,
et, in duodecima propositione, quod de sibi revelatis non vult se referre
ad determinationem Ecclesia; militantis vel ad qucnicumque hominem
mundi, hoc videtur schismaticum -, suspectum de errore, et malorum
exemplorum inductivum, quia plus, firmius et certius credere tenetur
dictis EcclesiiV et ejus mandatis obcdire quam apparitioni sibi facta;,
forte phantasticx et diabolica^ ; quia maligni spiritus aliquando se trans-
formant in similitudinem angelorum bonorum. duoad secundam propo-
sitionem, de signo quod dicit habuisse princeps ad quem mittebatur, etc.,
nescio ; forte hctivum est et mendacium adinventum. Q.uoad tertiam
propositioncm, quod certa est quod ille qui eam visitavit et visitât est
sanctus Michael, quia se talem nominavit, etc., hoc temerarium videtur^
quia non omni spiritui credendum est; et forte illusio maligni spiritus,
ut prius. De hoc quod crédit ipsa vera esse et bona, a^que firmiter sicut
quod Christus passus est pro nobis et mortuus, hoc videtur suspectum de
errore, et fidem nostram derisioni exponere, et ipsius firmitatem
minucre. De quarta propositione, quod ccrta est de quibusdam futuris
mère contingentibus quod evenient, sicut certa est ' de his quiE actu
videt ante se, istud pr^esumptuosum videtur, quia futura non de necessi-
I. C omet et. — '2. ABC : scimaticum. — 3. Cornet est.
PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC 303
tate evenient ; et, dato quod hoc csset a Deo revelatum, hoc forte est per
quamdain commuaicationem, sicut de Jona propheta qui prasdixit :
« Adhuc XL dies, et Nuiive subvertetur. » De hoc quod sanctae Katha-
rina et Margareta sibi rcvelaverunt quod Hberabitur, etc., forte hoc est
mendacium adinventum, et jactantia qutudam. De ense revelato, forte a
niahgno spiritu vel humano revelatum fuit, nec sibi credendum est. De
quinta propositione, quod ex mandato Dei assumpsit habitum viri, etc.,
hoc non est verisimile, sed magis scandalosum, indecens ' et inhones-
tum, maxime muHcri et puelli^, quam se esse dicit, nisi hoc facerct ad
prceservationem violentiiu inferendœ, propter virginitatem scrvandam.
De sexta propositione, cum, in Utteris quas scribi faciebat, apponebat
signum crucis, signuni erat quod illi quibus scribebat non facerent quœ ^
mandabat, quamvis signa significent ad placitum, tamen suspicari posset
quod, instigante maUgno spiritu, in contemptum et bhispheniiam Christi
crucifixi, qui est summa veritas et quem odit, hoc fiebat. De residuo
ejusdem propositionis, videtur qu^edam superba jactantia. De septima,
cum scutifero quem nunquam viderat se sociavit, etc., temerarie fecit et
discrimini se exposuit ; sicut etiam per octavam propositionem, cum se
de turri altissima prascipitavit, patere potest. Et cum spontanée paternam
domum relinquit contra parentum voluntatem, etc., minus debitus amor
et honor parentum fuit, et contra pr^ceptum de honore parentum ; et
forte qua.'dam obstinata malitia et duritia cordis fuit. De octava, ut dictum
est, cum se prxcipitavit de turri, etc., fatuum et malum consiUum
habuit, et a mahgno > spiritu impulsa fuisse videtur, et signum despera-
tionis ostendit. Residuum ejusdem propositionis quidam jactantia esse,
potest. De nona, quod sanctœ Katharina et Margareta sibi promiserunt,
etc., nescio ; sed forte temerarium fictum et superbum mendacium esse
potest. Quod non putat se fecisse opéra mortalis peccati, praesumptionis
esse videtur, et contra factum de privcipitatione de turri. Circadecimam,
cum affirmât quod Deus diligit quosdam, etc., hoc bene stat; sed cum
dicit quod sanctas+ Katharina et Margareta non loquuntur anglicum, etc.,
temeraria assertio et qua^dam blasphemia videtur, quia Deus omnium
Dominus est et supremus provisor, tam Anglorum qùam citterorum 5 ; et
ita, videtur dicere contra prasceptum de dilectione proximi. De undecima,
quod amplexata est et osculata corporaliter et sensibiliter sanctas Katha-
rinam et Margaretam, etc., phantasticum et fictum mendacium, vol illusio
i. A : incedens (sic). — 2. A : tjiial. — }. Q ; tnaîo. — 4. B cl Q : sancla.
■ 5. Cornet quatii cxlerorutii.
304 PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC
ditmoiuim esse videtur ; et si ipsas venerata fuerit simpliciter et sine
conditione, forte discrimini cujusdam idolatriit temerarie se submisit.
De duodecima propositionc, dicitur sicut in prima tactum est. Verum-
tamen, révérende pater et domini mei, attenta sexus muliebris fragilitate,
repetend^e sunt ei in gallico propositiones et assertiones pra;dictx', et
caritative monenda est ut se corrigat et non tantum ■ pnesuniat in pnv-
tensis revelationibus, qua." forte eideni a Mallgno ~ vel alias dictiv sunt
et fabricata.'. Et consequenter dicebam, ut conclusio et sententia super
istis habenda certior sit et firmior, et nulla ex parte calumniari valeat,
mihi videtur, salvo semper nieliori judicio, ad regia^ majestatis honorem
et vestri, ac conscientiarum pluriniorum quietem et pacificationem, quod
praedictïe assertiones cuni suis debitis qualificationibus, signetis notario-
rum munitae, ad Sanctam Sedeni apostolicam transmittendi\; sunt. Wxc
sunt, révérende in Christo patcr, et domine mi, domine vicarie Inquisi-
toris, quiv in bac matcria dicenda veniunt,cum omnimoda correctione et
supportatione, etc. » Sic signata : « R. Sauvaige. »
MERCUKII XVIII. î APRILIS 4 EXHORTATIO CARITATIVA FACTA > JOH.\NN.K ^
* Item consequenter -, die mercuri, xviii. dicti mensis aprilis,
anno ^ millesimo CCCC. XXXI., nos, judices antedicti, cognos-
centesjam, exopinionibusetdeliberationibusplurimorum,iamdocto-
rum sacras theologias quam in jure canonico, ac etiam licentiatorum
in eodem jure et aliorum in dictis facultatibus graduatorum, magnos
et graves defectus in responsionibus et assertionibus prasdict^e
Johannae, quos nisi ipsa emandarei, gravibus se exponebat pericu-
* Die merciirii décima ociava mensis aprilis millesimo qiiadringentesimo
Iricesimo primo 9. Domiui judices et iiuiaristri Guillelmiis '° Bouchier", Jaco-
hus de Turoiiia, Mauricius de Quesneyo '-, Nicolaus Midi el Guillelmus
Adelis'5 at Gerardus FeuUet, magistri in theologia, ac Guillelmus Hecton h
comparuerunt iii caméra qua detiuetur dicta Johanna prisionaria.
I . AC : tante (?). — 2. AC ajoutent spiritii. — 5. C ajoute mensis. — 4. En
marge de ABC. — 5. C ajoute ipsi. — 6. fi omet en marge : exhortatio caritativa
etc. — 7. fi omet consequenter. — 8. AC ajoutent praedicto. — 9. U, fol. 30, r»
et vo. — 10. Ms. : Guillermus. — II. Ibid. : Boucher. — 12. Ibid. : Oiiercu ; ce
nom est répété en marge De Quercu, par l'annotateur. — 15. Ms. : Adolis. —
14. Ibid. : Hector.
PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC 3())
lis;idcirco, ipsam caritativc exhortari et dulcitcr admonere duxi-
mus, et admoneri facere per quamplures probos et scientificos
viros, tam doctores quaiii alios, ut ad viam veritatis et sinceram
fidei nostra; professionem reduceretur. Hujus quoque gratia, locum
carceris d'ictx Johanna^, die supradicta, adivimus ; assistentibus
nobiscum, Guillelmo Boucherii, Jacobo de Tûronia, Mauricio de
Quesneio ', Nicolao Midi, Guillelmo Adelie et Gerardo Fueilleti,
doctoribus ; et Guillelmo /^ûî/'/o// ', bachalario in sacra theologia.
In quorum pnesentia, nos, episcopus pra;dictus, ipsam Johannam,
qua: tune se infirmam esse dicebat, allocuti sumus, dicentes
eidem quod pnvnominati doctores et magistri ad ipsam accesse-
rant familiariter et caritative, in inHrmitate sua visitantes eamdem ad
ipsius consolationem et confortationem. Deinceps eidem narravi-
mus qualiter, multis et diversis diebus, in prœsentia plurimorum
sapientum virorum fuerat interrogata super magnis et arduis rébus
materiam fidei concernentibus ; ad qu^ etiam varia et diversa res-
ponderat, quie attendentes litterati et scientifici viri et diligenter
considérantes, notaverant ' plurima dicta et confessa -^ per eam esse
periculosa in fide ; et quia ipsa >' erat mulier illitterata et ignorans
scripturas, offerebamus eidem exhibere doctos et scientificos, pro-
bos et benivofos viros, qui ipsam débite informarent. Adhortaba-
murqae doctores et magistros ibidem prassentes quatenus, sub
omni debito fidelitatis quo ad veram doctrinam fidei erant
Primo doiiiiiius episcopus exposuil qualiter ipsa fohamia, per pliires aies,
fuerat in magna et ardua materia interrogata, et in prœsentia notahilium cle-
ricorum, etc. Item, idem dominus [dixit^^ quod domini clerici plura per dictam
Johannam dicta et facta videru)it, quihus videtur quod in plurihus fuit deffec-
tus, etc. Item, quia uesciret cognoscere et discernere de aliquibus insuo processu
contentis, an essent contra fidem nostram, sacram doctrinam. et doctoruni ah
Ecclesia approhatorum, offerebant eidem dare bonum consilinm et saluhre, pro
advisando ipsam. Et quod advisare vellet de accipiendo et eligendo aliquem seu
aliquos de ipsis assistentibus, ad se consuïendum qualiter se babere debebat ;
I. AC : Quesneyo. — 2. C : Haitton. — 3. AB : iiotuvcrunt. — 4.AC uonfessaUi.
— ) . Q omet ipsa .
Procès de Jf.anne d'Arc. 20
3o6 PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC
adstricti, cidem Johannas, ad salutem anima,' et coiporis ejus, fruc-
tuosum consilium pra.^starent ; et si quos ipsa Johanna alios ab
illis cogiiosceret ad hoc aptos, ofFerebamus alios sibi administrare ',
ad sibi praestandum consilium et instructionem de his quit habe-
ret agere, tenere et credere ; adjungendo quod eramus ecclesiastici
viri ad hoc vocati, voluntarii et inclinati, paratique attendere ad
salutem animai et corporis procurandam, omnibus viis possibiUbus,
quemadmodum pro nostris propinquis et pro nobismet ipsis facere-
mus. Et singulis diebus contenti eramus hujuscemodi viros sibi
administrare pro ejus instructione débita, et generaliter omne illud
agere quod Ecclesia in talibus consuevit, quic non claudit gremium
redeunti. Finaliter eidem Johannas diximus quod pritsentem admo-
nitionem salutiferam bene consideraret ac efhcaciter insequeretur.
Quod si istis contrairet, innitendo proprio sensui et capiti inex-
perto, eam nos relinquere oporteret ; ex quo considerare poterat
quale periculum exinde sibi accideret ; quod nos totis viribus
totaque affectione vitare qua^rebamus.
Ad quie dicta Johanna respondit ' quod regratiabatur de his
quas sibi dicebamus pro sua sainte; dicens ulterius : « Videtur mihi
quod sum in magno periculo mortis, visa infirmitate quam habeo; et
si ita sit quod Deus velit facere placitum suum de me, ego requiro
vos quod habeam confessionem, sacramentum eucharistia.- et quod
sepeliar in sancta terra. «
et, nisi eligeret, tnilterent domini jiuliccs de ipsis doiniiiis docloribus ad eam,
pro ipsa coiisulenda cl reducenda.
llem, quod eliain ojferebanl domini judices dare eidem Johannx consilium,
doiiorcs in sacra Iheologia el jure canonico cl civili.
Ileni, dictum fuil ei quod, nisi vellel accipere consilium, el facere per consi-
lium Ecclesiœ, ipsa esset in maximo periculo.
Respond ad ce : « Il me semble, veu la maladie que j'ay, que je suis
en grant péril de mort. Et se ainsi est que Dieu veuille faire son plai-
sir de moy, je vous requier avoir confession, et mon Saulveur aussi, et
en la terre saincte » .
I. C ; ministrarc. — 2. C en marge .• Responsio Johannx.
PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC 307
Tune fuit ei dictum quod, si vellet habere sacramenta Ecclesiœ,
oportebat quod confiteretur tanquam bona catliolica, et etiani quod
se submitteret Ecclesiiu, et quod, si perseveraret in illo proposito
de non submittendo se Ecclesix^ non poterant sibi ministrari sacra-
menta quiç petebat, excepto sacramento pœnitentiae, quod semper
eramus parati exhibere. Ipsa vero respondit : « Ego nescirem vobis
aliud quid dicere. »
Item fuit ei dictum quod, quanto plus timebat de vita, pro
infirmitate quam habebat, tanto plus debebat emendare vitam
suam ; et non haberet jura Ecclesiiti, sicut catliolica, nisi ipsa sub-
mitteret se ipsi Ecclesia:;. Respondit : « Si corpus moriatur in car-
cere, ego exspecto me quod faciatis ipsum poni in terra sancta; si
non faciatis ipsum poni, ego me exspecto ad Deum. »
Item fuit sibi dictum quod alias ipsa dixerat in suo processu quod,
si ipsa dixerat aut fecerat aliquid quod esset contra lidem nostram
christianam ordinatama Deo, ipsa non vellet sustinere. Respondit:
« Ego refero me ' ad responsionem quani de hoc feci, et ad Domi-
num. »
Ad ce luy fut dit : « Se vouioiés avoir les droictures et sacremens de
l'Eglise, il fauldroit que vous feissiez comme les bons catholiques
doyvent faire et vous submeissiés à saincte Eglise. » Respond : « Je ne
vous en sçaroye maintenant autre chose dire. »
Item, luy fut dit que, tant plusse crainct de sa vie pour la maladie,
tant plus se devroit amender sa vie ; et neauroit pas les droiz de l'Eglise
comme catholique, se elle ne se submectoit à l'Eglise. Respond : « Se
le corps meurt en prison, je me actend que le fociez meclrè en terre
saincte ; se ne luy faictes mectrc, je m'en actend à nostrc Seigneur, »
lient, luy fut [dit] que autrefois elle avoit dit en son procès que, s'elle
avoit fait ou dit quelque chose qui fust contre nostre foy chrestienne,
ordonnée de nostre Seigneur, qu'elle ne vouldroit point soustenir. Res-
pond : « Je m'en actend à la responce que j'en ay faicte et à nostre Sei-
gneur. »
i. A : me refero.
3o8 PROCts DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC
Item, quia dicebat se habere plures revelationes ex parte Dei,
per sanctum Michaelem et sanctas Katharinam et Margaretam,
interrogata fuit, si veniret aliqua bona creatura affirmans se habere
revelationem ex parte Dei, tangentem factum ipsius Johaniic-e, an
ipsa crederet illi. Respondit quod non est christianus in mundo
qui veniret ad eam, et diceret se habere revelationem, quin ipsa
bene sciret an ille diceret verum aut non ; et hoc sciret per sanc-
tas Katharinamet Margaretam.
Interrogata an ipsane imaginetur quod Dèus possit revelare aH-
quid cuidam bonae creatura^, quod ipsi Johann^ sit incognitum :
respondit quod bonum est scire quod sic ; « sed ego non crederem »
inquit, « viro neque mulieri, nisi ego haberem ahquod signum ».
Interrogata an ipsa crédit quod sancta' Scriptura sit revelata a
Deo : respondit : « Vos bene scitis, et bonum est scire quod sic. »
Item, fuit sommata, exhortata et requisita de capiendo bonum
consilium a clericis et notabiHbus doctoribus, et idem consiHum
credere pro salute animas su^e.
Item, luy fut faicte interrogacion, pour ce qu'elle dit avoir eu plu-
sieurs fois révélacions de par Dieu, par sainct Michiel, sainctes Kathe-
rine et Marguerite, se il venoit aucune bonne créature qui affermas!
avoir eu révélacion de par Dieu, touchant le fait d'elle, s'elle le croi-
roit ; respond qu'il n'y a crestien eu monde qui venist devers elle, qui se
deist avoir eu révélacion, qu'elle ne sceust s'il disoit vray ou non ; et le
sçaroit - par sainctes Katherine et Marguerite.
Interroguée se elle ymagine point que Dieu puisse révéler chose à
une bonne créature, qui luy soit incongneue : respond : « Il est bon à
savoir que ouil; mais je n'en croiroye homme ne femme, se je n'avoye
aucun signe. »
Interroguée s'elle croist que la saincte Escripture soit révélée de Dieu :
respond : « Vous le sçavés bien ; et est bon à savoir que ouil. »
Item, fut sommée, exortée et requise de prandre le bon conseil des
clercs et notables docteurs, et le croire pour le salut de son âme.
I. C ; sacra. — 2. Ms. sçavoit.
PROCES DK CONDAMNATION DR JEANNE 0 ARC 309
Iterum interrogata an dicta sua et focta vellet submittere Ecclesiœ
militanti : respondit finaliter : <* Quidquid debeat mihi contingere,
ego non faciam vel dicam aliud quam ante dixerim in processu. »
Et istis sic per nos actis, venerabiles doctores jam prasnominati,
ibidem assistentes, exhortati fuerunt eam ad hoc potissime ut se et fac-
tasua militanti Ecclesias submittere vellet, allegantes eidem multas
auctoritates sacrée Scripturas et exempla, et easdem exponentes.
Et signanter unusipsorum doctorum, suam exhortationem faciendo,
adduxit illud Matth^ei, xviii" : « Si peccaverit in te frater tuus,
etc ». ; et sequitur, « si Ecclesiam non audierit, sit tibi sicut ethni-
cus et pLîblicanus, etc. ». Quœ verbis gallicis dictée Johannae expo-
suit, dicendo eidem finaliter quod, nisi vellet se submittere Eccle-
siie et ei obedire, oporteret quod relinqueretur sicut una Sarra-
cena.
Ad quod dicta Johanna respondit quod erat bona christiana et
bene baptizata, et sicut bona christiana moreretur.
Uhiiiia respoiisio fuit quia, interrogata au se et facta sua subuiitterel saiic-
tm matri Ecclesix, videlicet: « Quelque chose qui m'en doive advenir, je
n'en feray ou dire autre chose, car j'en ay dit devant au procès. »
Et his sic actis per venerabiles doctores ihi adstantes, videlicet, magistros
Guillelmiim ' Le Bouchier-, Maiiriciujn de Quesneio i,Jacohiini de Turonia,
et Guillehnuni 4 Adelis, ac Gerardum FeuUet, exhortata fuit potissime ut se
et facta sua submittere vellet nostrx matri Ecclesiœ, et hoc, multis auctorita-
tibus sacrx Scripturœ et exemplis eidem fohannae per dictas dominos doctores
dictis et expositis. Et inter alias exhortationes, magister Nicolaus Midi,
suam exhortationem faciendo, adducit illud Matthœi XVIII" « Si peccaverit
in te frater tuus, etc. » et sequitur, « Si Ecclesiam non audierit, sit tibi sicut
ethnicus et publicanus, etc. » etc. Et hoc verbis gallicis dictât fohannx exposait
et in fine dicendo eidem quod, nisi vellet se submittere Ecclesiœ et ei obcdire,
oporteret quod relinqueretur sicut una sarracena etc.
Ad quod dicta fohanna respondit quod erat bona christiana et bene baptizata
et moreretur s sicut bona christiana.
I. Ms. : Guillermum. — 2. Ihid. : Boucher. — 3. Fl>id. : Onercu. — 4. Ihid. :
GuiJtcrmuvi. — 5. Ihid. : moraretur.
3IO PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC
InteiTOgata, ex que requirit quod Ecclesia ministret sibi sacra-
mentum eucharistiae, utrum vellet se submittere militanti Ecclesice,
et promitteretur sibi ministrare prx^dictum sacramentum : respondit
quod de illa submissione non respondebit aliud [quam feceritj ; et
quod ipsa diligit Deum, servit sibi et est bona christiana ; et vellet
adjuvare et sustinere Ecclesiam ex toto posse suo.
Interrogata anne ipsa vellet quod ordinaretur una pulchra et
notabilis processio, pro reducendo eam in bonum statum, si ipsa
non sit : respondit quod bene vult quod Ecclesia et catholici orent
pro ea.
MERCURH n. ' MAIL ADMOVITIO PUBLICA FACTA PUELL.E ^.
Item, die mcrcurii, secunda mensismaii, anno Domini millesimo
CCCC. tricesimo primo, nobis judicibus antedictis prassidentibus
in caméra castri Rothomagensis, prope majorem aulam ejusdem
castri; assistentibus ibidem et ex ordinatione nostra illuc convoca-
tis reverendis patribus, dominis et magistris : Nicolao de Gemeticis,
Guillelmo de Cormeliis, abbatibus, decretorum doctoribus ; —
Abbate Sancti Audoeni ; Priore Sancti Laudi ; necnon Petro, priore
de Longavilla ; Johanne de Nibat, Jacobo Gucsdon, Johanne Fou-
fhier, Mauricio de Quesneyo, Johanne Fabri, Guillelmo Bouche-
rii, Petro Houdenc \ Johanne de Castellione, Erardo Emengart +,
Ricardo Prati, Johanne Carpentarii, Petro Mauricii, doctoribus; —
Interroguée, puisqu'elle requiert que l'Eglise luy baille son Créateur,
s'ellc se vouldroit submectre à l'Eglise, et on luy promectroit bailler;
respontl que de celle submission, elle n'en respondra autre chose qu'elle
a fait ; et qu'elle ayme Dieu, le sert, et est bonne chrestienne, et voul-
droit aidier et soustenir saincte Eglise de tout son povoir.
Interroguée s'elle vouldroit point que on ordonnas! une belle et
notable procession pour la réduire en bon estât, s'elle n'y est 5 : respond
qu'elle veult très bien que l'Eglise et les catholiques prient pour elle.
T. En marge de ABC. — 2. BC omettent Admonitio puhlica etc. — 3. C ; Hodenc.
- 4. C .• Emeuganl. — 5. Ms. en marge : La catitelle de Messieurs de Sarhonne.
PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC 3I?
Nicolao Coppcqiiesne ', Guillelmo Haiton -, Thoma de Courcellis,
Ricardode Groucheto ', Petro Minerii, Radulpho Silvestris, Johanne
Plgarhe, Johanne Maugerii et Jolianne Eiide -^, bachalariis in sacra
theologia ; — Radulpho Rousselli, thesaurario ecclesia; Rothoma-
gensis, in utroque; Johanne Garini^, in canonicojure, doctoribus; —
Roberto Barberii, Dion3'sio Gaslinel ^, Johanne Dulcis, in utroque ;
Nicolao de Venderès, archidiacono de Augo ; Johanne Pinchon, archi-
diacono Josiaci ; [Johanne Brulloti, cantore ecclesias Rothomagen-
sis ; Ricardo de Sauls ^, Laurentio de Busco ^, Auberto Morelli,
Johanne de Quemino, Johanne Columbelli, Radulpho Angiiy 9,
Johanne Tabernarii, Guerouldo '° Postelli, in canonico ; Andréa
Margmrie, archidiacono Parvi-Caleti ; Johanne Ad-Ensem, ^gidio
de Campis, cancellario ; Nicolao Caval, canonicis ecclesia^ Rothoma-
genisis ; — Guillelmo" de Liveto, Petro Carré, Gauffrido de Cro-
teyo, Burello de Cormeliis, in civili jure licentiatis; — Guillelmo "
de Gardinis, Johanne Tiphaine, doctoribus; Guillelmo '5 de Caméra,
licentiato in medicina ; — fratre Ysambardo de Petra, Guillelmo
Legrant; Johanne de Rosayo, curato de Diicler ; fratre Johanne de
Bastis, Eustachio'-t Cateleii''^ Reginaldo Juvenis, Johanne Mahom-
met "^, Guillelmo le Cauchois, Johanne le Tonnellier et Laurentio '^
Ducis, presbyteris ;
Nos, episcopus praedictus, allocuti sunius dominos et magistros
supradictos, in hune modum :
« Postquam ista mulier ad plénum interrogata fuerat, et ad arti-
culos, sibi judicialiter ex parte promotoris propositos, responderat;
confessiones ejus in certam formam assertionum compendiose redac-
tas transmisimus doctoribus et peritis, tam in sacra theologia, quam
in jure canonico et civili, ut eorum consultationem super his habe-
remus. Et jamdudum, ex plurimorum sententia et opinionibus, satis
I. C ; Coppeqiiesne . — 2. C : Edition. — 3. C ; Grouccto. — 4. AB : Heuâe. —
5. C:Geriiii. — 6. C : Gastinelli. — 7. AC : des Saiilx. — 8. Cet O : Biisto. —
9.0 ; Aii^uy. — 10. O : Gerouldo. — 11. AC : Giiilleniio. — 12. IbùL, idem. —
13. C : GuiJlernio. — 14. C ; Eiislacio ; O : Eustochio. — i). A : CatJieleii. — 16. A :
Miihoninier. — 17. C -.Johanne.
312 PROCÎ-S DR CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC
cognovimiis quod ista mulier in multis defectuosa esse videbaïur,
quanquam res non sit adhuc apud nos ultimate determinata; et
antequam ad hujusmodi ultimatam determinationem negotii proce-
deremus, visum est multis probis et conscientiosis viris atque etiam
scientificis plurimum expedire ut omnibus modis laboraremus ipsam
instruere super his in quibus deficere videbatur, atque toto posse
nostro eamdem reducere ad viam et agnitionem veritatis. Quod
utique peragere totis desideriis optavimus et optamus. Id quoque
omnes quserere debemus, et pra^cipue qui in Ecclesia et administra-
tione divinorum conversamur, ut caritative sibi monstremus quid ',
in dictis aut factis ejus, a fide, veritate et religione dissonat, et
caritative moneamus ut su^-e salutis memor esse velit. Quam ob
causam, primo ipsam reducere tentavimus per plures notabiles
doctores in theologia, quos ad eam transmisimus diversis vicibus et
diversis diebus, nunc istos, nunc alios ; qui pro viribus ad istam rem
operam dederunt cum omni mansuetudme, et coactione quali-
cumque cessante. Sed, praevaiente astutia Diaboli, nondum in hoc
aliquid proficere potuerunt. Ubi autem privatam hujusmodi admo-
nitionem nullum afFerre fructum conspeximus, visum est oppor-
tunum ut, vobis omnibus solemnitercongregatis, ista muHer dulci-
ter et caritative admoneretur super ejus reductione praefata ; quia
forsan prassentia vestra et exhortatio a pkuimis facta ipsam faciUùs
ad humilitatem et obedientiam inducet, ut non acquiesçât nimium
suai sententiiç; sed credat consiho proborum et sapientum qui
sciunt jura divina et humana, negravibus se pericuHs exponat, qui-
bus et anima et corpus ejus periclitari possent. Et ad hanc admoni-
tionem = faciendam, deputavimus unum doctissimum, antiquum
magistrum in theologia, in taHbus singulariter expertum, videlicet
magistrum Johannem de Castellione, archidiaconum Ebroicensem,
qui, si placet, ad pr^esens hoc onus accipiet de aperiendo eidem
mulieri aliqua puncta certa in quibus deficere videtur, prout ex
consiUis et deHberationibus peritorum recollegimus, et eam indu-
I. O :quod. — i.- A : ammonitionein ; C : monitionevi.
PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC 313
cendo utab hujusmodi defcctibus et criminibus rccedere velit atque
viam veritatis agiioscere. Ideo nunc istcl millier coram vobis hic
adducetur, et, ut prnemissum est, admonebitur ; et si aliquis quid-
quam boni fiicere aut dicere possit, pro ejus fiiciliori reductione et
salutifera instructione, ad salutem animne et corporis ejus, rogamus
ut nobis illud aperire aut in médium afFere non recuset. »
* Ipsa vero adveniente et adducta illa die coram nobis, judicibus
prasfatis ', nos, episcopus pr^edictus -, vice nostra et alterius conju-
dicis, monuimus eamdem Johannam ut acquiesceret consilio et mo-
nitionibus sibi faciendis per dominum archidiaconum pr^efatum,
sacrée theologise professorem, qui sibi diceret multa bona pro salute
anima? et corporis, et sibi acquiesceret. Quod si non faceret, expo-
neret se discrimini corporis et animée, multa, juxta tenorem sche-
duliç ' inferius insert^e, dictée Johann^e exponendo.
Etdeinde nos, judices pn^efati, rogavimus eumdem dominum archi-
diaconum quod in facto dictarum monitionum caritative procederet K
Qui dominus archidiaconus, parendo mandatis nostris, eamdem
Johannam incipiendo docere et instruere, primo, eidem Johann^e
* Ipsa vero adveniente et adducta illa die coram dominis judicibus, praefa-
tus dominus episcopus monuit eam. ut acquiesceret consilio et monitionibus sibi
faciendis per magistrum Johannem (^^ Chasteillon, doctorem sacrœ theologige,
qui diceret sibi multa boiia pro sainte auiniœ et corporis, et sibi acquiesceret ;
quod si non faceret, exponente se discrimini corporis et animœ, multa juxta
tenorem schedulœ prxinsertae sibi exponendo; et deinde roganteni (sic) ipsi
domini judices prxfatuni magistrum Johannem de Chasteillon quod in facto
dictarum m,onitionum caritative procederet. Oui magister fohannes de Chas-
teillon eam unniuit, ut continetur in scheclula, sic intitiilata : « Sequuntur
aliqua pro memoria dicendorum dum Johanna monehhur, etc. »
Et antequani iucipcret, dixit quod priinitus fidèles > eraiil obJigati ad fidern
christianam et articnios fidei tcueudum et credendum.
l. A : pntdictns (sic). — 2. A : prxfatiis. — ^. AB : scedulx ; C : seJiilif.
— 4. AC en marge : Monitio et exhortatio caritativa facta Johannse per magistrum
Jotninneni de Castellione(C : de Chasteillon) ; Ben marge : Exhortatio facta Johaniiz per
Johannem de Castellione. — > . Le nis. ajoute et. (U, fol. 26 '").
314 PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC
exposuit quod omnes Christi fidèles tenebantur et erant obligati ad
fidemchristianam et articules fidei tenendumet credendum; eamque
monuitet requisivit, per modum monitionis generalis, ut se et facta
sua et dicta velletcorrigere et emendare, juxta deliberationem venera-
bilium doctorum et magistrorum, tam in jure divine quamcanonico
et civili peritorum.
Ad quam monitionem generalem, ipsa Johanna respondit : « Z/^q
vostre livre », scilicet schedulam ' quam tenebat dictus dominus
archidiaconus, « et puis je vous respondray . Je meactens ^ à Dieu, mon
créateur de tout ; je Vayme de tout mon cuer ».
Et deinde interrogata si ad dictam monitionem generalem volebat
amplius respondere : respondit : «/<^ me actens ' à mon juge: c'est le
Roy du ciel et de la terre. »
Postea vero dictus dominus archidiaconus, procedendo ad moni-
tiones particulares eidem Johannre faciendas, juxta tenorem sche-
dula;'* sequentis, sicexorsusest:
I. « In primis recitavit qualiter alias dixit quod, si reperiretur in
dictiset factis ejus aliquid perversum et hoc sibi per clericos osten-
deretur, ipsa vellet emendare. In quo bene et laudabiliter dicebat,
nam quilibet christianus débet hanc humilitatem habere, ut semper
se paratum reddat obedire sapientioribus et magis credere judicio
bonorum et sapientum virorum quam proprise sententi^e. Deinceps
autem, dicta et facta ejus multis diebus per doctores et clericos exa-
El fiiif sibi l'xposiluni, secuudum forniani prœccdcntis monitionis generalis.
Et reqnisita si vêtit corrigere et se emendare juxta deliberationem peritorum.,
respond : « Luisez vostre livre », c'est assavoir la cédule que tenoit le
dit monseigneur l'ârcediacre, « et puis je vous respondray. Je me actend
à Dieu, mon créateur, de tout ; je l'aime de tout mon cueur >>.
Et interroguée s'elle veult plus respondre à celle monicion générale :
respond : « Je m'en actend à mon juge : c'est le Roy du ciel et de la
terre >. »
I . AB : scedutam ; C : sediilam . — 2 . AB : attens ; C : m'atens. — 5 . ABC : attetis . -
4. AB : scedidx ; C : seduta;. — S- U, fol. 26, ro.
PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC 315
minata diligenter fuerunt. In quibus reperiuntur multi et magni
defectus; quos tamen si humiliter emendare voluerit, velut bonam
et devotam christianam decet, ecclesiastici viri misericorditer et
caritative secum agere parati sunt pro ejus salute. Si vero, per super-
biam et arrogantiam, velit persistere in opinione propria, credens
se plus intelligere in his quas sunt fidei, quam doctores et litterati
viri, gravibus se exponeret periculis. »
II. « Item, sibi exposuit qualitcr de revelationibus et apparitio-
nibus quas dixit se iiabere, ipsa non vult se submittere Ecclesiae
militant! nec homini vivent!, sed ad solum Deum vult dicta sua et
facta referre. Declaravitque sibi, circa hoc, quid est Ecclesia militans,
et quam auctoritatem habet a Deo, et in quibus auctoritas illa resi-
det ; et qualiter quilibet christianus tenetur credere esse unam sanc-
tam Ecclesiam catholicam, quiç semper regitur a Spiritu Sancto et
nunquam errât aut déficit; cui etiam unusquisque catholicus tenetur
obedire tanquam filius matri, et omnia dicta et focta sua détermi-
nation i illius submittere ; nec aliquis, quascumque apparitiones vel
revelationes habeat, débet se propterea subtrahere judicio Ecclesiaî^
cum etiam apostoli submiserintscripta sua Ecclesia; et tota' Scrip-
tura, quas a Deo revelata est nobis traditur credenda per matrem Eccle-
siam, qua^ est régula infalHbilis cui nos oportet per omnia confor-
mari, absque schismate ^ aut divisione qualicumque, veluti in pie-
risque locis docet apostolus Paulus, etc. Etiam revelatio facta a Deo
semper inducit ad obedientiam et humilitatem tenendam in ordine
ad superiores et ad Ecclesiam, et nunquam ad contrarium; nec vult
Dominus quod quis priçsumat se dicereipsi soli Domino subditum,
aut dicta sua et facta ad ipsum solum referre; imo tradidit viris
ecclesiasticis et commisit auctoritatem et potestatem cognoscendi et
dijudicandi de factis fidelium, sive bonis, sive malis ; quos qui sper-
nit, Deum spernit, et qui ipsos audit, Deum audit. Finaliter admo-
nuit eam quod credat ipsam Ecclesiam catholicam non posse errare
aut aliquem injuste judicare, quia qui hoc non crédit errât contra
I. .-^ ; toto (sic). — 2. A : scisiihite.
3l6 PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC
illum articulum fidei, Unain sancUim, etc., qui tune ad longuni (uit
ei expositus ; et si quis in iioc pertinaciter manserit, hx^reticus cen-
setur. Admonita fuit etiam consequenter quod submittat omnia
dicta et facta sua, qusecumque sint, pureet simpliciter, judiciosanc-
t£e matris Ecclesia; et ejus determinationi, quia qui hoc non facit
sciiismaticus' est, et se maie senti reostendit de sanctitate ipsiusEccle-
sise et infallibili ejus directione per Spiritum Sanctum; adjungendo
graves pœnas quas jura canonica taliter deviantibus decernunt infli-
gendas. »
III. « Item, eidem declaratum fuit qualiter jani longo tempore
perseveraverit portare, contra honestatem sui sexus, habitum virilem,
in modum hominumariTiatorum,et assidue portât sine quacumque
necessitate; quod est scandalosum, contrarium bonis et honestis
moribus ; habendo etiam capillos tonsos in rotundum ; et ha^c sunt
etiam contra pr^eceptum Dei, positum Deuteron. xxii'': « Non
induetur mulier, etc. » ; contra praeceptuni Apostoli, dicentis quod
mulier débet velare caput suum ; contra proiiibitiones Ecclesiœ, in
sacris Conciliis generalibus factas ; contra doctrinam Sanctorum et
doctorum, tam sacra; theologiœ quam juris canonici ; quodque sunt
res mali exempli apud cieteras mulieres, etc. Et pntcipue in hoc
graviter deficiebat dicta Johaiina quod, pro curiositate portandi
illum deformem habitum, pr:ieeligebat non suscipere sacramentum
eucharistie^ in tempore ordinato per Ecclesiam, quam hujusmodi
habitum relinquere et alterum accipere, in quo décanter et reve-
renter ipsum sacramentum recipere posset; contemnendo in hoc
pra^ceptum Ecclesiic, propter talem curiositatem, licet tamen super
hoc fuerit pluries monita, et maxime circafesta Paschalia, cum dice-
ret se velle audire missam et suscipere sacramentum eucharisti;t, et
hoc plurimum desiderare ; et tune dictum fuit eidem quod accipe-
ret vestem muliebrem, quod facere recusaverat et recusabat : in qui-
bus, ostendebat se graviter peccare. Quare admonebat eam ab his
supersedere, et ut prredictam vestem virilem relinquere vellet. »
I . AC : scismatinh.
PROCES DH CONDAMNATION DE JEANNE D ARC 317
IV. « Item, quod dicta Johanna, non contenta portare istum
habitum cum circumstantiis pntdictis, imo etiam volebal sustinerc
quod bene faciebat et non peccabat. Dicere autem quod aliquis
bene faciat veniendo contra doctrinas Sanctorum, prascepta Dei et
Apostolorum, contemnendo ctiam prajceptum Ecclesia:, propter
curiositatem unius indecentis et inhonesti habitus, est error in fide;
et qui vellet hoc pertinaciter defendere in hasresim laberetur. Ulte-
rius etiam ista peccata volebat attribuere Deo et Sanctis; in quo
blasphémât Deum et Sanctas, attribuendo eis quod ipsis non con-
venit; nam Deus et Sancta; volunt quod servetur omnis honestas,
quod peccata, curiositates et aha evitentur ; nec volunt quod pra;-
ccpta Ecclesii^ propter talia contemnantur. Ideo admonebat eam
quod desisteret dicere taies blasphemias, nec pr^esumeret talia attri-
buere Deo et Sanctis, et, tanquam licita, defendere. »
y. « Item, quod quamplures solemnes et notabiles clerici consi-
deraverunt et diligenter viderunt ea quas de revelationibus et appa-
ritionibus dicta Johanna protulerat, et, attentis evidentibus menda-
ciis quai de corona delata ad Karolum et adventu angelorum ad
ipsum confinxerat, quse tum ' per illos [qui] in ilhs partibus dein-
ceps fuerunt, tum peralios, satis agnoscuntur esse mendosa et con-
ficta; consideratis etiam illis quie dicebat de osculis et amplexibus
sanctarum Katharin^-e et Margaret^e, et quod eas dicebat quotidie %
etiam multotiens, venire ad eam sine speciali effectu, sine apparen-
tia, propter quam tam fréquenter ipsas advenire deceret, quod nus-
quam Sancti et Sanctas in talibus apparitionibus miraculosis facere
consueverunt; quodque dicebat senihil scire de membris et circum-
stantiis earum, prasterquam de capitibus, quod nuUo modo concor-
dat tam frequenti visioni; attentis etiam multis qu£e dicebat sibi
praecepta esse de portando habitum, de taciendo istas responsiones
quales in judicio fecit, qu* non conveniunt praeceptis Dei et Sanc-
tarum, nec ab eis pn\jcipi credenda sunt ; una cum casteris multis
quiu doctores et periti in hac materia bene consideraverunt : vident
i.C ; linic. — 2. A : iolhidic ; C : quothidie. ^
3l8 PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'ARC
et agnoscunt hujusmodi revelationes et apparitiones non fuisse sibi
datas a Deo, quemadmodum jactabat se'. Et fuit sibi ostensum
quantum periculum est aliquem de se tantum praîsumere quod
reputet se idoneum ad taies apparitiones et revelationes habendas,
quod propterea mentiatur de bis qu^e pertinent ad Deum, false
prophetizando et divinando quod a Deo non habet, sed ex fictione
cordis sui adinvenit; unde potest sequi seductio populorum, susci-
tatio novarum sectaram et multa aiia nefanda in subversionem
Ecclesia; et populi catholici. Qualiter etiam grave est periculum scru-
tari curiose qux supra se sunt, et novis rébus velle credere, prseter
consilium Ecclesize et prœlatorum, aut etiam novas et insolitas res
adinvenire; nam dicmones talibus curiositatibus soient se immis-
cere, vel occultis instinctibus, vel manifestis apparitionibus trans-
figurantes se in angelos lucis, et, sub specie pietatis aut alicujus
boni, trahentes ad pacta pestifera et in errorem mittentes, Deo hoc
permittente propter pra;sumptionem hominum qui talibus curiosi-
tatibus se ipsos implicare audent. Ideo admonebat eam quod taies
vanitates, talia mendacia dicere desineret et ad viam rediret vcri-
tatis. »
VI. « Item quod, ex ista radice revelationum sic confictarum, in
multa alla crimina proruperat, utputa quod, usurpando sibi illud
quod Dei proprium est, praesumat ^ dicere futura contingentia et
asserere, ac etiam occulta prassentia, sicut ensem sub terra abscon-
ditum; atque etiam jactaverat se quod certitudinaliter sciebat de
quibusdam personis quod sunt dilecta; a Deo; et de se ipsa, quod
sciebat se esse consecutam remissionem peccati quod perpetraverat
se prœcipitando a turri de Beaurevoir: qua; sunt divinatoria, praï-
sumptuosa et temeraria ; quodque etiam dicebat se adorasse res inso-
litas sibi apparentes, cum tamen nuUam sufficientem certitudinem
se habere référât, propter quam deberet credere illas esse bonos
spiritus; neque super hoc habuerat consilium curati proprii aut
alterius ecclesiastici viri, jactando se de re, in hoc, cui periculum
I. Q omet se. — 2. A : présumerai.
PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC 319
idolatriiu imminet, ac temerarie credens quod adeo leviter
credi non deberet, este etiam quod res aliqu^ sibi hoc modo
apparerent (quod tamen fictum esse videtur). Audebat etiam pnx^-
terea dicere quod credebat res sibi apparentes esse sanctas Katha-
rinam et Margaretam et angelos, a.'que tirmiter sicut credebat fidem
christianam; in quo temerarie credebat, et videbatur sentire quod
non sit major aut potior ratio credendi fidem christianam et ejus
articulos qui per Ecclesiam nobis traduntur, quam ahquas res novo
et insolito modo apparentes; de quibus nulla determinatio, nulla
consultatio Ecclesii^'habetur, imomagis aChristo, Sanctis et Ecciesia
praeceptum est ne taHbus apparitionibus levis credulitas adhibeatur.
Et fuit sibi dictum quod bene seadvisaret. »
Dum vero prasfatus archidiaconus ipsi Johann^e prasmissa expo-
suisset verbis gallicis, juxta tenorem pr^edicti memoriahs, ipsa res-
pondit ea qua; sequuntur ' :
*Et primo, ad ea qnx sibi dicta fuerant in primo et secundo
articulis ipsius memoriaUs, respondit : « Ego tantum nunc - de his
respondeo quantum ad ahas respondi. »
Et cum sibi declaratum esset quid est Ecciesia miHtans, et admo-
neretur de tenendo et credendo ilium articulum Unam sanctam,
etc., et quod Ecclesiîe militanti se submitteret, juxta tenorem
secundi articuH pr^edicti memorialis : respondit : « Ego bene credo
Ecclesiam exsistentem hic inferius ; sed de meis factis et dictis, sicut
alias ego dixi, ego me exspecto et refero ad Dominum Deum. »Item
*Iteiii luy fut dit : « Autrefois vous avez dit que vos fais leusscnt veus
et visitez contre, comme il est contenu en la cédule précédante.» Respond
que autant en respond elle maintenant.
Item luy fut déclairé que c'est que l'Eglise militante, etc. Et admones-
tée de croire et tenir l'article Uiiaiu sauctani Ecclesiam, etc., et à l'Eglise
militante se submeictre : respond : « Je croy bien l'Eglise de cy bas ;
mais de mes fais et dis, ainsi que autrefois j'ay dit, je me actend [et]
I . ABC en marge : Reipoiisiojohannsc {BC ajoutent adprxdicta). — 2. C omet mmc.
320 PROCES DE CONDAMNATIOX DE JEANNE D ARC
dicit: « Ego bene credo quod Ecclesia militansnon potest errare, nec
deficere; sed, quantum ad dicta et facta mea, ego pono ipsa ' et
refero ex toto ad Deum, qui fecit mihi facere quidquid ego feci. »
Item dicit quod submittit se Deo, suo creatori, qui sibi fecit hi\.^c
facere; et se refert ad ipsum et ad propriam personani suam.
Interrogata an velit dicere quod non liabet judicem in terris, et
an dominus noster Papa sitne judex ejus: respondit : « Ego non
dicam vobis de hoc aliud. Ego habeo bonum magistrum, videlicet
Deum, ad quem ego exspecto me de toto, et non ad alium. »
Item, cum ei diceretur quod, si non vellet credere Ecclesia et
eiiam credere illum articulum Uiiaiii saiiclam Ecclesiam catholicam,
ipsa esset hctretica hoc sustinendo, et per aHos judices puniretur
pœna ignis: respondit ^ : « Ego non dicam vobis de hoc aUud. Et si
ego viderem ignem, ego dicerem totum illud quod dico vobis, et
non facercm de hoc ahud. »
Interrogata utrum, si > sacrum Conciliuni générale ut dominus
noster Papa, Cardinales et ca^teri de Ecclesia essent hic, ipsa velletne
rapporte à Dieu. » Ilein dit : « Jecrov bien que l'Eglise militant ne peust
errer ou faillir ; mais, quant à mes diz et mes fais, je les meicts et raporte
du tout à Dieu, qui me a fait faire ce que je ay fait. » Item dit qu'elle se
submect à Dieu, son créateur, qui liiy a fait faire; et s'en raporte à luy,
à sa personne propre.
//('///, interroguée s'elle vcult dire qu'elle n'ait point de juge en terre,
et se nostre saint père le Pape est point son juge : respond : « Je ne vous
en diray autre chose. J'ai bon maistre, c'est assavoir nostre Seigneur, à
qui je me actend du tout, et non à autre. »
Itetn luy fut dit que, s'elle ne vouloit croire l'Eglise et l'article
Ecclesiam saiictam calholicam, qu'elle seroit hérétique de le soustenir, et
seroit pugnie d'estre arse par la sentence d'autres juges : respond : cf Je
ne vous en diray autre chose ; et se je veoye le feu, si diroye-je tout ce
que je vous dy, et n'en feroye autre chose. »
Interroguée se le Conseil général, comme nostre Saint Père, les cardi-
I. ABC et O : ipsani. — 2. B en marge : Superba respoiisio. — 3. C omet si.
PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D AKC 32I
se referre et submitterc eidcm sacro Concilio : respondit : « Vos
de hoc non extrahetis aliud a me. »
Interrogata si se vellet submittere domino nostro Papa; : respon-
dit : « Ducatis me ad ipsum, et ego respondebo ei. » Nec aliter
voluit respondere .
Item, circa ea quii: sibi dicebantur de habitu, etc., juxta tertium
et quartum articules memorialis antedicti: respondit quod, de illo '
habitu, ipsa bene voluerat assumere unam tunicam longam et capu-
cium mulieris, pro eundo ad ecclesiam et recipiendo sacramentum
eucharistie, sicut alias respondit, proviso quod, statim post, ipsa
illum habitum deponeret et resumeret illum quem nunc gerit. Et
quantum ad alia quœ sibi fuerunt circa hoc ^ exposita, de portando
istum habitum sine necessitate, speciaiiter dum est in carcere, etc. :
respondit : « Quando ego fecero illud propter quod ego sum missa
ex parte Dei, ego accipiam habitum muliebrem. »
Interrogata an credat se bene facere, capiendo habitum virilem :
respondit : « Ego me exspecto ad Deum. »
naulx, etc. estoient cy, s'elle s'i vouldroit rapporter et submeictre : res-
pond : « Vous n'en tirerés autre chose. »
Interroguée s'elle se veult submeictre à nostre saint père le Pape :
respond : « Menés m'y, et je luy respondray. » Et autrement n'en a
voulu respondre.
Item, de l'abit, etc. : respond, de icelluy habit, qu'elle vouloit bien
prendre longue robe et chaperon de femme, pour aler à l'église et recep-
voir son Saulveur, ainsi que autresfois elle a respondu, pourveu que,
tantoust après ce, elle le meist jus, et reprinst cestuy que elle porte.
Item, du seurplus qui luy fut exposé de avoir prins abit d'omme, et
sans néccessité, etenespécial qu'elle est en prison, etc. : respond : «Quant
je auray fait ce pourquoy je suis envoyée de par Dieu, je prendray habit
de femme. »
Interroguée s'elle croist qu'elle face bien de prendre habit d'omme :
respond : « Je m'en actend à nostre Seigneur. »
I. A omet illo. — 2. C ; hzc.
Procès de Jeanne d'Arc
322 PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC
Item, dum admoneretur et sibi exponerentur ea quae continentur
in quarto articule pr^edicti memorialis : respondit quod non blas-
phemabat Deum nec Sanctas.
Iterum ' adnionita quod desisteret a portando habitum virilem
et a credendo quod bene faciat in portando ipsum, quodque recipe-
ret habitum muliebrem : respondit quod de hoc non faciet aliud.
Item, interrogata an, quotiens sanct^e Katharina et Margareta
veniunt ad eam, ipsa se consignet signo crucis : respondit quod
aliquando facit signum crucis, et aliquando non.
Item, circa ea quae sibi dicebantur de revelationibus, etc., juxta
tenorem quinti articuli memorialis antedicti : respondit quod de
hoc se refert suo judici, scilicet Deo. Et dixit quod revelationes suie
sunt a Deo, sine alio medio.
Interrogata an, de signo tradito régi suo, ipsa velit se referre
archiepiscopo Remensi, domino de Boiisac -, Karolo de Borbonio,
llcm, l'exortacion 5 que on luy faisoit, c'est assavoir que, en ce qu'elle
disoit que elle faisoit bien, et qu'elle ne peichoit point en portant ledit
habit, avec les circonstances touchant le fait de praïuire et porter ledit
abit, et en ce qu'elle disoit que Dieu et les Saincts luy faisoient faire,
elle les blaphémoit, comme plus à plain est contenu en ladicte cédule,
elle erroit et faisoit mal : respond qu'elle ne blaphème point Dieu ne
ses Saincts.
Item, admonnestée de se désister de porter l'abit et de croire qu'elle
face bien de le porter, et de reprandre abit de femme : respond qu'elle
n'en fera autre chose.
Interroguée se, toutesfois que sainctes Katherine et Marguerite
viennent, s'elle se saigne : respond que aucunesfois elle fait signe de la
croix ', à ['autrefois, non.
Item de revelationibus : respond que de ce, elle s'en raporte à son juge,
c'est assavoir Dieu ; et dit que ses révélacions sont de Dieu, sans autre
moyen.
Interroguée se du signe baillé à son roy, s'elle se veult rapporter à
l'arcevesque de Rains, au sire 4 de Boussac, Charles de Bourbon, La
#
I . C. Item. — 2. A : Baimoc. — 3. Ms. : extorlacion. — 4. Ms. : aiusné.
PROCÈS DE Ct)N DAMNATION DE JEANNE d'aRC 323
domino de Tremollia et Stéphane dicto La Hyre \ quibus aut ali-
quihus ipsorum dixii monstrasse illam coronani de qua fit superius
mentio, et quod erant pritsentcs quando angélus detulit pra^dictam
coronam ad illum quem dicit regem siium, quam tradidit archi-
episcopo pr^edicto ; vol an se velit referre aliis de parte sua, qui
scribant sub sigillis ' suis quid sit de isto : respondit : « Tradatis
mihi ^ nuntium, et ego scribam eis de toto isto processu. » Et aliter
noluit t credere aut se referre ipsis.
Item circa ea quas sibi dicebantur de pr.-esumptione divinandi
futura contingentia, etc., juxta sextum articulum pnedicti memo-
rialis, respondit : « Ego me refero de hoc ad judicem meum, vide-
licet Deum, et ad hoc quod aUas de hoc respondi, quod est scriptum
in Ubro. »
Item, interrogata utrum, si ad eam mittantur très aut quatuor
clericorum de sua parte qui veniant hic sub salvo conductu, ipsa
volet se referre ilUs de suis apparitionibus et his quîE continentur
in isto processu : respondit quod fiât quod ipsi veniant ; postea
ipsa respondebit. Et aliter non voluit se referre ad eos vei submit-
tere de isto processu.
Tremoulle et La Hire, ausquieulz ou aucun d'eulz elle aurresfois a dit
avoir monstre ceste couronne, et qu'ilz estoient présens, quant l'angle
apporta ladite couronne,... et la bailla audit arcevesque ; ou s'elle se
veult rapporter aux autres de son party, lesquieulz escripsent soubz leurs
seaulz qu'il en est : respond : « Baille2: ung messagier, et je leur escrip-
ray de tout ce procès, » Et autrement ne s'i est voulu croire ne rappor-
ter à eulx.
Item de tenierilute credeniix et de fuliiris contingeiilihus, etc. ; respond :
« Je m'en rapporte à mon juge, c'est assavoir Dieu, et ad ce que autres-
fois j'ay respondu, qui est eu livre. »
Item, interroguée se on luy envoyé deulx ou trois ou quatre des che-
valiers de son party, qui viennent par sauf conduit > cy, s'elle s'en veult
raporter à eulx de ses apparicions et choses contenues en cest procès :
respond que on les face venir, et puis elle respondra. Et autrement ne
s'i est voulu raporter ne submeictre de cest procès.
I. AC : Hire. — 2. C : signis. — 3. .4C omettent !)iihi ; B : michi. — 4. AC :
non voluit. — 5. Ms. : condit.
324 PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC
Interrogata utrum velit se referre vel submittere ecclesia; Picta-
vensi, ubi ipsa fuit examinata : respondit : « Creditis vos me capere
per hune modum et me per hoc trahere ' ad vos ? »
Item, in conclusione, ex abundanti ^ et de novo fuit eadem
Johanna generaliter monita de submittendo se Ecclesias sub pœna
essendi dimissa ab Ecclesia; quod si Ecclesia ipsam dimitteret, ipsa
esset in magno periculo corporis et animae, et posset se ipsam
ponere in periculo incurrendi pœnas ignis aeterni, quantum ad
animam, et temporalis, quoad corpus, per sententiam aliorum judi-
cum. Ad quod respondit : « Vos non jam facietis illud quod dicitis
contra me, quin maie vobis contingat in corpore et anima. »
Interrogata quod diceret unam causam propter quam ' non se
refert Ecclesiae : ad hoc noluit '' facere aliam responsionem 5.
Post hœc, plures doctores et viri periti diversorum statuum et
diversarum facultatum monuerunt et induxerunt eam caritative,
atque exhortati sunt ut submitteret se Ecclesias universali militanti,
domino nostro Papic et sacro Concilio generali, exponendo eidem
pericula quibus se exponebat, quantum ad animam et corpus.
Interroguée se à l'église de Poictiers, où elle a esté examinée, elle se
veult raporter et submeictre : respond : « Mo cuide/-vous prandre par
ceste manière, et par cela atirer à vous ? »
Item, en conclusion, d'abondant et de nouvel, fut amonnestée général-
lement de se submeictre à l'Eglise, et sur paine d'estre laissée par
l'Eglise ; et se l'Eglise la laissoit, elle seroit en grand péril du corps et
de l'âme, et se pourroit bien meictre en péril de encourir paines du feu
éternel, quant à l'âme, et du feu temporel, quant au corps, et par la
sentence de autres juges. Respond : « Vous ne ferés jà ce que vous dictes
contre moy, que il ne vous en prengne mal et au corps et à l'âme. »
Interroguée qu'elle die une cause pourquoy elle ne se raporte à
l'Eglise : à quoy elle ne voult faire autre responce.
Et postai plures doctores diversorum statuum et diversarum facultatum
i. Q : tradere. — ,2 . C : hahuuJauti. — 5. ^ omet qua»i. — 4. Sur grattage en B
- 5. /(/(';;/.
PROCES DR CONDAMNATION DE JEANNE D ARC 325
nisi se et fiicta sua submitteret Ecclesiai militanti. Respondit ut
prius.
Et finaliter, nos, episcopus prœdictus, eidem Johannx diximus
quod bene adverteret et se advisaret super pra:missis monitionibus,
consiliis et exhortationibus caritativis, et aliter cogitaret. Ad quod
dicta Johanna respondit qucTerens : « Infra quod tempus me advi-
sabo ? » Et nos ei diximus quod tune in prassenti se advisaret et
responderet quod vellet. Cumque nihil ulterius responderet, ab illo
loco discessimus, et eadem Johanna ad locum sui carceris reducta
est.
MERCURII IX. M AH ' .
*Item, eodem anno, die merciirii, nona mensis maii pn^^dict
coram nobis, judicibus prœdictis, in grossa turri castri Rothomagen-
sis exsistentibus, fuitadducta dicta Johanna, pr^sentibus : reverendo
pâtre domino abbate Sancti CorneHi de Compendio ; magistris,
Johannc de CastelHone, Guillehno Erardi, sacrai theologia^ docto-
ribus ; Andréa Margtierie et Nicolao de Venderès, archidiaconis in
ecclesia Rothomagensi ; Guillelmo ^ Heton ', bachalario in sacra
theologia; Auberto Morelli, Hcentiato in jure canonico ; Nicolao
monueruiif et iuditxerunt eam caritaiive, ntqiw exhortât! siiiit ut submitteret se
Ecclesia^, etc. Respondit ut prius.
Et fiiuiliter dominus episcopus dixit eidem Johanuœ quod bene adverteret et
advisaret super prxmissis monitionibus, consiliis et exhortationibus caritativis
et cogitaret aliter. Ad quod ipsa Johanna dixit : « Infra quod tempus me advi-
sabo ? » Domino episcopo respondente quod tune se advisaret et responderet quod
ipsa vellet 4...
* Die mercurii, post Vocem jucunditatis, undecima mensis maii, in grossa
turri castri Rothomagensis, fuit adducta dicta Johanna in prœsentia domino-
rum judicum, nccnon màgistrorum Johannis de Chasteillon, Gnillelmi '>
Erardi, domini abbatis sancti Cornillii, tnagistrorum Guillehni Hecton,
I. En marge de ABC. — 2. C : Guitternio. — 3. C / Haictoii. — 4. U, fol.
26, fo et \'<^-. — ). Ms. : Guittermi .
326 PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC
Loiselleur \ canonico ecclesiae Rothomagensis, et domino Johanne
Massieu.
. Requisita fuit ac monita ^ eadem Johanna ut de multis et diversis
punctis in suo processu contentis responderet veritatem, qua; ipsa
alias negaverat, et in quibus mendose responderat, cum de hoc
certre informationes, probationes et véhémentes prxsumptiones
haberentur; fueruntque sibi lecta et exposita plurima de punctis
praedictis, et eidem dictum ' fuitquod, nisi fateretur veritatem super
his, poneretur in tormentis, quaa sibi tune in eadem turri parata
ostendebantur. Ubi etiam prassentes aderant officiarii oui, jussu
nostro, parati erant ipsam in hujusmodi tormentis ponere, pro
reductione ipsius ad viam et agnitionem veritatis *, ut per hœc salus
animce et corporis ejus procurari possent, qu;E ipsa per adinven-
tiones mendosas gravibus exponebat periculis.
Ad quae respondit ipsa Johanna in hune modum : « Veraciter, si
vos deberetis ^ mihi facere distrahi membra, et facere animam rece-
dere a corpore, ego tamen non dicam vobis aliud ; et si ahquid de
hoc vobis dicerem, postea semper ego dicerem quod per vim mihi
fecissetis dicere. » Item dixit quod, in novissimo festo SanctiE Cru-
cis, habuit confortationem a sancto Gabriele ; et crédit quod fuerit
sanctus Gabriel ; et hoc scivit per voces suas quod ipse crat sanctus
^«r/r^a' Marguerie, Nicolai de Venderez, Aubeiii Adorelli, Nicolai Loyse-
leur, domiui Johannis Massieu, decani Christianilalis.
Post requisUiones et monitiones eidem factas per judices et adshiiites, res-
pondit : u Vraiement, se vous me deviez faire détraire les membres et
faire partir l'âme hors du corps, si ne vous diray-je autre chose; et se
aucune chose vous en disoye-je après, si diroye-je tousjours que vous le
me aurics fait dire par force. »
Item dixit que, à la Sainte-Croix, ouït le confort de saint Gabriel ; « Et
croiez que ce fust sainct Gabriel » ; et l'a sceu par les voix que c'estoit
saint Gabriel.
I. C : Loisehiir. -r- 2. C ; amnioiiila. — 5. /?et O omettent /m?7. — 4. ABC en
marge: Di' toniwutis. — )■ Q : fieliherctis.
PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC 327
Gabriel. Item, dicit quod ipsa petivit consilium a vocibus suis utmm
psa se submittcret Ecclesii^ propter hoc quod gentes ecclesiasticas
fortiter urgebant eam de se submittendo Ecclesiîe ; et illae voces
dixerunt sibi quod, si velit quod Deus adjuvet eam, ipsa se exspec-
tet ad eum de omnibus tacti§ suis. Item, dicit quod bene scit quod
Dens ' semper fuit magister omnium factorum ipsius, et quod Dia-
bolus nunquam habuerat potestatem super facta sua. Item, dicit
quod petivit a vocibus suis an ipsa esset combusta, et quod e^edem ^
voces sibi responderunt quod ipsa se exspectet ad Dominum, et ipse
juvabit eam.
Item, interrogata, de signo corona: quam dicit fuisse traditam
archiepiscopo Remensi, utrum ipsa velit se referre eidem archi-
episcopo : respondit : « Faciatis eum venire, et postea de hoc vobis
respondebo; nec ipse auderet dicere contrarium ejus quod inde
vobis dixi. »
Visa autem obduratione animi sui et modis responsionum sua-
rum, nos, judices antedicti, timentes ne sibi parum proficere pos-
sent cruciatus tormentorum, ab eisdem protunc inferendis super-
sedere duximus, donec super hoc plenius consilium haberemus.
Ilriii dit qu'elle [a] demandé conseil à ses voix s'elle se submectroit à
l'Eglise, pour ce que les gens d'église la pressoient fort de se submectre
à l'Eglise, et ilz luy ont dit que, s'elle veult que nostre Seigneur luy
aide, qu'elle s'actende à luy de tous ses fais.
Item, dit qu'elle sçait bien que nostre Seigneur a esté tousjours maistre
de ses fais, et que l'Ennemy n'avoit oncques eu puissance sur ses fais.
Ilem, dit que elle a demandé à ses voix s'elle sera arse, et que les dictes
voix luy ont respondu queelle se actende à nostre Sire, et il luy aidera.
Item, du signe de la couronne qu'elle dit avoir esté baillé àl'arcevesque
de Rains, interroguée s'elle s'en veult rapporter à luy : respond : « Faictes
le y venir, et que je l'oe parler, et puis je vous respondray ; ne il ne
oseroit dire le contraire de ce que je vous en ay dit î. »
I. O omet Deus. — 2. C : esdam (sic). — l- U, fol. 31, r".
328 PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC
SABBATI XII. MAIL '
*Item, die sabbati, xii. dicti mensis maii, immédiate sequenti, in
domo habitationis nostne, Rothomagi, episcopi praedicti; prassi-
dentibus nobis, judicibus antedictis, et assistentibus venerandis
dominis et magistris : Radulpho Rousselli, thesaurario ; Nicolao de
Venderès et Andréa Marguerie, archidiaconis et canonicis ecclesiie
Rothomagensis; — Guillelmo Erardi, magistro in sacra theologia ;
— Roberto Barberii, Dionysio Gastinelli, Johanne Dulcis et
Auberto Morelli, in canonico jure licentiatis ; — Thoma de Cour-
cellis, Nicolao Coppequesne % bachalariis in sacra theologia ; — Nico-
lao Loiselleur 5 et fratre Ysambardo de Petra. Nos, episcopus prse-
dictus, recitavimus ea quie, die mercurii novissime praeterita, fue-
*Die sabbati, duodecima maii, in domo dicti domini Bclvacensis, hora
vesperum, congregatis coram eodem, ac etiam coram domino vicario
Inquisitoris, dominis et magistris: Radulpho Rousselli, thesaurario ; Nico-
lao de Vendere\, archidiacono ; Andréa Marguerie, Guillelmo Erart, in
theologia [doctore], Roberto Barberii, Dionysio Gastinel, Auberto Mo-
relli, Thoma de Courcellis, Nicolao Couppequesfie, Johanne Dulcis^
Ysembardo de Petra et Nicolao Loyseleur.
Expositis his 4 quœ fuerunt facta, dicta die mercurii, etc., quaerendo
quid ulterius erat agendum, an expediens erat eamdem Johannam ponere
in torturis, etc.
Primo dictus magister Radulphus Rousselli dixit quod sibi videtur
quod [non], ne processus ita bene factus, prout fuerit, valeat calump-
niari.
Magister Nicolaus de Venderei dixit quod sibi videtur quod non est
expediens quod ponatur in torturis pro nunc.
Magister Andréas Marguerie dixit quod non expedit pro nunc.
Magister Guillelmus Erart dixit quod frustra poneretur in torturis,
cum habeatur materia satis ampla, et sine torturis.
Magister Robertus Barberii, ut supra. Et iterato moneatur caritative
una vice pro omnibus, etc., ut se submictat Ecclesiîe ; et si non, in
nomine Domini procedatur ulterius, etc.
I . En marge de ABC ; C ajoute menais. — i.C : Couppequesne. — 3. C ; Loisekur.
— 4. \ls. : Ea.
PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC 329
rant peracta ; quxrentes ab eisdem assistentibus consilium quid
superesset agendum, et signanter an expediret prasdictam Johan-
nam ponere in tormentis. Auditis autem opinionibus singulorum
et consideratis illis qua^, in die mercurii antedicta, per ipsam
Johannam responsa fuerant, attentis etiam ejus dispositione,
voluntate et circumstantiis, in ea re : conclusimus quod non opus
erat nec expediebat ipsam in tormentis antedictis ponere, et quod
ulterius ad alia deinceps procederemus.
SABBATI XIX. ' MAIL
*Item, sabbati immédiate sequenti, xix. die dicti mensis maii,
coram nobis, judicibus antedictis, in cappella domus archiepiscopa-
Magister Dionysius Gast'niel dixit quod non expedit eann ponere in
torturis.
Magister Aubertus Morelli dixit quod sibi videtur quod expedit eam
ponere in torturis, ad sciendum veritatem [de] mendaciis ejus.
Magister Thomas de Courcellis dixit quod sibi videtur bonum esse
eam ponere. Dixit etiam quod venit interroganda utrum se submittere
velit judicio Ecclesia;.
Magister Nicolaus Coiippequcsne dixit quod non expedit eam ponere in
torturis ; sed iterum moneatur caritative de se submittendo determinationi
Ecclesiae.
Magister Johannes Dulcis, ut supra.
Frater Ysembardus de Petra, ut supra ; sed moneatur ultimate de se
submictendo Ecclesias militanti.
Magister Nicolaus Loyseleur dixit quod sibi videtur quod, pro medicina
animas suas, bonum esset eam poni in torturis ; tamen se refert opinio-
nibus pn^dictorum.
Magister Guillelmus- Hectoii J supervenit, qui fuit opinionis quod non
est ponenda in torturis.
Magister Johannes Magistri, vicarius, dixit quod est iterum interro-
ganda utrum credat se debere submittere Ecclesiae militanti +.
* Jiino Domini inillesimo qnadringentesimo tricesimo primo, die sabbati,
décima nona mensis maii, congregatis iii cappella Diaiierii archiepiscopalis,
I. En marge de ABC. — 2. Ms. : Guillermus. — 3. Ihid. : Hector. — 4. C/,
fol. 31, r" et vo.
330 PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC
lis Rothomagensis exsistentibus et pro tribuiiali sedentibus, com-
paruerunt venerabiles viri, domini, patres et magistri : ^Egidius Fis-
campnensis, Guillelmus de Mortuomari, in theologia ; Nicolaus de
Gemeticis, Guillelmus de Cormeliis, in jure canonico, doctores,
abbates; — necnon Abbas de Pratellis et prior Sancti Laudi, Prier
de Longavilla, Johannes de Nihat, Jacobus ' Giiesdon, Johannes
Foucherii, Mauricius de Quesneyo, Johannes Fabri, Guillelmus
Boucherii, Petrus Houdenc % Johannes de Castellione, Erardus
Eniengart "', Johannes Beanpère, Petrus Mauricii, Nicolaus Midi,
doctores; — Guillelmus //^//a;/ •♦, Nicolaus Coppequesne ^ , Thomas
de Courcellis, Ricardus de Groucheto '', Petrus Minerii, Radulphus
Silvestris, Johannes Pigache, bachalarii in sacra theologia; — Radul-
phus Rousselli, in utroque ; Johannes Guerini, Pasquerius de Val-
libus, in canonico jure doctores; — Robertus Barberii, Dionysius
Gastincl, in canonico ; Andréas Margucrie, in civili ; Nicolaus de
Vcnderès, Johannes Pinchon, in canonico; Johannes Ad-Ensem, ^gi-
dius de Campis, Nicolaus Caval, in civili ; Johannes Brulloti, in
canonico jure, licentiati; Nicolaus Loiselleur '', canonici ccclesiiv
Rothomagensis ; — Johannes Dulcis, Guillelmus de Liveto, Petrus
Carrel, Gauffridus de Croteyo, Ricardus de Sauls ^, Burellus de
corani domiiiis episcopo Belvacensi et victirio domini Liqiiisitoris, domiiiis et
magisiris : Radiilpho Rousselli, Nicolao de Venderez, Ahhaie Fiscampnensi,
Andréa Marguerie, Johanne Pinchon, Johanne de Chasteillon, Erardo
Eniengart, Guiilehno9 le Bouchier'°, Priore de Longavilla, Johanne Beau-
père, Nicolao Midi, Manricio de Ouesneio^^, Petro de Hodeng, Johanne
Fabri, Ahhaie de Mortuomari, Priore Sancti Laudi, Petro Mauricii, Jacoho
Guesdon, Johanne Fouchier, Ahhatc de Cormeilliis, Thoma de Courcellis,
Nicolao Couppequesne, Radulpho Silvestris, Johanne Pigache, Ricardo de
Groucheto, Nicolao Loyseleur, Pasquerio De Vaulx, Dionysio Gastinel,
Johanne Maugier, Johanne Secart '^, Johanne Ad-Ensem, Gaufrido de Cro-
tay, Giiillelmo^'i de Caméra, Johanne de Ouemino, Martino Lavenu, Ysem-
I. C ajoute de. — 2. C : Hodenc. — 3. C : Emcngard. — 4. C ; Haittoti. —
5. C ; Couppequesne. — 6. C : Grcuceto. — 7. C ; Loiseteur. — 8. AC : Saulx. —
9. Ms. : GuUlerino. — 10. Ihid. : Bouclier. — 11. Ibid. : Ouercu. — 12. Ms. et Q :
Feeart. — 13. M s. : Gtiilttrmo.
PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC 33 1
Cormeliis, Aubertus Morelli, Johannes de Quemino, Laurentius de
Busco', Johannes Columbelli, Radulphus Ans^ny \ Guerouldus
Postelli, aliqui in canonico, alii in civili jure licentiati.
In quorum pr^sentia, nos, episcopus saepedictus, exposuimus
qualiter duduni receperamus deliberationes et opiniones notabilium
doctorum et magistrorum, in multitudine copiosa, super assertio-
nibusdatis etconfessatisperpraînominatam' Johannam; quibus qui-
dem deliberationibus habitis, ulterius ad conclusionem causœ pro-
cedere poteramus, quoniam merito sufficere videbantur. Verum ut
honoreni et reverentiam matri nostr^e Universitati studii Parisien-
sis deferremus, amplioremque et clariorem materiie elucidationem
haberemus, pro majori serenatione conscientiarum et omnium xd'i-
ficatione, assertiones memoratas prsefatas matri Universitati et prœci-
pue Facultatibus theologice et decretorum transmittere duximus, deli-
berationes doctorum et magistrorum ejusdera Universitatis et potis-
simedictarumduarum Facultatumrequirendo. Qu3e quideni Univer-
sitas, et signanter ipsi^ duœ Facultates, zelo fidei non mediocriter
accensïe, diligenter, mature et solemniter suas super singulis delibera-
tiones dederunt, et eas nobis sub instrumento publico transmiserunt.
Quas quidem deliberationes, in ipso instrumento contentas, de
verbo ad verbum tune perlegi palam et intelligibiliter fecimus,
audientibus cunctis pra^nominatisdoctoribus et magistris. Deinceps
hardo de Petra, Guillehiio de Liveto, Johaiiiie Diilcis et Johanue CoJiiiiihelli,
Ricardo de Salicihus + ei Laiirentio de Biisco >, Pelro le Minier, Pefro Carré,
Radulpho Anguy ^.
Primo domiiiiis episcopus rccitavit dediictiouevi processus ad lo}ii;;iim.
Et deiiide de maiidato doniiiioriun jiidiciim fuit Icctuiu iiistruiiieiitiiiii deli-
berationis Universitatis Parisieusis.
Post cujus lecturaiii,fuit etiam lecta scheditla 1 deliberatioinuii iiiaaistrortiin
et doctoriiiii plurinioriiin, Rothoniagi datariiiii,et ciiiii hoc deliberationes alionnii
masistroruiu .
I. O : Busto. — 2. Ibid. : Aii^uy. , — 3. C : prxjatain. — 4. IbiJ. : Sidacibiis. —
5. Ms. et Q : Busto. — 6. M's. et O : Augity. Ms. en marge : Deterniiiiatio et deti-
1>eralio Universitatis Plmrisiensis (sic). — 7. Ms. : cediila.
332 PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC
vero hujuscemodi deliberationibus Universitatis et Facultatum prse-
dictarum auditis, pra^dicti suas deliberationes dixerunt et explicave-
runt conformiter ad dictas Facultates et Universitatem, ultra ea
qune super his alias deliberaverunt, tam super qualificationibus asser-
tionum antedictarum, quam super modo procedendi quem ulterius
tenere debebamus. Quarum deliberationum ac ' etiam litterarum
dictae Universitatis tenores hic scribi fecimus.
Et primo sequitur tenor litterarum dict.e Universitatis, domino
n'ostro regi transmissarl'm : *
« A très excellent, très hault et très puissant prince le roy de France
et d'Angleterre, nostre très redoublé et souverain seigneur. Très excel-
lent prince, nostre très redoubté et souverain seigneur et père, vostre
roialle excellence sur toutes choses doit estre songneusement 3 appliquée
à conserver l'onneur, révérence et gloire de la divine majesté et de sa
saincte foy catholique, entièrement, en faisant extirper erreurs, faulses
doctrines, et toutes autres offenses contraires, lin ce continuant, vostre
hautesce ■^ en tous ses affaires trouvera par efïect, aide, secours et pros-
périté, par grâce haultaine avec grant acroissement de vostre hault renom.
Aiant à ce considéracion, vostre très noble magnificence, la niercy sou-
veraine, a moult bon euvre commencié touchant nostre sainte foy : c'est
assavoir, le procès judiciaire contre celle femme que on nomme la
Pucelle, et ses escandes, faultes et offenses aussi >, comme manifestes en
tout ce royaume, dont nous avons escript par plusieurs fois la forme ^
et manière. Duquel procès nous avons sceu et aussi le contenu et démené
d'icellui, par les lettres à nous baillées, et la relacion faite, de par vostre
excellence en nostre assemblée solennelle, par noz suppostz 7, très hono-
rez et ** révérens maistres, Jehan Beaupère, Jaque de Touraine et Nicole
Midi, maistres en théologie; et lesquels aussi nous ont donné et relaté
Et bis 9 sic actis, pctiit dominits Belvacensis qitaliter cral tdlerius procé-
der! du ni "^.
I. O : et. — 2. ABC en marge : lenor litterarum Universitatis Parisiensis do-
mino nostro régi (^AC ajoutent transmissarum). — 3. C .• songnieu sèment. — 4. AC :
haultesce. — 5. A : ainsi . — 6. C : fourme. — 7. A : suppo^. — 8. jQ ajoute très.
— 9. Ihid. : hiis. — 10. U. fol. 31, vo.
PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE DAKC 333
response sur les autres poins dont ilz estoient chargiez. Et en vérité, oye '
icelle relacion et bien considérée, il nous a semblé, ou - fait d'icelle
femme avoir esté tenue grande gravité, sainte et juste manière de procé-
der, et dont chacun doit estre bien content. Ht de toutes ces choses nous
rendons grâces très humblement à icelle majesté souveraine première-
ment, et en après à vostre très haulte noblesse 3, de humbles et loiales
afteccions ; et finablement à tous ceulx qui, pour la révérence divine, ont
mis leur peine, labeur et diligence en ceste matière, au bien d'icelle nostre
saincte foy. Mais au surplus, nostre très redoubté et souverain seigneur,
selon ce que par vos dictes lettres et icculx maistrcs révérens, vous a pieu
nous mander, enjoindre et requérir, nous, après plusieurs convocacions,
grandes et meures délibéracions entre nous eues et tenues sur ce + par
pluseurs fois, renvoions pardevers vostre excellence nos advis, conclu-
sions et délibéracions sur les poins, assercions et articles qui baille/ et
exposez nous ont esté; et sommes tousjours prestz nous emploier entiè-
rement en telles matières touchans directement nostre dicte foy, comme
aussi nostre profession le veult expressément, et de tous temps l'avons
monstre de tous noz pouvoirs >. Et, se aucune chose restoit sur ce à
dire ou exposer de par nous, yceulx ^ hpnnourez et révérens maistres,
qui de présent retournent pardevers vostre noble haultesse ", et lesquelz s
ont esté présens à noz dictes délibéracions, porront 9 plus amplement
déclarer '°, exposer et dire, selon icelle nostre intencion, tout ce qu'il
appartendra; auquelx " il plaira vostre magnificence adjouster foy, en ce
que dit est, pour ceste fois de par nous, et iceulx avoir singulièrement
recommandez ; car véritablement ilz ont fait es choses dessusdites très
grandes diligences, par sainctes et entières affeccions, sans espargner
leurs painnes'-, personnes et facultez, et sans avoir regart'3 aux grans et
éminens périlz qui sont es chemins notoirement ; et aussi par le moyen
de leurs grans sapiences ordenées et discrètes prudences, ceste matière a
esté et sera, se Dieu plaist, conduitte jusques en fin sagement, saincte-
ment et raisonnablement. Toutesvoies finablement nous supplions hum-
blement à vostre excellente haultesse '4 que très diligemment ceste matière
soit par justice menée à fin briefment '> ; car, en vérité, la longueur et
dilacion est très périlleuse, et si est très nécessaire sur ce notable et
grande rèparacion, à ce que le peuple qui par icelle femme a esté moult
I . C ; ouye. — 2. C : au. — ^. A : noblesce. — 4. C omet sur ce. — ). C :
pouatrs. — 6. AC : iceulx — 7. C ; hauUesce. — %. C : Fesqulex, — 9. C ; pourront.
— 10. C : déclair er. — i\. A : ausquel^; C : auque.1:;^. — 12. C ; paines. — 13. C:
rt'^ard. — 14. AC : hauUesce. — ^S- Q ■' briejvenient. ■
334 PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC
scandalisé, soit réduit à bonne et sainte ' doctrine et crédulité. Tout à
l'exaltation et intégrité de nostre dicte foy et à la loange ^ d'icelle éter-
nelle divinité, qui vostre excellence vueille maintenir par sa grâce en pros-
périté jusques en gloire pardurable ! Escript à Paris en nostre congréga-
cion solennellement célébrée à Saint-Bernard 3 le xiiiF jour du mois de
may, l'an mil CCCC. et XXXI . Vostre très humble tille, l'Université de
Paris. — Hébert. »
Item seq.uitur tekor litterarum dict.k Un'iversitatis Parisiensis
kobis, episcopo pr.edicto, transmissarum •^ :
« Reverendo in Christo patri et domino, domino episcopo Belvacensi.
Pastoralis vigilantiiv laborem sedulum, révérende pater et domine, sin-
gularissimit caritatis fervor imniensus incitare probatur, ubi stabili con-
stantissimaque solertia ad fidei sacrœ tutamen non desistit operari soli-
dissima rectitudo, pia aftectione publicai salutis. Probatum siquidem
exstitit sinccrissimi vestri fervoris virile celeberrimumque certamen, quo
tandem, vigente validissima probitate, ad vesinv justitios manus mulier
illa qua; Puella vociferatur, propitiante gratia Christi, deducta est; per
cujus latissime dispersum virus ovile christianissimum totius ferc occi-
dentalis orbis infectum manifestatur; cui obsistcre palam non defuit, veri
pastoris opéras exercere curans, vestra:; revercntice sollicitudo pervigilis.
Adversus autem perfida; illius mulieris graves oflfensas processus incep-
tos formamque et deductionem eonim, cum nonnullis assertionibus, pro-
positionibus seu articulis atque domini nostri régis vestroi etiani reve-
rendic paternitatis litteris, credentiis et requestis, nobis palam eleganter-
que exposuerunt famosissimi sacra; théologie doctorcs et alumni nostri,
magistri Johannes Pulchripatris, Jacobus Turonensis 5 et Nicolaus Midi.
Post eoruni vero susceptos ad plénum sermones, maximas reverenda;
vestrïe domination! gratiarum largitiones disposuimus exhibere, quje
celeberrimi hujus operis ad divini nominis exaltationem, fidei ortho-
doxie integritatem et gloriam, et totius populi fidelis saluberrimam a-di-
ficationem, nescit quomodolibet pigritare ; formam insuper processuum
celebrem sacrisque conformem juribus attendentes, maximis disertissi-
misque prudentiis emanatam comprobavimus. Omnes etiam, quas litte-
rarum seu propriiv vocis oraculo pra?foti doctores porrexerunt, reques-
ï. C : saintte. — 2. AC : loenge. — 3. C : Benard. — 4. ABC en marge : Ténor
litterarum Universitatis Parisiensis nobis, episcopo prscdicto,trans mi ssarum.— ^.ABC
et O ; Textoris, sur grattage en fi ; C de Turonia.
1
PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC 335
tas, ob ejusdem domini nostri régis contemplationem revercnda^que ves-
tnç dominationis favorem vetustum, gratissime concessimus, sinceris
zelantes afFectibus revcrendit vcstrce pateniitati in singulis pro viribus
complaccre. Verum super matoria principali plurimas consultationes '
deliberationesquc gravissimas haberc curavimus, ubi, materia agitaia plu-
ries liberaque vcritate discussa, pcr nos tandem unanimi consensu con-
clusas, in scriptis redigi voluimus delibcrationes et determinationes nos-
tras, quas pr^etati doctorcs et alumni, apud ejusdem domini nostri sere-
nitatem vestrasque reverenti^e prc^esentiam remeantes, fideliter exhibe-
bunt. Caetera etiam pro parte nostra exponere curabunt, qiuv continget
latins explicare, veluti ad plénum tenore suo manifcstabunt littéral quas
nunc dirigimus eidem domino nostro régi, quarum copia pra^sentibus
interclusa est. Ipsos tamen doctores egregios qui, personis, periculis aut
laboribus non parcentes, in hac ftdei materia élabore non desistunt, ves-
tra suscipiat reverentia specialiter recommissos. Ad hujus nihilominus
incepti operis eeleberrinii indefessam paternae solertia? curam persévé-
rant! opéra intendentes, quousque, secundum exigentiam rationis, per
offensarum condignam reparationem divina majestate placata, fidei ortho-
doxe^ Veritas illibata persistât, et cesset iniqua scandalosaque «dificatio
populorum, ut tandem princeps pastorum, cum apparuerit, reverenda;
vestrae pastorali soUicitudini immarcescibilem gloriac coronam retribuere
dignetur. Scriptum Parisius, in nostra congregatione generali, apud
Sanctum Bernarduni solemniter celebrata, die xiiii mensis maii, anno
Domini millesimo CCCC. XXXI. Vestri Rector et Universitas studii Pari-
siensis. » Sic signatum : « Hébert. »
Item seq.uitur deliberatio Uxiversitatis studii Parisihnsis - :
« In nomine Domini, amen. Hujus pr;\:;sentis publici instrumenti
tenore cunctis pateat evidenter et sit notum quod, anno ejusdem Domini
millesimo quadringentesimo tricesimo primo, indictione nona, mensis
vero aprilis die xxix*, sede apostolica 3, ut asseritur, pastore carente 5 ;
aima Universitate studii Parisiensis apud Sanctum Bernardum super duo-
bus articulis solemniter convocata et congregata ; quorum quidem arti-
culorum primus et principalis erat ad audicndum litteras et quiedam
proponenda pro parte christianissimi principis domini nostri régis ac sui
consilii, et dominorum judicum, in facto processus cujusdam mulieris,
I. A omet consultationes . — 2. JB en marge : Deliberatio Univcrsitatis sludii
Parisiensis. — 3 . C .• archiepiscopali. ■— 4. Q : XIX. — S-Q ■' vacante.
33^ PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC
nomitie Johanmv, vulgariter dictiv la Pucellc, in materia lidci, et super
eisdem deliberandis ; et secundus articulus erat communis, super suppli-
cationibus et injuriis ; quibus articulis sic per venerandiv circumspectio-
nis virum, magistrum Petrum de Gouda ', magistrum in artibus, ejus-
dem Universitatis Rectorem, et in ipsa congregatione pra.'sidentem, expo-
sitis ; apertisque et lectis litteris pra^dictis, et exposita credentia in eis-
dem litteris contenta, per organuni alterius ambassiatorum domini nos-
tri régis, sui consilii et judicum pra.'dictoruni ad eamdem Universitatem
destinatorum, ac lectis duodecim articulis hic inferius annotatis : Item,
dominus Rector aperuit, proposuit et declaravit quod materia in articu-
lis, de quibus supra fit mentio, contenta, erat magna et ardua, fidem
orthodoxam, religionem christianam, sacras sanctiones concernens ; cujus
dcterminatio et articulorum hujusmodi qualilicatio pr;vcipue spectabat et
pcrtinebat ad vencrandas theologia\ scilicet, et decretorum Facultates,
secundum suas professiones ; subjungendo quod dicta Univcrsitas hujus-
modi materias determinationem et articulorum, de quibus supra fit men-
tio, qualificationem deliberaret et concluderet, praedictis Facultatibus
committendo; quarum Facultatum dcterminatio et qualificatio, ad eam-
dem Universitatem per easdem, autearum nominibus, ret'erretur. Quibus
sic expositis, idem dominus Rector omnia et singula, tune in dicta con-
gregatione exposita, in omnium et singulorum magistrorum et doctorum
ibidem exsistentium deliberationibus posuit, et deinceps singuLt Faculta-
tes et Nationes, ad partem, in locis - ubi in arduissimis causis et negotiis
deliberandis hactenus congregari consueverunt, ad deliberandum tam
super pragmissis quam aliis, abierunt et recesserunt ; facientes singuli in
eisdem locis sessionem solitam. Post quarum quidem Facultatum et
Nationum maturam deliberationem, singulis deliberationibus carumdem,
ut moris est, in communi publicatis et repetitis ; tandem saepedicta Uni-
vcrsitas, per organum praelibati domini Rectoris, ex concordi singularum
Facultatum et Nationum deliberatione, conclusit quod prœdictx- mate-
ri^e determinationem cum articulorum, de quibus supra, qualificatione,
dictis theologiae et decretorum Facultatibus committebat faciendas et
eidem Universitati referendas. »
« Ilem, anno et indictione praedictis, mensis maii die décima quarta
sede apostolica, ut fertur ', pastore carente, prœfata aima Universitate
studii Parisiensis apud Sanctum Bcrnadum praedictum solemniter super
duobus articulis congregata, quorum primus et principalis erat ad audien-
I. ABC et Q : Gouda. — 2. Q : îoco. — 3. C : pra^feitur .
PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC 337
dum deliberationes vcnerendaruni l'acultatum, theologiiv scilicct et
decretorum, prnsdictarum, in materia fidei, alias, videlicet die vicesima
nona mensis aprilis novissimi pr^eteriti, eisdem a pr^edicta Universitatc
commissa ; cujus quidem articuli materia per organum dictidomini Rec-
toris luculenter et seriose exposita, idem dominus requisivit dictas Facili-
tâtes, in eadem congregatione pra^sentes, quatinus suas determinationes
in materia pntdicta, et articulorum qualificationes in conspeciu dictiv
Universitatis publice aperirent et referrent. Quibus, sic Jt pnvmittitur,
requisitis, veneranda Facultas theologia.-, per organum venerabilis et ■
circumspecti viri, magistri Johannis de Trecis, ejusdem Facultatis decani
tune vices gerentis, respondit quod fréquenter et vicibus iteratis quasli-
bet praedictarum theologia2 et decretorum Facultatum, tam in se tota,
quam in deputatis per eamdem, fuerat congregata super materia prœ-
dicta, pro determinatione habenda in eadem et qualificatione articulorum,
de quibus supra, facienda; et tandem qutelibet earumdem, post maturam
diuturnamque deliberationem, determinaverat - per modum doctrinas
super prfemissis, modo et forma contentis de verbo ad verbum in quo-
dam quaterno papyreo 5, quem praîfatus magister Johannes in suis mani-
bus tenebat, ac publice in conspectu ipsius Universitatis legendum exhi-
bait, altaque et intelligibili voce, cum articulis de quibus supra qualifi-
catis, legi fecit. Quorum articulorum, determinationum et qualificatio-
num, in prasdicto quaterno papyreo 4 contentorum, tenores de verbo ad
verbum sequuntur 5 et sunt taies :
« SEQ.UUNTUR ARTICULI DE DICTIS ET FACTIS JOHANN^E, VULGARITER
NUNCUPAT^ la Pucelle ^. »
« Et primo, quïedam fœmina dicit et affirmât quod, dum esset ietatis
annorum tredecim vel eocirca, etc. 7. »
I. AC : ac. — 2. ABC : delerminaverunt. — 5. AC : papireo. — 4.. A : papireo.
— 5. BC : secuntur. — 6. C en marge: Articuli de dictis et factis Johanux. —
7. Voyez plus haut, p. 270 et 55.
Procès ue Jeanne u'Akc.
338 PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC
« SeQUUMTUR DELIBERATA et CON'CLUSA PER SACRAM FaCULTATEM THEO-
LOGIE s IN UnIVERSITATE PaRISIEMSI, in aUALIFICATIONIBUS ARTICULO-
RUM DE DICTIS ET FACTIS JOHANN.E, VULGARITER DICT/E. la Pucellc,
COMPOSITORUM ET SUPERIUS DESCRIPTORUM, Q.UAS Q.UALIFICATIONES, ET
PER EAMDEM FaCCLTATEM DELIBERATA ET CONCI.USA, OMNIAQUE ET SIN-
GULA HANC MATERIAM CONCERNENTIA SUBMITTIT DICTA FaCULTAS OMNl-
MOD.E DETERMINATIONI DOMINI NOSTRI SUMMI PONTIFICIS AC SACRO-
SANCT1 GENERALIS CONCILII. »
[I]
« Et PRIMO, quoad prinium articulum, dicit ipsa Facilitas per modum
doctrinaj, pensatis fine, modo et materia revelationum, qualitate persona.'
aclococum aliis circumstantiis, quod vel sunt ficta mendacia, seductoria
et perniciosa, vel pr;ï;dictx' apparitioncs et rcvelationes sunt superstitiosic,
a malignis spiritibus et diabnlicis, Belial, Satan - et Behemmoth, proce-
dentes. »
[H]
« Item, quoad secundum articulum, quod illud quod continet non
videtur verum, imo potius est mendacium praiîsumptuosum, seducto-
rium, perniciosuni et fictum, ac angelicif dignitatis derogativum. »
[III]
« Item, quoad tertium articulum, quod non sunt sufficientia signa in
eo contenta, et dicta fœmina leviter crédit ac teniere asserit. Insuper, in
comparatione quam facit, maie crédit et errât in fide. »
[IVJ
« Item, quoad quartum articulum, quod in eo continetur superstitio,
divinatoria et pncsumptuosa assertio cum inani jactantia. »
« Item, quoad quintum articulum, quod dicta fœmina est blasphéma 5
in Deum et contemptrix Dei in suis sacramentis, legis divinx'
et 4 sacnt' doctrine ad sanctionum ecclesiasticarum prcevaricatrix, maie
sapiens et errans in fide, et se jactans inaniter, et habenda est suspecta de
idolatria et exsecratione sui ac vestium suarum demonibus>, ritumgenti-
lium imitando. »
I. ABC en marge : Deliheralio facultatis theohgix. — 2. AC : Sathaii. —
3. ABC : NapheiiKi. — 4. AC : iic. — 5. ABC ; Q omet : âernonihus.
PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC 339
[VI]
« Item, quoad sextuni articulum, quod dicta fœniina est proditrix,
dolosa, crudelis et sitibunda etiusionis sanguinis humani, seditiosa et ad
tyrannidem provocans ; blasphematrix ' Dei in niandatis et revelationi-
bus suis. »
[VII]
« Item, quoad septimum, quod dicta fœmina est impia in parentes,
pragvaricatrix praecepti dehonoratione parentum, scandalosa, blasphéma ^
in Deum ; et errât in tide, ac temerariam et pn\;sumptuosam promissio-
nem fecit. »
[VIII]
« Item quod, in octavo articulo, continetur pusillanimitas vergens in
desesperationem, interprétative in sui ipsius homicidium ; pntsump-
tuosa et tenieraria assertio de remissione culpiv pnçtcnsa ; et quod dicta
fœmina maie sentit de libertate humani arbitrii. »
[IX]
« Item quod, in nono articulo, continetur privsumptuosa ac tenieraria
assertio, ac mendacium perniciosura; et contradicit sibi in prsecedenti
articulo, ac maie sapit in fide. »
[X]
« Item quod, in decimo articulo, continetur prassumptuosa assertio ac
tenieraria, divinatio superstitiosa, blasphemia 5 in sanctas Katharinam et
Margaretam, et transgressio pnecepti de dilectione proximi. »
[XI]
« Item, quoad undecimum articulum, quod dicta fœmina, supposito
quod revelationes et apparitiones de quibus se jactat habuerit cuni
determinatis circa primum articulum, est idolâtra, invocatrix da^moniuu,
et errât in fide, temere asserit et illicitum emisit juramentum. »
[XII]
« Item, quoad duodecimum articulum, quod dicta fœmina est schis-
matica 4, maie sentiens de unitate et auctoritate Ecclesias, apostatrix ; et
hue usque pertinaciter errât 5 in fide. »
I. ABC : blapheinatrix. — 2. ABC : blaphettui. — 3. ABC : hlaphema. —
/). AC : scismatica. — 5. C .' erraiis.
340 PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC
n
« Sequitur deliberatio et determinatio, per modum doctrin.k, vene-
RAND.E FaCULTATIS DECRETORUM IN UnIVERSITATE PaRISIENSI, SUPER
DUODEC1M ARTICULIS ' DICTA ET FACTA JOHANN^, VULGAR1TER DICT.E
la Pucelle, concernentibus, supra annotatis et descriptis; quas
DÉLIBERATIONEM ET DETERMINATIONEM SUBMITTIT DICTA FaCULTAS
ORDINATIONI ET DETERMINATIONI SUMMI PoNTIFICIS SaNCT.1-: SeDIS
APOSTOLIC.E AC SACROSANCTI GENERALIS CONXILII. »
« Si dicta fœmina, compos sui, affirmaverit perlinaciter propositionos
in duodecini articulis suprascriptis dcclaratas, et facta contenta in eisdem
opcrc adimpleverit, visitatis diligenter propositionibus supradictis, vide-
tur Facultati decretorum, per modum consilii vel doctrin;TS, caritative
loquendo :
[I]
« Primo, quod dicta fœmina est schismatica *, cum schisma ' sit illi-
cita divisio, per inobedientiam, ab unitatc EcclesiiV facta, et ipsa se sépa-
rât ab obedientia Ecclesi;e militantis, prout dicit, etc. »
[H]
« Item, quod ipsa fœmina est erronea in fide ; contradicit articulo
fidei, contento in symbolo minori, unam sanctam ecclesiam catholi-
CAM ; et, ut ait beatus Hieronymus, contradicens huic articulo -se non
solum imperitum, malivolum et non catholicum, sed haereticum com-
probabit. »
[III]
« Item, et quod ipsa fœmina est etiam apostatrix, tum quia coniam,
quam sibi Deus dédit ad velamen, malo proposito sibi amputari fecit,
tum etiam quia, eodem proposito, relicto habitu niuliebri, virorum habi-
tum imitata est. »
[IV]
« Item, et quod ipsa fœmina est mendosa ac divinatrix, cum dicit se
missam a Deo, et loqui angelis ac Sanctis, et non ostendit per operatio-
nem miraculi vel scriptura; testimonio speciali ; unde. cum Dominus
vellet mittere Moisem in ^Egyptum ad filios Israël, ut crederent ei quod
I. ABC en marge : Deliberatio Facidtatis decretorum. — 2. AC : icismatica. —
5. AC : scîsma.
PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC 34 1
mittcretur ab ipso, dédit eis signum ut converteret virgam in colubrum,
et colubrum in virgam. Iterum, ut reformaret Johannes quoque Bap-
tista, spéciale sua? missionis testimonium protulit ' ex Scriptura, dicens :
« Ego vox clamantis in deserto ; dirigitc viam Doniini », sicut ait Isaias
propheta. »
[V]
« Item, et quod ipsa fœmina,pn\;suniptione juris et de jure, errât in fide,
tum primo cum ipsa sit anathema auctoritate canonis, remansitque in
eodem statu per magna tempora ; tum secundo, quia dicit se malle non
recipere corpus Christi, et non confiteri, tempore statuto per Ecclesiam,
quam, dimisso habitu virili, reassumere habitum mulierum ^. Est etiani
vehementissime 5 suspecta de h^eresi, et super articulis fidei diligenter
examinanda. »
[VI]
« Item, ipsa 4 fremina etiam errât in hoc quod dicit se esse itacertam
quod ducetur in paradisum, sicut si jam ipsa esset in gloria Beatorum ;
cum, in ista peregrinatione, an viatorlaude vel œrumna dignussit, ignora-
tur, sed a solo Judicesupremo cognoscitur.Quare, sipra;dicta fœmina,ca-
ritative exhortata et débite monita a judice competenti,ad fidei catholica;
unitatem sponte recurrere et errorem suum ad arbitrium dicti judicis pu-
blice abjurare, et satisfactionem congruam noluerit exhibere, sa^cularis
judicis arbitrio est relinquenda, debitam receptura pro qualitate facinoris
ultionem. »
« Post quorum articulorum, détermination um et qualificationum lec-
turam, prœdictus dominus Rector publiée et alta voce petiit a prtedictis
venerandis Facultatibus theologia; et decretorum, si priedictaî delibera-
tiones, determinationes et qualificationes, sic ut piiemittitur lectîe, in pr.'e-
dicto quaterno contentas, essent sic deliberata; et conclusse per pn-edictas
Facultates. Quo audito, dictae Facultates seorsum responderunt, videlicet,
Facultas > theologiie per organum pr^edicti magistri Johannis de Trecis,
et Facultas decretorum per organum venerabilis viri magistri Gueroldi ^
Boisselli, ejusdem decretorum Facultatis decani, quod prasdicto; determi-
nationes et qualificationes erant qualificationes et determinationes data;
et conclusiv per prasdictas Facultates. Quibus sic dictis, prcedictus
i. Q : practulit. — 2. C : muliebreiii. — 5. C :vehementer. — 4. A : Etiavi ipsa.
— 5. B : Fiiciihates. — 6. (? ; Gtieioiiici.
342 PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC
dominus Rector aperuit et dcclaravit qualiter pntdicta Univcrsitas
prasdictani materiam, determinationes et qualificationes articulorum,
de quibus supra, faciendas praîdictis theologiae et decretorum Faculta-
tibus, alias ut dictumest, commiserat; et quod ipsa Universitas prœdictas
determinatioiîes et qualificationes, sic ut pi'iemittitur, per prasdictas '
theologic-e et decretorum Facultates factas, ratas et gratas haberet et suas
reputaret. Quibus hoc in effcctu et substantia similibus ita dictis, siiepedic-
tus 2 dominus Rector omnia et singula in dicta congregatione exposita,
dicta et narrata in omnium et singulorum magistrorum et doctorum ibi-
dem exsistentium deliberationibus posuit. Et deinceps, singulœ FacuU
tafes et Nationes ad partem, in locis ubi in arduissimiscausis et negotiis
deliberandis hactenus congregari consueverunt, ad deliberandum tam
super pra-missis quam pluribus aliis arduis negotiis, ipsam Universitatem
tangcntibus, abieruiit et reccsserunt, facientes singuli in eisdem locis ses-
sioncm solitam. Post quarum quidem Facultatum et Nationum niaturam
diuturnamque deliberationem, singulis deliberationibus earumdem, ut
moris est, in communi publicatis et repetitis, tandem prjefata Universitas,
per organum dicti domini Rcctoris, ex concordi singularum Facultatum
et Nationum deliberatione, conclusit quod pra^dictas determinationes et
qualiiicationes, per dictas thcologia' et decretorum Facultates, sic ut
prasmittitur, factas, ratas et gratas habebat, ac etiam suas reputabat. De
et super quibus pr^cmissis omnibus et singulis, vcnerandarum circum-
spectionum viri, magistri Johannes Pulchripatris,Jacobus de Turonia 5 et
Nicolaus Midi, sacrée theologiae professores, petierunt et eorum quilibet
petiit sibi fieri atque tradi publicum instrumentum seu publica instrumenta,
unum vel plura, per nos notarios publicos infra scriptos. »
« Acta fuerunt hit'c Parisius, ubi supra, sub anno, indictione, diebus et
mensibus prasdictis, prassentibus ibidem venerabilibus ac circumspectis
viris, dominis et magistris, videlicet, dum prnemissa, dicta die xxix. men-
sis aprilis, lièrent : Petro de Dierreyo, sacras theologia; professore ; Gue-
roldo 4 Boisselli, decretorum doctore; Henrico Tybout, in artibus et medi-
cina magistro ; Johanne Barrey, Gerolfo de Holle et Ricardo Ahessore, in
artibus magistris ; Johanne Vacheret, principali bedello 5 venerandiï; Facul-
tatis theologiae, et Boemundo de Lutrea, principali bedello ^ venerabilis
Nationis Gallicanae ; et dum alia,pn'edicta die décima quarta mensis maii,
dicerentur et fièrent : Johanne Soquet, ]o\\znnt Gravcstain, in sacra pagina
I. C : dictas. — i. A : dictas. — ;. ^B et O : Textoris. — 4. AC : Giierouldo
— 5 . C ; hidello. — S. C omet vimrjnl.P F.iciillatis ibsologi.v, et Bœnnmdo de Lutrea
principali Ivdcllo.
PROCES DE CONDAMNATION DK IKANNE D ARC 343
profcssoribus ;priedicto Guerouldo ' Boisselli; Simone deMara,in artibus
et medicina magistro ; Andréa Peîc ,Guillclmo Oscobarl^, Jacobo Nutritoris,
JohanneTrophardi et Martino Béreth, [magistris] in artibus; cum aliorum
doctorum et magistrorum singularum Facultatum multitudine copiosa,
nec non pnvdictis Johannc Vacheret et Bœmundo de Lutrca, bedcllis,
testibus ad pr^emissa vocatis specialiter et rogatis.»
Sic signatum :
« Et ego Johannes Bourrilieti 5,dictus Francisci,presbyter, magister in
artibus et licentiatus in decretis ac bachalarius in theologia, publicusque
apostolica et imperiali auctoritatibus 4 notarius,pra5missis omnibus et sin-
gulis, dum sic, ut pritmittitur, in dictis congregationibus Universitatis
dicerentur, exponerentur,in ejusdeliberationeponerentur et pereamdem
deliberarentur et concluderentur, una cum venerabili viro masistro,
Michaele Heberti >, clerico Rothomagensis diœcesis, magistro in artibus,
publico apostolica et imperiali auctoritatibus ^ ac almae Universitatis
Parisiensis praedictœ notarié et scriba 7, et ^ testibus suprascriptis 9, pr^e-
sens interfui ; eaque sic fieri vidi et audivi. Et ideo huic prassenti publico
instrumente exinde confecto, manu alterius fideliter scripte, signum
meum apposui consuetum, hic me propria manu subscribendo, in fidem
et testimonium veritatis requisitus et rogatus. J. Bourrilieti '°. »
« Et ego ", Michael Hebertus '^, clericus '3 Rothomagensis diœcesis, ma-
gister'4 in artibus, publicus '5 apostolica et imperiali auctoritatibus ac
almae Universitatis studii Parisiensis '^ notarius '7 et scriba, qui prasmissis
omnibus et singulis, dum sic, ut prtemittitur, in dicta Universitate dice-
rentur, exponerentur et in ejus deliberatione ponerentur et per eamdem
•deliberarentur et concluderentur, unacumvenerabili viro magistro Johanne
Bourrilieti '^, dicto Francisci, notario publico, et testibus suprascriptis,
praîsens interfui, eaque sic fieri vidi et audivi. Idée exinde confecto, huic
prnesenti publico instrumente, manu mea propria scripte, signum meum
apposui consuetum, hic me subscribendo, in fidem et testimonium veri-
tatis pr;çmissorum requisitus et rogatus. Hébert. »
i. A : GuerouJdi. — 2. C : Oscocart. — i,.Q : BouriUieti. — ^. A : mictoritate.
— 5. C omet magistro, Michaele Heherii. — 6. ABC : mictoritate. — 7. ABC :
scrihœ. — ^. A otnel et. — 9. ABC : injrascriptis. — 10. O : Boiirrillieti. —
1 1 . ABC : me. — 12. Ibid. : Michaele Heberti. — 13. Ihid. : clerico. — 14. Ihid. :
magistro. — 15. Ihid. : publico. — 16. /4 J5 ajoutent ^///'//Vo. — 17. ABC : notario.
— 18. O ; Bourrillieti.
344 proces de condamnation de jeanne d arc
Deliberationes doctorum et magistrorum Rothomagi tunc exsisten-
TIUM, Q.UI DELIBERAVERUNT SECUNDUM UnIVERSITATEM PaRISIENSEM '•
* Deinde magister Radulphus Rousselli, thesaurarius et canonicus
ecclesine Rothomagensis, utriusque juris doctor, tunc ibidem exis-
tens, deliberavit quod causa notabiliter et solemniter ventilata est,
et quod restabat concludi et definiri in causa, in pr^esentia partium;
et nisi dicta Johanna redeat ad viam veritatis et salutis, censenda
est hicretica. Et stat cum deliberatione Universitatis studii Pari-
siensis.
Magister Nicolaus de Venderès, licentiatus in jure canonico, archi-
diaconus de Augo et canonicus ecciesiai Rothomagensis, deliberavit
prout magister Radulpiius Rousselli, hoc addito quod potest con-
cludi et sententia dari in una eademque die, et relinqui ^ justitiae
saeculari.
Reverendus in Christo pater, dominus iEgidius, abbas Sanctae
Trinitatis Fiscampnensis, doctor in sacra theologia, deliberavit quod,
certa die, débet promotor interrogari an velit aliud dicere, et tunc
dicta Johanna poterit ' moneri ; et, hoc facto, nisi velit se revocare
et redire ad viam veritatis, censenda erit hieretica, et sententia
ferri, et relinqui justitias saeculari.
* Et primo Magister Radulphus Rousselli deliberavit quod causa notabiliter
ventilata [est] et restabat concludi et definiri 4 in causa in prxsentia partium,
et stat cum Universitate Parisien si.
Magister Nicolaus de Venderez dicit ut supra; sed potest concludi et senten-
tia dari in una die. Item dicit quod censenda est heeretica, nisi redeat ; et simi-
liter Radulphus Rousselli.
Dominus Fiscampnensis dicit quod, dicta die, débet promotor interrogari an
velit aliud dicere, et tunc poterit moneri; et nisi velit revocare, etc., poterit
concludi et sententia ferri, et, nisi vellet redire ad Ecclesiam et obedire, tunc
poterit reliqui justitix sxculari. Item dicit dominus Fiscampnensis quod cen-
senda est haeretica.
I. A omet cette rubrique marginale ; 6 l'arrête à exsistentium ; C : ad iiiiiversita-
teiii. — 2. C ; reliqui.'— 3. C ; potest. — 4. Ms. : diffiniii.
PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC 345
Magister Johannes de Castellione, doctor in sacra theologia,
archidiaconus Ebroicensis, deliberavit quod illi qui non plane deli-
beraverunt tenentur deliberare secundum deliberationem Universi-
tatis Parisiensis. Et quantum est in se, ipse stat cum deliberatione
Universitatis pr^dictas. Et de aliis, ut dominus Fiscampnensis.
Reverendus in Christo pater, dominus Guillelmus, abbas de Cor-
meliis, decretorum doctor, deliberavit prout Universitas studii Pari-
siensis,
Magister Andréas Marguerie, licentiatus in legibus, et bacchala-
rius in decretis ', archidiaconus Parvi-Caleti et canonicus ecclesiae
Rothomagensis, attentis monitionibus eidem Johann^e factis, stat
cum deliberatione Universitatis Parisiensis. Et quoad processum,
dicit quod simul et semel potest fieri conclusio ^, et dari sententia.
Magister Erardus Emengart ', doctor in sacra theologia, delibe-
ravit quod iterum dicta Johanna moneatur, et, hoc facto, nisi
redierit ad viam veritatis, stat cum deliberatione Facultatis theolo-
giie Universitatis studii Parisiensis.
Magister Guillelmus Boucherii, doctor in sacra theologia, stat in
deliberatione alias per ipsum data, cum aliis doctoribus ■♦, magistris ^
et bachalariis, ix. aprilis, addendo quod iterum caritative dicta
Magister Johannes de Chasteillon dicit quod illi qui non plene deliherave-
runt ^ se retulerunt ad deliberationem Universitatis Parisiensis. Item., de aliis,
ut dominus Fiscampnensis.
Dominus de Cormeilliis est et stat cum deliberatione Universitatis Pari-
siensis.
Magister Andréas Marguerie, visis monitionibus et requisitis eidem factis,
est sibi cum dominis de Universitate. Item, quoad processum, simul et semel
potest fieri conclusio et sententia.
Magister Erardus Emengard stat cum dominis Facultatis theolooiae Univer-
sitatis Parisiensis et addit quod iterum moneatur.
Magister Guillelmus le Bouchier ^ stat cum aliis per eum alias delibe-
I. C omet et haclialarius in decretis. — 2. C omet conclusio. — 5. BC : Emen-
^ard . — 4. /i ajoute et. — 5. i? omet magistris. — 6. Ms. ajoute et. — 7. Ms. :
Cuiller mus Bouclncr.
34^ PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC
Johanna moneatur, et sibi declaretur deliberatio Universitatis Pari-
siensis; et, hoc facto, si noluerit obedire, procedendum est ulterius.
Et stat cum deliberatione dictas ' Universitatis studii ^ Parisiensis.
Dominus Petrus ', prier de Longavilla-Giffardi **, sacrai theologiae
doctor, deliberavit prout magister Guillclmus Boucherii.
Magister Joiiannes Pinchon, licentiatus in jure canonico, arciii-
diaconus Josiaci et canonicus ecclesiœ Parisiensis, stat in delibera-
tione magistri Guillelmi > Boucherii.
Magister Pasquerius de ValUbus, decretorum doctor, ecclesiarum
Parisiensis et Rothomagensis canonicus, deliberavit prout Univer-
sitas studii '^ Parisiensis.
Magister Johannes Pulchripatris, sacrae theologi^e doctor, ecclesia-
rum Rothomagensis et Bisuntinensis canonicus, deliberavit ut
Universitas studii Parisiensis; et de modo ulterius procedendi, se
refert ad nos, judices.
Magister Dionysius Gastinel, in utroque jure licentiatus, cano-
nicus ^ Rothomagensis, dixit quod, ipsa Johanna monita, nisi obe-
dierit, stat cum deliberatione dictiu Universitatis studii Parisiensis.
Magister Nicolaus Midi, doctor in sacra theologia, canonicus
ecclesi^e Rothomagensis, deliberavit quod, eodem die, potest con-
ralis, el ciim hoc addii quod ifcnim moneatur et declare[j{\tur sihi deîiherata
per Uiiiversitaleni Parisicnsem ct^,si noluerit obedire, procedendum est ulte-
rius ; et stat cum Universiiale.
Magister Jolmnnes Pinchon, ut prxcedens.
Prior de Longavilla, ut prœccdens.
Magister Pasquerius de \^aulx stat cum opinione Universitatis Parisiensis.
Magister Johannes Beaupère se refert ad deliherationem Universitatis Pari-
siensis ; et, de modo procedendi ulterius, se refert ad dominos judices.
Magister Dionysius 9 Gastinel stat cum Universitate Parisiensi et dicit quod
débet nwneri.
I. C omet ilictir. — 2. AB omettent studii. — 5. C omet Petrus. — 4, AC :
Gniffardi ; B omet Giffardi. — 5. ^ ; Pétri (sic). — 6. C omet studii. — 7. C
ajoute ecclesix. — 8. Ms. ajoute non. — 9. Ms. : Dyonisius.
PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC 347
cludi et ferri sententia ; et de aliis, se refert ad ea ' alias per ipsum
deliberata % cum aliis doctoribus et bachalariis, ix. die aprilis,
ultime prœteriti.
Magister Mauricius de Quesneyo, sacr;t theologiae doctor, deli-
beravit quod iterum moncnda est dicta Jolianna caritative ; et, nisi
obedierit, stat cum deliberatione Facultatis theologias Universitatis
studii Parisiensis.
Magister Petrus Houdenc ', sacra.^ theologiae doctor, deliberavit
quod, pro ^ salute animée et corporis ' Johann^, débet moneri cari-
tative ^, antequam domini judices veniant ad conclusionem; etdictis
monitionibus factis, nisi redierit ad Ecclesiam, videtur pertinax
et ha^retica ; et de conclusione facienda se refert ad nos, judices.
Magister Johannes Fabri, sacne theologi;ii doctor, stat in alia
deliberatione sua alias per ipsum data, cum aliis doctoribus et
magistris ', ix. die aprilis, et cum deliberatione Facultatis theolo-
gias Universitatis ^ Parisiensis ; addendo quod dicta Johanna adhuc
monenda est caritative, et dies sibi assignanda.
Religiosus vir frater Martinus Lavenit stat cum deliberatione pnv-
dicti magistri Johannis Fabri '.
Magister Nicolans iMidi dicit quod eadem die poiest coiichidi et ferri senten-
tia ; et de aliis se refert ad ea per ipsum alias deliberata.
Magister Mauricius de Quesneyo "" dicit quod prius monenda est, et carita-
tive ; et se refert \ad^ opinioneni theologoruin Universitatis Parisiensis.
Magister Petrus de Hodeng dicit quod, pro salute anirnœ suœ, débet moneri
antequam domini judices veniant ad conclusionem ; et, monilionibus prareden-
tibus, nisivelit redire ad Ecclesiam, videtur pertinax et hœretica ; et, de con-
clusione facienda, se refert ad dominos judices.
Magister Johannes Fabri stat in alia deliberatione sua et cum deliberatione
Facultatis theologiœ. Item, quod adhuc est monenda et dies sibi assignanda.
Frater Martinus Lavenu et frater Thomas Amouret ; Domini advocati
I. C ajoute qu3;. — 2. C : deliberavit. — ^. A : de Houdenc ; C : Hodenc. —
4. Sur grattage en A et B. — >. C ajoute ipsiiis. — 6. Sur grattage en A et B.—
7. A omet et magistris. — H. A ajoute studii. — 9- A ajoute ici : Religiosus vir
frater TJjornas Amouret deliberavit conforniiter proiit stipradictus magister Johannis
(i/f) Fabri. — 10. Ms. : Oiiercii.
348 PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC
Venerabiles et discret! viri,advocati curiœ archiepiscopalis Rotho-
magensis ', quorum aliqui sunt licentiati in utroque, alii in cano-
nico, et alii in jure civili, videlicet, magistri Guillelmus ^ de Liveto,
Petrus Carré, Guerouldus Postelli, Gauffridus de Croteyo, Ricardus
de Salicibus, Burellus de Cormeliis, Johannes Dulcis, Aubertus
Morelli, Johannes de Quemino, Laurentius de Busco "', Johannes
Columbelh ■*, Raduiphus Anguy > et Johannes Tabernarii, delibe-
raverunt quod, dicta Johanna prius monita de redeundo ad viam
veritatis et salutis et se submittendo Ecclesia;, nisi voluerit obedire,
procedendum est ulterius juxta deliberationem Facultatis decreto-
rum Universitatis studii Parisiensis, cum qua dehberatione stant
tredecim praedicti advocati.
Reverendus in Christo pater, reHgiosus vir, dominus abbas Guil-
lehnus monasterii de Mortuo-Mari, sacrœ théologie professer, deU-
beravit quod dicta Johanna iterum moneatur caritative, et, nisi
voluerit obedire, ulterius procedatur; et stat cum deliberatione
Facultatis thcologia; Universitatis studii Parisiensis.
Religiosus vir, magister Jacobus Guesdon, sacr:ç theologic-e pro-
fesser, deliberavit conformiter ad dominum abbatem de Mortuo-
Mari ^.
Religiosus vir, magister Johannes FOT«:/;/>;-,sacrit theologiae doctor,
deliberavit conformiter ad' dominum abbatem de Mortuo-Mari ^.
curiœ dixeruni quod. monita prius de redeundo ad Ecclesiam, nisi velit obe-
dire, procedendum est ulterius juxta deliberationem Facultatis decretoriim,
cum qua deliberatione stant.
Dominus abbas de Mortuomari, magister Jacobus Guesdon, magister
Johannes Fouchier stant -cum deliberatione Facultatis theologiœ, et, nisi velit
obedire y ulterius procedatur.
\. A : in curia archiepiscopati Rothomagensi. — 2. C : Guitternnts. — 3. ABC et
Q : Busto. — 4. C : Johannes Columbelli vient, dans l'énumération, avant Johannes
de Quemino. — 5. ABC et Q : Aiiguy. — 6. A : deliberavit prout dominus abbas de
Mortuo-Mari. — 7. ^ ajoute dictuni. — 8. 5 omet ici tout le paragraphe : Reli-
giosus vir, magister Johannes Fouchier... et le reporte p. 351 après celui concernant
la délibération de Bertrandus de Ouercu.
PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE I) ARC "349
Magister Johannes Maugicr, licenciatus in jure canonico, cano-
nicus ecclesiiTî Rothomagensis, deliberavit quod dicta Johanna
adhuc monenda est caritative, et, iiisi voluerit ' obedire, quod ulte-
rius procedatur. •
Magister Nicolaus Coppequesne -, canonicus ecclesiiv Rothoma-
gensis, bachalarius in theologia, deliberavit conformiter ad Univer-
sitatem Parisiensem '.
Magister Radulpiius Silvestris, bachalarius in sacra theologia,
stat in prima deliberatione '* sua, alias per ipsum data, sccundum
tenorem cujusdam schedula^ > manu sua signata^ ^ ; addendo quod
dicta Johanna iterum débet moneri ad partem et etiam publice,
coram populo; et, si noluerit redire ad-viam veritatis et salutis ^, de
modo ulterius procedendi se refert ad nos, judices.
Magister Petrus Minerii % in sacra theologia bachalarius, delibe-
ravit conformiter, prout magister ' Radulphus Silvestris pr^-edictus.
Magister Johannes Pigache, bachalarius in sacra theologia, deli-
beravit conformiter ad deliberationem Universitatis '° studii Pari-
siensis.
Magister Ricardus de Groucheto '', in sacra theologia bachalarius.
Magister Johannes Maugier; adbnc moneatur et postea procedatur.
Magister Nicolaus Couppequesne stat cum deliberatione Univej'sitatsi
Parisiensis.
Magister Radulphus Silvestris stat in deliberatione alias per cuin dicta, et
débet moneri caritative, ad partem (?)'^ et etiam in publico, coram populo, et
de aliis se refert ad dominos judices.
Magister Petrus Minier '3, ut prœcedens.
Magister Johannes Pigache stat cum deliberatione Universitatis Parisiensis.
Magister Ricardus de Groucheto, ipsa prœmonita, reputat eani hxreticam,
nisi velit redire [ad]eaprxmonita.
I. AC : si noliurit. — 2. C : Couppequesne. — 3. A : deliberavit prout Uiiivcr-
sitas studii Parisiensis. — 4. A : stat cum deliberatione . — 5. BC : scedulx. —
6 . A : secundum scedidam manu sua sio^natam. — ~- A omet et salutis. — 8. C :
Minier. — ^.A omet magister. — 10. C : conformiter ad Universitateiii. — 11. C ;
Groucelo. — \2. Ms. : adperle ; peut-être faut-il lire aperle. — 13. Ms. : Muiiier.
330' PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC
deliberavit quod dicta Johanna adhuc monenda est caritative ; et,
ipsa monita, nisi obediat Ecclesi^e, censenda est hicretica.
Religiosus vir, frater Ysambardus de Petra stat in sua delibcra-
tione, alias per ipsum data cum aliis, ix. aprilis ; addendo quod dicta
Johanna ' adhuc caritative monenda est, et quod, si noluerit obe-
dire Ecclesias post monitionem, de modo ulterius procedendi se
refert ad nos, judices.
Magister Petrus Mauricii, canonicus ecclesiae Rothomagensis,
sacrae théologie doctor_, stat in deHberatione ahas per ipsum data
cum ahis doctoribus, ix. die aprilis * ; addito quod, una die, iterum
caritative ipsa Johanna moneatur et declaretur ei pœna quam patie-
tur, si noluerit obedire et se submittere Ecclesiiç ; in quo casu,
quod > scilicet remanebit inobediens, procedendum est ulterius.
Magister Thomas de Courcellis, in sacra theologia bachalarius,
ecclesiarum Laudunensis et Morinensis canonicus,stat cum illis per
eum alias deliberatis ^ cum aliis, ix. die '• aprilis. In aliis deliberavit
prout magister Petrus Mauricii pr«dictus, addendo quod, si ipsa
Johanna noluerit obedire Ecclesi^e post monitionem, censenda est
haeretica .
Magister Nicolaus Aucupis, ecclesiarum Carnotensis et Rotho-
magensis canonicus, magister in artibus, deliberavit conformitcr,
prout magister Thomas de Courcellis, immédiate nominatus.
Frater Ysemhardus de Petra stat cum deliberatioiie alias per eum [data] ; et
iterum mpneatur; et de aliis se refert ad dominos judices.
Magister Petrus Mauricii se refert ad ea per eum alias deliberata, et in uno
die moneatur et declaretur eidem pœna ; et deinde, si noluerit obedire, proceda-
tur ulterius.
Magister Thomas de Courcellis stat in alias per eum deliberatis et addil
quod, nisi, caritative monita, velit redire, repulat eam hœreticam, et de aliis
ut prxcedens.
Magister Nicolaus Loyseleur, ut prsecedens.
\. C : nmlicr. — 2, A ajoute hoc devant addito. — 3. C / quo. — 4. .-/ / stat in
aliis iilius per ipsum iteliheratis. — 5. /:/C omettent «i/V.
PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC 351
Miigister fohannes Ad-Ensem, licentiatus in legibus, Rothoma-
gensis ecclesias canonicus, deliberavit quod dicta Johanna una die
caritative monenda est ; quod si remanserit inobediens, concluda-
tur in causa et feratur sententia.
Religiosus vir, magister Bertrandus de Quercu, decretorum doc-
tor, decanus de Lehuno in Sanguineterso, ordinis Cluniacensis,
deliberavit conformiter, prout Facultas decretorum Universitatis stu-
dii Parisiensis.
Magister Guillelmus Erardi, doctor in sacra theologia. sacrista et
canonicus ecclesi^e Lingonensis, deliberavit conformiter, prout
venerabileCapitulumecclesias Rothomagensis ' et Universitas studii
Parisiensis.
De quibus omnibus tandem nos, judices saspedicti, eisdem reve-
rendis patribus, dominis et magistris regratiati sumus, concludentes
quod Johannam ^ antedictam adhuc caritative moneremus quatenus
reverti vellet ad viam veritatis et salutis animas et corporis, et ulte-
rius, juxta ipsorum bonam deliberationem et sana consilia, ad alia
quas agenda restabant procederemus, concludendo in causa, et diem
pro jure reddendo assignando.
MERCURH XXin. MAH 3.
Item, die mercurii immédiate sequenti, xxiii. dicti mensis maii,
nobis judicibus antedictis pro tribunali sedentibus, et ipsa Johanna
coram nobis adducta in quadam caméra castri Rothomagensis, prope
locum carceris ejusdem Johann:^; pr^esentibus reverendis patribus.
Magister Johmmes Ad-Eiiscm ; in una, die, prias inonita, concludalur el
feratur sententia.
His deliberationihns doniini judiccs regratiati fuerunt assistentes, et con-
cïuserunt quod moneretur et deinde procederetnr juxta eorumdeni assistent i uni
deliberationes 4.
I. C omet Kolhotnageiisis. — 2. C : Jolninna (sic). j. En marge de ABC ;
C ajoute Ziciiui devant iiiaii. — 4. U, fol. 31 vo-32 r". Tout ceci omis Q.
352 PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC
dominis episcopis Morinensi et Noviomensi, — riecnon dominis et
magistris, Johanne de Castellione, archidiacono Ebroicensi; Johanne
Pulchripatris, Nicolao Midi, Guillelmo Erardi, Petro Mauricii, doc-
toribus in sacra theologia; — Andréa Marguerie, in legibus; Nico-
lao de Venderès, in decretis, licentiatis, archidiaconîs et canonicis in
ecclesia Rothomagensi.
Fecimus, coram ssepedicta Johanna, exponi certa puncta in qui-
bus, juxta deliberationem Facultatum theologia; et decretorum Uni-
versitatis studii Parisiensis, dicta Johanna erraverat et defecerat ;
atque sibi [declarari] defectus, crimina et errores qui in singulis
punctis, juxta eamdem deliberationem, continebantur; ipsam admo-
nendo et admoneri faciendo ut a pra^dictis defectibus et erroribus
recedere, se ipsam corrigere et emendare, atque correctioni et
determinationi sanctœ matris Ecclesia se submittere vellet; prout
h^ec omnia in schedula ' subscripta latius continentur, tune eidem
Johannae verbis gallicis exposita ^ per magistrum Petrum Mauri-
cii 5, canonicum ecclesi;e Rothomagensis, eximium doctorem in
sacra theologia.
CUJUS (iLlDEM SCHEDUL.H + lENOR SEQUITUK :
I
' « Primo, tu, Johanna, dixisti quod, ab aitate XIII annorum vel
circiter, tu habuisti revelationes et apparitiones angelorum et sanc-
tarum Katharinae et Margaretse, quos fréquenter oculis tuis corpora-
libus vidisti; et locuti sunt tecum ac s^pe loquuntur, dixeruntque
tibi multa, plenius déclara ta in tuo processu. »
« Quantum vero ad istud punctum^ clerici de Universitate Pari-
siensi et alii consideraverunt modos illarum revelationum et appa-
ritionum finem, materiam rerum revelatarum, qualitatem personne
tuae; et, omnibus consideratis qu« consideranda erant, dixerunt
I. AB : scedula ; C : sedula. — 2. ABC : expositz. — 3. jS en marge :.
Defectus Johanna; ; C en marge : Magister Pelrus Mauricii exponit Johannx suas
defectus. — 4. AB : scidule; C : sedule.
PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC 3 53
quod istasunt mendose conficta, seductoria et perniciosa, vel quod
hujusmodi revelationes et apparitiones sunt superstitiosa;, procédan-
tes a malignis spiritibus et diabolicis. »
II
« Item, tu dixisti quod rex luus habuit signum, pcr quod cogno-
vit te esse ' missam a Deo, videlicet, quia sanctus Michael, associa-
tus multitudine angelorum, quorum quidam habebant alas, alii
coronas, cum quibus erant sanctœ Katharina et Margareta, venit ad
te in villa de Chasteau-Chinon ; et hi omnes tecum incesserunt per
gradus castri in cameram régis tui, coram quo angélus se inclinavit,
qui deferebat coronam. Et una vice, dixisti quod, quando ipse rex
tuus habuit illud signum, erat solus; alia vice, dixisti quod ipsa
corona, quam signum appellas, fuit tradita archiepiscopo Remensi,
qui tradidit eam tuo régi pr^dicto, pr^esentibus multis principibus
et dominis quos nominasti. »
« Et quantum ad istud, pra;fati clerici dicunt quod hoc non est
verisimile_, sed est mendacium pra^sumptuosum, seductorium, per-
niciosum, negotium conlictum et derogativum dignitati angelicse. »
III
« Item, tu dixisti quod cognoscis angelos et Sanctas, per bonum
consilium, confortationem et doctrinam qu^ tibi dederunt, et per
hoc quod se nominaverunt tibi, et quod Sanctœ te salutaverunt;
credis etiam quod sit sanctus Michael, qui tibi apparuit, et quod
facta eorum et dicta sunt bona, asque firmiter sicut credis fidem
Christi. »
« Quantum ad istud, clerici dicunt quod illa non sunt sufficien-
tia signa ad cognoscendum angelos et Sanctas praedictos, quodque
leviter credidisti et temere asseruisti; et ulterius, quantum ad com-
parationem quam facis de credendo aeque firmiter, etc., tu erras in
fide. »
I. Q omet esse.
Procès de Jeanne d'Arc. 23
354 PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC
IV
« Item, tu dixisti quod es certa de quibusdam futuris contingen-
tibus et quod scivisti res absconditas; cognovisti etiam homines,
quos nunquam antea videras, et hoc per voces sanctarum Kathari-
nae et Margaretae. »
« Et quantum ' ad istud, clerici dicunt quod in hoc est supersti-
tio, divinatio, prœsumptuosa assertio et inanis jactantia. »
V
« Item, dixisti quod, de pnecepto Dei et ejus bene pUicito, tu por-
tasti et continue portas habitum virilem; et quia habebas prasceptum
Dei de portando hune habitum, tu ^ cepisti brevem tunicam, gip-
ponem, caHgas Hgatas cum multis aguilletis; portas etiam capillos
tonsos in rotundum supra summitatem aurium, non diniittendo
aliquid super te, quod sexum fœmineum approbet aut demonstret,
excepto eo quod tibi natura contulit; et s^pe recepisti in hoc habitu
sacramentum eucharisti^e; et, quanquam pluries admonita fueris de
dimittendo, nihilominus noluisti facere, dicens quod malles mori
quam dimittere hune habitum, ad minus nisi hoc esset de pr^ecepto
Dei ; et quod, si tu esses adhuc in isto habitu, cum aliis de parte
tua, esset unum de magnis bonis Francix\ Dicis etiam quod, pro
nulla re, faceres juramentum de non portando hune habitum et
arma; et in omnibus his, dicis te bene fecisse et de mandate
Dei. ))
« Quantum ad istud punctum, clerici dicunt quod tu blasphémas
Deum et contemnis ipsum in sacramentis suis; transgrederis
legem divinam, sacram Scripturam et canonicas sanctiones; maie
sentis et erras in fide; te jactas inaniter et es suspecta de idolatria
et exsecratione tui ipsius ac tuarum vestium, ritum gentilium imi-
tando. »
I. C ajoute est. — 2. O omet ///.
PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC 355
VI
« Item, tu dixisti quod saspe in tuis litteris posuisti ista nomina,
Jhesus Maria, et signum crucis, designando quod illi ad quos scri-
bebas non facerent contenta in litteris. In aliis autem litteris te
jactasti quod faceres occidi omnes illos qui non obedirent, et quod
ad ictus videretur quis haberet melius jus a Deo cœli; et sa^pe
dixisti te nihil fecisse, nisi per revelationem et pnL^ceptum
Domini. »
« Quantum ad istud, clerici dicunt quod tu es proditrix, dolosa,
crudelis, desiderans crudeliter effusionem sanguinis humani, sedi-
tiosa, provocans ad tyrannidem, blasphemans Deum in suis man-
datis et revelationibus. »
VII
« Item, dicis quod, per revelationes quas habuisti in £etate
XVII annorum, tu recessisti a domo parentum tuorum contra
ipsorum voluntatera, propter quod p^ne fuerunt démentes; et
ivisti ad Robertum de Baudricuria, qui, ad tuam requestam, tibi
tradidit habitum virilem et unum ensem cum certis gentibus, pro
conducendo te ad regem tuum; et, quando venisti pênes eum,
sibi dixisti quod veniebaspro expugnando adversarios ejus; et eidem
promisisti quod poneres eum in magno dominio, et quod haberet
victoriam de suis adversariis, et quod Deus mittebat te ad hoc.
Dicis etiam quod ista bene fecisti, obediendo Deo, et per revelatio-
nem. »
« Quantum ad istud, clerici dicunt quod tu fuisti impia in paren-
tes, transgrediens praeceptum Dei de honorando parentes, scanda-
losa, blasphéma in Deum, errans in fide, et fecisti promissionem
prtesumptuosam ac temerariam. »
VIII
Item, dixisti quod tu sponte ' saltasti a turri de Beaurevoir, mal-
iens mori quam tradi in manu "" Anglicorum et vivere post destruc-
I. C ; spontanée. — 2. C : luaniis.
356 PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC
tionem Compendii; et quamvis sancta; Katharina et Margareta
prohibèrent quod non saltares, tamen non potuisti te continere ; et
quamvis etiam esset magnum peccatum offendere illas Sanctas,
tamen tu scivisti per voces quod Deus remiserat tibi, postquam
inde confessa fuisti. »
« Quantum ad istud punctum, clerici dicunt quod in hoc fuit
pusillanimitas vergens in desperationem, interprétative, in tui
ipsius homicidium ; etiam in hocdixisti temerariam assertionem et
pnçsumptuosam de remissione, quam prastendis habere de peccato ;
ac maie sentis de Ubertate humani arbitrii. »
IX
« Item, tu dixisti quod sanctse Katharina et Margareta promise-
ru nt te conducere in paradisum, dummodo serves virginitatem quam
eis vovisti et promisisti ; et de hoc es ita certa ac si jam esses in
gloria Beatorum; nec credis fecisse opéra peccati mortalis, et videtur
tibi quod, si esses in peccato mortali, Sanctae non visitarent te
quotidie ', sicut faciunt. »
« Quantum ad istud, clerici dicunt quod in hoc dixisti pra^sump-
tuosam et temerariam asscrtionem, mendacium perniciosum; et
contradicit illi quod prius dixisti; et ulterius, quod maie ^ sentis in
fide christiana. »
X
« Item, dixisti. te bene scire quod Deus diligit aliquas certas per-
sonas vivantes plus quam te, et quod hoc scivisti per revelationem
sanctarum Katharinae et Margareta; etiam quod ista^ Sanctae
loquuntur galUcum ', non anglicum, cum non sint de parte ipso-
rum; et postquam scivisti voces illas esse prorege tuo, non dilexisti
Burgundos. »
« Quantum ad istud, clerici dicunt quod in hoc est temeraria et
praesumptuosa assertio, superstitiosa divinatio, blasphemia ■♦ contra
i. A : cothidie; C : quolhidie. — 2. C : maies (sic). — 3. C ajoute el. — 4. AC :
blasphéma.
PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC 357
sanctas Katharinam et Margaretam, et transgressio pra^cepti de
dilectione proximi. »
XI
« Item, dixisti quod illis, quos sanctum Michielem, sanctas Katha-
rinam et Margaretam appellas, exhibuisti plures reverentias, genua
tiectendo, removendo capucium, osculando terram super quam
gradiebantur, vovendo eis virginitatem ; quod etiam ipsas Sanctas es
osculata et amplexata, ac eas invocasti ; etiam credidisti prxceptis
eorum a principio quo venerunt ad te, absque hoc quod peteres
consilium a curato vel altero ecclesiastico viro ; et nihilominus cre-
dis illas voces venire ex parte Dei, ieque firmiter sicut credis fidem
christianam, et quod dominus noster Jhesus Christus passus est.
Uherius tu dixisti quod si aliquis malus spiritus tibi ' appareret in
figura sancti MichaeHs, bene scires cognoscere et discernere. Tu
etiam dixisti quod, ad requestam tuam, jurasti quod non diceres
signum datum régi tuo, et finaliter addidisti, « nisi hoc esset de
mandato ^ Dei. »
« Quantum ad istud, clerici dicunt quod, supposito quod habue-
ris revelationes et apparitiones de quibus te jactasti, modis quibus
dixisti, tu es idolâtra, dc-emonum invocatrix, errans in fide, temere
asserens, et fecisti juramentum illicitum. »
XII
« Item, tu dixisti quod, si Ecclesia vellet quod faceres contrarium
prîtcepti quod dicis te habere a Deo, tu non faceres pro quocum-
que ; et quod bene scis contenta in tuo processu venire de prœcepto
Dei, et quod esset tibi impossibile facere contrarium ; nec de istis
vis te referre judicio Ecclesia quae est in terris, nec alicujus hominis
viventis, nisi soli Deo. Et dicis ulterius quod non facis ista res-
ponsa ex capite tuo, sed de pr^ecepto Dei, quamvis articulus fidei
qui est Unaiii sanctam Ecclesiam catholicani, etc., fuerit tibi pluries
declaratus, et quod quilibet christianus débet submittere omnia dicta
I. JC omettent tibi. — 2. AC : prurepto.
î:,
358 PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC
et facta sua Ecclesiae militanti, praecipue in facto revelationum et
talium remm. »
« Quantum ad istud, clerici dicunt quod es schismatica ', maie
sentiens de unitate et auctoritate Ecclesiae, apostata et hucusque ^
pernitaciter errans in fide. »
Postquam vero per hune modum assertiones pr^edicta; ipsi
Johanna;, cum qualificationibus per praefatam Universitatem Pari-
siensem datis, narrât^ et déclarât^ fuerunt, tandem monita est per
dictum doctorem ' etiam verbis gallicis, ut plurimum'adverieret
circa dicta et facta sua et priEsertim circa ultimum artictilum ; dice-
baturque sibi per hune modum :
« Johanna, amica carissima, nunc tempus est, circa fînem vestri
processus, bene pensare quîe dicta sunt ; quoniam, Hcct per domi-
num Belvacensem et dominum vicarium Inquisitoris, ac alios doc-
tores, ex parte eorum transmissos, pubHce et ad partem nunc per
quatuor [vices] et sic deinceps, propter honorem et reverentiam
Dei, fidem et legem Christi Jhesu ^, serenationem conscientiarum,
sedationem scandaii orti, ad saiutem animae vestras et corporis,
diligentissime admonita fueritis ; simulque declarata vobis tue-
rint damna tum anima; quam corporis, qu^e estis incursura,
nisi vos et dicta vestra correxeritis et emendaveritis, vos et
facta vestra Ecclesiae subjiciendo, judiciumque ipsius acceptando;
cui rei hucusque noluistis attendere. Et quanquam ex factis
erga vos, jam plurimi potuissent contentari, tamen domini
judices praedicti, zelantes saiutem vestram tam anima; quam corpo-
ris, dicta vestra ad Universitatem Parisiensem, quas est lux omnium
scientiarum et exstirpatrix errorum, transmiserunt, ut per illam
examinarentur; receptisque deliberationibus suis, ipsi domini judices
ordinaverunt, ad finem prasdictum, vos iterato moneri, vos adver-
tendo de erroribus, scandalis et aliis defectibus per vos commissis ;
l. A : scismatica. — 2. C .• husque hune (sic). — 3. .4 en marge : Monitio carita-
tiva facta Johannx per dictum doctorem ; B en marge : Monitio caritativa facta
fohannx post fixe per dictum doctorem ; Cen marge : Monitio caritativa facta fohannœ.
— 4. C ; Jhesu Christi.
PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC 359
rogantes, hortantes et monentes vos per viscera Domini nostri
Jhesu Christi, qui tam credulem mortem pro redemptione humani
generis pati voluit, dicta vestra corrigatis et judicio Ecclesi^ sub-
jiciatis, sicut quilibet fidelis tenetur et obligatur ; nec permittatis
vos separari a Domino Jhesu Christo, qui vos creavit ut essetis
su^e gloriiu particeps ; nec velitis eligere viam îeternae damnationis
cum inimicis Dei, qui omni die inquietare homines moliuntur, se
interdum transfigurando in speciem Christi, Angeli et Sanctarum,
dicendo et asserendo se taies esse, ut satis late ' in vitis Patrum et
Scripturis continetur. Propterea, si res qu^cumque vobis tahter
apparuerint, noUte credere ; imo prorsus credulitatem aut imagina-
tionem de talibus rébus habitam repellatis, acquiescendo dictis et
opinionibus Universitatis ^ Parisiensis et aliorum doctorum, qui
legem Dei et sacram Scripturam noverunt, quibus videtur quod
tahbus apparitionibus non est credendum, nec cuiquam apparitioni
insoHt.-e aut novitati prohibitae, nisi per sacram Scripturam aut
signum sufficiens et miraculum, quorum neutrum habuislis ; sed
leviter taUbus credidistis, non convertendo vos ad Deum per oratio-
nem devotam, ut vos certam de taUbus redderet, nec recurristis ad
aliquem prielatum aut alium virum ecclesiasticum doctum, qui vos
informare posset ; quod tamen facere debuistis, attento statu vestro
et simplicitate vestras scienti^e. Et capiatis exemplum : si rex vester
sua auctoritate vobis aiiquod fortaUcium custodiendum commisisset,
inhibendo ne quemcumque venientem reciperetis ; esto quod diceret
se venire auctoritate régis, nisi Htteras aut aliud signum certum
vobis afferret, non deberetis sibi credere nec eum recipere. Sic cum
Dominus noster Jhesus Christus, ascendens in cœlum^ regimen
Ecclesiae suœ Beato Petro apostolo et suis successoribus commiserit,
prohibuit ne a caetero ahquos venientes in suo nomine acceptaret,
nisi ahter quam eorum dictis constaret sufficienter. Nec pro certo
ilHs quos dicitis sic vcnisse debuistis fidem adhibere ; nec nos
vobis fidem debemus dare, cum Dominus ' oppositum prsecipiat. »
I. C ; Idtis (sic). — 2. C ajoute sliulii. — 3. C ; Deus.
3éO PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC
« Primo, Johanna, advertere debetis quod, si in dominio "régis
vestri, dum eratis, surrexisset miles aut alius quicumque de domi-
nio suo et obedientia «atus, dicens : « Régi non obediam, nec ei aut
ejus officiariis me submittam », nonne ipsum dixissetis condem-
nandum ? Quid ergo de vobis dicetis, qui\; fuistis progenita in fide
Christi, per sacramentum baptismi, filia Ecclesiîe effecta et spônsa
Christi, si non obediatis officiariis Christi, videlicet, pr^elatis Eccle-
S13C ? Quale judicium de vobis dabitis ? Hxc dicere, rogo, desistatis,
si Deum, creatorem vestrum, sponsum pretiosum diligatis et salu-
tem vestram ; et obediatis Ecclesia;, ipsius subeundo judicium.
Sciatis quod, nisi sic feceritis etperseveraveritis in hoc errore, anima
vestra seterno damnabitur supplicio, perpetuo crucianda, et de cor-
pore plurimum dubito ne in perditionem veniat. Neque vos retineat
pudor humanus et verecundia inutilis qua forte detinemini, cum
jam in magnis honoribus fueritis, quos amittcre existimatis, sic ut
loquor agendo. Prieponendus est enim ' honor Dei et salus vestra
tam corporis quam anima: ; qua; omnia pereunt, nisi quod dico
feceritis, quoniam tali modo dividitis vos ab Ecclesia et fide quam
spopondistis ^ in sacro baptismate, et truncatis auctoritatem Dei ab
Ecclesia, quae tamen ipsius auctoritate et spiritu ducitur, regitur et
gubernatur. Dixit ctiam pnvlatis Ecclesiit : « Qui vos audit, me
audit, et qui vos spernit, me spernit » ; dum ergo non vultis
subjici Ecclesic'e, facto receditis; et nolendo vos subjicere eidem,
non subjicitis vos Deo, et erratis in illum articulum, Unaiii sanclani
Ecclesiam, quœ qualis sit et cujus auctoritatis, alias vobis in prœce-
dentibus monitionibus sufficienter est declaratum. »
« Vos ergo, his attentis, ex parte dominorum meorum, domini
Belvacensis et domini vicarii Inquisitoris, judicum vestrorum,
moneo, rogo et hortor ut, per illam pietatem quam geritis erga
passionem Creatoris vestri et dilectionem quam habetis ad salutem
animée vestras et corporis, omnia prsedicta corrigatis et emendetis,
et vos reducatis ad viam veritatis, obediendo Ecclesiae, subeundo
I. P omet enim. -^ 2. AC : spopondidistis (jic^.
PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC 36 1
j'udicium et déterminai ionem ejus, quoad pnedicta. Et sic agendo,
salvabitis animam vestram, redimetis, ut aestimo, corpus a morte ;
si vero hoc non feceritis, sed ' perseveraveritis, sciatis animam ves-
tram obrui damnatione, et de destructione corporis dubito. A qui-
tus vos praeservari dignetur Jhesus Christus. »
*Postquam vero ipsa Johanna in hune modum admonita exstitit
ethujusmodi exhortationes audivit, consequenter ad ista respondit
sub hac forma : « Quantum est de dictis et factis meis, qu^e ego
dixi in processu, ego ad haec - me refero ^ et volo ea sustinere ■». »
Item, interrogata utrum credatne quod ipsa teneatur submittere
dicta et tacta sua Ecclesi* mihtanti vel alteri quam Deo : respon-
dit : Ego volo manutenere iUum modum, quantum ad hoc, quem
ego semper dixi et tenui in processu. » Item dixit 5 quod, si ipsa
esset in judicio et videret ignem accensum, ligna parata et tortorem
aut illum qui deberet immittere ignem, paratum ad hoc faciendum.
* Anno Domini millesimo quadringentesimo tricesimo primo, die mcrciirii
vicesima tcrtia moisis maii, coram dominis judicihus, assistentihus rcvercndis
patrihus, dominis Morim'iisi ^ et Noviomensi 7 episcopis, nccnon dominis et
magistris Johanne de Chasteillon, Johaiine Beaupère, Nicolao Midi, Pelro
Mauricii, Andréa Margiierie et Nicolao de Venderez, Guillelmo ^ Erardi.
Ad primiuu et alios articulas, qualiflcationes per magistrinn Petriim Mau-
ricii eidem Johannx solemniter expositas, et monitiones et reqiiisitiones carita-
tivas eidem Johannx factas : respond : « Quant à mes fais et mes diz que
i'ay diz eu procès, je m'y raporte et les veul soustenir. »
Iteiii, interroguée s'elle cuide et croist qu'elle ne soit point tenue sub-
meictre ses diz et fais à l'Eglise militant ou à autres que à Dieu : res-
pond : « La manière que j'ai tousjours dicte et tenue eu procès, je la
vueil maintenir quant ad ce. »
Item, dit que, s'elle estoit en jugement, et véoit le l'eu alumé et les
bourrées alumer, et le bourreau prest de bouter le feu, et elle estoit
i. C : et. — -2.0 ; twc, — 3. C ; ego me ad Imc refero. — 4. BC en marge ;
Responsio Johannz superba. — 5. AC : cUcit. — 6. Ms. : Moriniensi. — 7. fhiil. :
Noviniensi. — 8. Und. : Giiillermo.
302 PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC
et ipsa esset infra ignem : non tamen diceret aliud, et sustineret
illud quod dixit in processu, usque ad mortem.
Deinceps nos, judices antedicti, petivimus a promotore ' in hac
causa et ab eadem Johanna an vellent amplius aliquid dicere *. Qui
dixerunt quod amplius nihil dicturi erant. Et tune ad concludendum
in causa processimus, secundum formam cujusdam schedula^ ',
quam nos, episcopus prœdictus, in manibus nostris tenebamus,
cujus ténor sequitur :
« Et nos, tanquam in hac parte judices compétentes, prout
etiam, si et in quantum opus est, nos esse compétentes decerni-
mus et declaramus, renuntiato per vos, seu pro renuntiato habito,
IN IPSA CAUSA CONCLUDIMUS ; conclusoque per nos, crastinum dicm
vobis assignamus ad audiendum per nos jus reddi sive nostram
sententiam ferri in hujusmodi causa, et ad faciendum et proceden-
dum ulterius, prout fuerit juris et rationis. Prœsentibus ad hx^c :
fratre Ysambardo de Petra, domino Mattha^o le Bateiir, presbyteris,
et Ludovico Orsel ', clerico Rothomagensis, Londoniensis et Novio-
metisis diœcesium ^, lestibus ad haec vocatis. »
jOVIS XXIV. MEXSIS MAIL ET PRIMA SENTENTIA ^
Item, eodcm anno, jovis, post festum Pentecostes, vicesima
quarta die mensis maii, nos, judices antedicti, de mane accessimus
dedans le feu, si n'en dyroit-elle autre chose et soustendroit ce qu'elle a
dit eu procès jusques à la mort 7.
Et iticonfiiienti, quia promotor et ipsa nohierunt aliquid dicere, couclusiim
fuit in causa, ut continetur in schedula ^ cujus ténor talis est : « Et nos tan-
quam in hac parte, etc. 9 ».
Anno Domini millesimo quadringentesimo tricesimo priuw, die jovis post
Pentecosten '» Domini, vicesima quarta mensis maii, in puhlica ac solenmi
I. C ; ad promotoreni . — 2. ABC en marge : concluditur in causa. — 3. ABC :
scedulx. — 4. AC : Oursel. — 5. ABC : diocesum. — 6. En marge de ABC. —
7 . En marge du ms. .• La grande vertu et constance de ta Pticelle. — 8. Ms. : cedula.
— 9. U, fol. 32, ro. — 10. Ms. : Pentecostes (sic).
PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC 363
ad locum publicum; in cœmiterio abbatue Sancti Audoeni Rotho-
magensis, ipsa Johanna ibidem exsistente coram nobis, in scafaldo
seu ambone. Ubi in primis solemnem prœdicationem per magistrum
Guillelmum Erardi, virum egregium, sacnc theologi^e doctorem ',
ad salutarem admonitionem ipsius Johann;!^ et totius populi, cujus
illuc aderat copiosa multitudo, pronuntiari fecimus; assistentibus
nobis : reverendissimo in Christo pâtre - Henrico, permissione
divina tituli Sancti Eusebii ' sacrosanctœ Romane Ecclesi;\e presby-
tère, Cardinali Anglias vulgariter nuncupato; — reverendisque in
Christo patribus, dominis Episcopis Morinensi, Noviomensi, Nor-
vicensi ; — dominis Abbatibus Sancti^ Trinitatis Fiscampnensis,
Sancti Audoeni Rothomagensis, Gemeticensi, de Becco '^-Helluini,
de Cormeliis, Sancti Michœlis-in-periculo-maris, de Mortuo-Mari,
de Pratellis ; — Prioribus de Longavilla-Giffardi > et Sancti Laudi
Rothomagensis ; — magistris Johanne de Castellione, Johanne Pul-
chripatris, Nicolao Midi, Mauricio de Quesneio, Guillclmo Bou-
cherii, Johanne Fabri, Petro de Hoiidenc °, Petro Mauricii, Johanne
Foucherii, doctoribus; — Guillelmo Haiton ^, Nicolao Coppequesné *,
Thoma de Courcellis, Radulpho Silvestris, Ricardo de Groucheto ',
Petro Minerii, Johanne Pigache, bachalariis'° in sacra theologia ; —
Radulpho Rousselli, in utroque, Johanne Garini'S in canonico jure
congregatioiic fada iii cœmiterio Sancti Audoeni Rotboniaoeiisis ; coram domi-
nis cpiscopo Belvacensi et vicario doniini Inquisitoris, assistentibus reverendis-
simo in Christo paire et domino Henrico '-, cardinali AngVuv, reverendis in
Cljristo patribus et dominis, dominis Adoritiensi, Noviomensi ^> et Norvicensi '+
episcopis, cum dominis et magistris Joljanne Benupère, Nicolao Midi, Nicolao
de Venderez, Andréa Marguerie, Dionysio''^ Gastinel, Johanne de Chasteil-
lon, dominis abbatibus sancti Audoeni, Fiscampnensi, Sancti Michselis-in-peri-
culo-marino, Mauricio de Quesneyo '^, Joljanne Pinchon, Johanne Ad-Ensem.
I. C : professorcm. — 2. A : domino. — 5. C ; Eiiscuhii. — 4. AC : Becclw. —
5. C :Guifardi. — 6. C : Hodenc. — 7. C : Haitton. — 8. C: Couppcqiiesiie. ^
9. C : Grouceto. — 10. C ; hacalariis. — 1 1. C ; Guerini. — 12. Ms. : Hitc^oii (sic).
— i?. Ibii. : \kn'ionmsi. — 14. Ihiil. : Nonui:cnsi. — 15. flnd. : Dyoïiisio. — 16.
Ihiit. : Qiwrcii.
364 PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC
doctoribus; — Nicolao de Venderès, Johanne Pinchon, Johanne Dulcis,
Roberto Barberii, in canonico; Andréa Margmrie, Johanne Ad-
Ensem, in civili; Auberto Morelli, Johanne ColumbelH, Johanne de
Quemino, in canonico jure Hcentiatis; — et quam pluribus '
aliis.
Incepitque doctor prsefatus pnx^dicationem suam *, sumens ver-
bum Dei pro themate, Johannis xv° scriptum : « Palmes non
potest fructum a semetipso facere, nisi nianserit in vite. » Et dein-
ceps solemniter dixit ' quaHter omnes ■♦ cathohci in vera vite sanc-
tae matris Ecclesise, quam Christi dextera plantavit, debent perma-
nere ; ostendendo prasfatam Johannam per multos errores et gravia
crimina ab unitate ejusdem sanctœ matris Ecclesiae separatam fuisse,
populumque christianum multipHciter scandaHzasse ; admonendo et
exhortando ipsam et universum populum salutaribus doctrinis.
Qua quidem prasdicatione finita, prasfatus doctor eamdem Johan-
nam hujuscemodi verbis allocutusest : « Ecce dominos meos judices,
qui repetitis vicibus vos sommaverunt et requisiverunt quod velle-
tis submittere omnia dicta et facta vestra sancta; matri Ecclesiae,
vobis aperiendo et remonstrando quod in dictis et factis vestris erant
multa quc-e, sicut videbatur clericis, erant maie dicta et erronea. »
Ad quod dicta "■ Johanna respondit: « Ego respondebo ^ vobis '.
Quantum est de submissione Ecclesias, ego respondi eis de isto
«_^ Palmes ^ non potest fnicinm a semetipso facere nisi nmnscrit in vite »
Johannis XV^° originaliter scribuntur, etc. 9. »
Post prsedicationem, dominus prxdicator dixit eidem Johannx : « Veecy
Messeigneurs les juges, qui plusieurs fois vous ont sommée et requise
que voulsissiez submectrc tous vous fais et dis à nostre mère Saincte
Eglise, et que, en ses diz et fais, estoient plusieurs choses, lesquels,
comme il sembloit aux clercs, n'estoient bonnes à dire ou soustenir. »
A quoy elle respond : « Je vous respondray. » Et à la submission de
i.AC : plurimis. — 2. ABC en marge : Inititim prxdicalionis. — 3. ABC :
ditxit (sic). — 4. A ajoute veri. — 5. AC : ipsa. — 6. C : respondeo. — 7. BC
en marge : Responsio Johanna'. corani populo. — 8. Ms. : Palmes. — 9. U, fol. 32,
PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC 365
puncto. De omnibus operibus quas ego dixi et feci, ipsa transmit-
tantur ad Romain, pencs dominum nostrum Summum Pontificem,
ad quem et ad Deum primo ego me refero. Et quantum ad dicta et
facta quce ego feci, ego illa feci ex parte Dei. ,» Item, dixit quod de
factis et dictis suis non onerat aliquam personam, nec suum regem,
nec alium ; et si sit quicumque defectus, est in ipsa et non inaltero.
Interrogata utrum velit revocare omnia dicta et facta sua, quse
sunt reprobata per clericos : respondit : « Ego refero me Deo ' et
domino nostro Papa;. »
Et fuit sibi dictum quod hoc non sutficiebat, et quod non poterat
fieri quod iretur quiusitum dominum^nostrum Papam ita remote ;
etiam quod Ordinarii erant judices, quilibet in sua diœcesi, et ideo
erat necesse quod ipsa se referret sanctae matri Ecclesias, et quod
teneret illud quod clerici et viri talia cognoscentes dicebant et quod
determinaverant de suis dictis et factis. Et de hoc fuit monita per
nos usque ad trinam monitionem.
l'EgUse, dist : « Je leur ay dit tn ce poii.t de toutes les œuvres que j'ay
falotes, et les diz, soient envoyées à Romme devers nostre saint père le
Pape, auquel et à Dieu premier je me rapporte. Et quant aux dis et fais
que j'ay fais, je les ay fais de par Dieu. »
Item, dit que de ses fais et dis elle ne charge quelque personne, ne son
roy, ne autre ; et s'il y a quelque faulte, c'est à elle et non à autre.
Interroguée se les fais et dis qu'elle a fais, qui sont reprouvez, s'elle
les veult révoquer : respond : « Je m'en raporte à Dieu et à nostre saint
père le Pape. »
Et pour ce que il luv fut dit que il ne suffisoit pas, et que on ne
povoit pas pour... aler quérir nostre saint Père si loing ; aussi que les
Ordinaires estoient juges chacun en leur diocèse ; et pour ce estoit
besoing qu'elle se rapportast à nostre mère saincte Eglise, et qu'elle
tenist ce que les clercs et gens en ce se congnoissans en disoient et
avoient déterminé de ses diz et fais ; et de ce fut amonnestée jusques à
la tierce monicion.
I . Re/ero me Deo sur grattage en B.
366 PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC
Deiiiceps, cum dicta mulier aliud dicere non vellet, nos, episco-
pus prasdictus, incepimus proferre sententiam nostram definitivam '.
Quam cum pro' magna parte legissemus, eadem Johanna incepit
loqui, et dixit quod volebat tenere totum illud quod Ecclesia ordi-
naret ^, et quod nos judices vellemus dicere et sententinre, dicens
quod ex toto nostram ordinationi obediret. Dixitque pluries quod
postquam viri ecclesiastici dicebant quod apparitiones et revelationes,
quas dicebat se habuisse, non erant sustinenda; nec credendae, ipsa
non vellet eas sustinere, sed ex toto se referebat sanctae matri Eccle-
si;B et nobis judicibus.
Tune quoque, pr^esentibus prasnominatis, et in conspectu copiosLU
multitudinis cleri et populi, fecit et protulit revocationem et abju-
rationem, secundum formam cujusdam schedula; 5 sibi tune lectse,
verbis gallicis confectiis, quam ipsamet etiam pronuntiavit, atque
ipsam schedulam ■* propria manu signavit sub forma quassequitur :
AbJURATIO JOIIANX.r. >
« Toute personne qui a erré et mcspris en la foy chrestienne, et depuis,
par la grâce de Dieu, est retournée en lumière de vérité et à l'union de
Et après ce, comme la sentence fut encommancée à l(u)ire, elle dist
qu'elle vouloit tenir tout ce que les juges et l'Eglise vouklroient dire et
sentencier, et obéir du tout à l'ordonnance et voulenté d'eulx. Et alors,
en la présence des dessusdits et grant multitude de gens qui là estoient,
elle révoqua et fist son abjuracion en la manière qui en suit...
Et dist plusieurs fois que, puisque les gens d'église disoient que ses
apparicions et révélacions n'estoient point à soustenir ne à croire, elle ne
les vouloit soustenir ; mais du tout s'en rapportoit aux juges et à nostre
mère saincte Eglise.
Et postea fuit sententia laia per dominos judices^ ut continetur in ea ^.
i. A en marge : Sententia de qua hic fit nicntio est in fine hiijiis processus ; B en
marge : Dicta sententia est scripta in fine hujus lihri ; C en marge : Ista sententia
est scripta in fine ejtis processus. Voyez ci-après, à la date du 30 mai. — 2. A tn
marge -.Johanna dicit se velle ohedire Ecclesix ; BC en marge : Ante finem sententiae,
Johanna, timens ignem, dixit se velle ohedire Ecclesix. — 3 . AB : scedulx ; C : sedulx.
4. A B : scedulam ; C ; sedulam. — 5 . i? omet en tête : Ahjuratio Johannx ; BC en
marge : Ahjuratio facta per Johannam. — 6. U, fol. 32, v".
PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'arC 367
nostre mère saincte Eglise, se doit moult bien garder que l'ennemi d'en-
fer ne le reboute et face ' recheoir en erreur et en damnacion. Pour ceste
cause, je jehanne, communément appellée la Pucclle, misérable péchcr-
resse ^, après ce que j'ay cogneu ' les + las de erreur ouquel je estoie
tenue, et que, par la grâce de Dieu, sui retournée à nostre mère saincte
Eglise, affin que on voye que non pas fainctement, mais de bon cuer s et de
bonne volonté ^ sui retournée à iccUe, je confesse que j'ay très gricfment
péchié, enfaignant7 mençongeuscmentavoir eu révélacions et apparicions
de par Dieu, par les anges ^ et saincte Katherine et saincte Marguerite, en
séduisant les autres, en créant folemcnt et légiérement, en faisant supersti-
cieuses divinacions, en blaphemant Dieu, ses Sains et ses Sainctes ; en
trespassant la loy divine, la saincte Escripture, les droiz canons ; en^portant
habit dissolu difforme et deshonneste contre la décence de nature, et che-
veux 9 rongnez'" en ronten guise de homme'', contre toute honnestetédu
sexe de femme ; en portant aussi armeures pargrant présumpcion; en '- dési-
rant crueusementeffusion de sang '3 humain; en disant que toutes ces choses
j'ay fait par le commandement "^ de Dieu, des angelz "5 et des Sainctes des-
susdictes, et que en ces choses j'ay bien fait et n'ay point mespris ; en
mesprisant Dieu et ses sacremens ; en faisant sédicions et ydolatrant, par
aourer '^ mauvais esperis '7, et en invocant iceulx. Confesse aussi que j'ay
esté scismatique et par pluseurs manières ay erré en la foy. Lesquelz'^ crimes
et erreurs, de bon cuer '9 et sans ficcion, je, de la grâce de nostre Sei-
gneur, retournée à voye de vérité, par la saincte doctrine et par le bon
conseil de vous et des docteurs et maistres que m'avez envoyez, ab-
jure de ceste regnie, et de tout y renonce ^o et m'en dépars ^». Et sur toutes
ces choses devant dictes, me soubzraetz à la correccion, disposicion,
amendement et totale déterminacion^^ de nostre mère saincte Eglise et
de vostre bonne justice. Aussi je voué^^jure-^ et prometz-s à monseigneur
saint Pierre, prince des apostres, à nostre saint père le Pape de Romme,
son vicaire, et à ses successeurs, et à vous, mes seigneurs -^, révérend père
en Dieu, monseigneur l'évesque deBeauvais^7, et religieuse personne frère
Jehan Le Maistre, vicaire de monseigneur l'Inquisiteur de la foy, comme
I. C : facche. — 2. C : pécheresse. — 3. C ; congneu. — 4. AC : le. —
5. C ; cuetir. — 6. AB : voidentè ; C : volent é. — 7- C ; fai^nant. — 8. C ;
angles. — 9. C ; cheveulx. — 10. C : roingniex^. — 1 1, C : d'otnme. — 12. A : et. —
13. C : sanc. — 14. C : commemleiiieitt. — 15. AC : angles. — 16. C : adourer. —
l'j.C : esperil^. — r8. C : Lequel:^. — 19. C : cueur. — 20. C : reiinonce. — 21.
C: dépar. — 22. C : soubiinecti. — 23. O interprète vous. — 24. AC : jure, voue.
— 25. C ; pioinect:!^. — 26. C : seignieurs. — 27. C : Beuvays.
368 PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC
à mes juges, que jamais • par quelque - enhortement ou autre manière,
ne retourneray aux erreurs devant diz, desquelz 5 il a pieu à nostre Seigneur
moy délivrer etostel'-i ; mais à tousjours > demourray en l'union de nostre
mère saincte Eglise, et en l'obéissance de nostre saint père le pape de
Romme. Et cecy je diz, afferme et jure par Dieu le Tout-Puissant, et par
ces sains Evangiles ^. Et en signe de ce, j'ay signé ceste cédule de mon
signe. » Ainsi signée : «Jeha\ne>J«. »
ItKM SEQUITUR TENOR D1CT.« ABJURATIONTS VERBIS LATINIS CONFECT.E.
« Quotiens humanïe mentis oculus 7 ex caliginosis errorum tene-
bris adlimpidam lucem veritatis, Dei aspirante clementia, regreditur,
diligenti providentia elaborandum est ne rursum auctor erroris
irruat, et reversos ad sanct^e matris Ecclesia: unitatem iterum ad
pristinam impietatem depellat. Idcirco, ego, Johanna, vulgariter dicta
Puella, misera peccatrix, comperto erroris laqueo quo implicita ^
detinebar, ad unitatem sanctas matris Ecclesi^, divina gratia ducente,
reversa, ne, non pura mente et vero corde, sed simulate ad eamdem
unitatem rediisse videar, confiteor me gravissime deliquisse, appari-
tiones et revelationes a Deo per angelos et sanctas Katharinam et
Margaretam mendose confingendo, alios seducendo, leviter et
temere credendo, superstitiose divinando, blasphemando Deum,
Sanctos et Sanctas, praevaricando legem divinaiTi, sacram Scripturam
et canonicas sanctiones, portando habitum dissolutum, deformem
et inhonestum contra decentiam naturas, ac etiam capillos tonsos
in rotundum, more hominum, contra omnem honestatem sexus
muliebris ; portando etiam arma per magnam praesumpiionem ; dcsi-
derans crudeliter efFiisionem sanguinis humani ; dicendo quod omnia
istafeci per prœceptum Dei, Angelorum et Sanctarum prïedictarum,
et quod in istis bene feci nec in aliquo defeci ; contemnendo Deum
in suis sacramentis, seditiones agendo, idolatrando et d^emones invo-
cando, crimen schismatis incurrendo, et in fîde multipliciter errando.
Quas omnia crimina corde vero, pura mente et tîde non ficta^ ad
I. C : janiès . — 2. C : quelconque. — 3. C .• desquiex. — 4. C : ester et délivrer.
— 5. C : tourjours. -^ 6. C : Eiivangiles. — y. B : oculis (sic). — 8. C ; implicata.
PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC 369
viam veritatis per sanam doctrinam et consilium 4octorum ac '
mau;istrorum ad me ex vestraordinationedestinatorum, faventesîratia
Salvatoils, reducta, abjure, detestor et abnego, ab eisque recedo.
Atque de et super omnibus pr^dictis me disposition!, correc-
tioni, emendationi ac omnimodae determinationi sanctre matris
Ecclesia; et judicaturae vestra^ submitto ; voveoque, juro, spon-
deo atque promitto Beato Petro, apostolorum principi, atque
sanctissimo domino nostro Papa^ moderno, ejus vicario, succes-
soribusque suis, et vobis, dominis meis, reverendo in Christo
patri, domino Petro, episcopo Belvacensi, et religioso viro, fratri
Johanni Magistri, domini Inquisitoris ii^ereticas pravitatis vicario,
tanquam meis judicibus : me nunquam, quorumlibet suasionibus
vel quocumque alio modo, in hsec, a quibus, Redemptoris nostri
gratia libérante, erepta sum, reversuram ; sed semper me in unitate
catholicse Ecclesiie etcommunione Romani Pontificis permansuram.
Et hsec dico atque juro per Deum omnipotentem et liiec sancta Dei
Evangelia. »
Tandem vero sua revocatione et abjuratione, ut prasfertur, per
nos judices recepta, nos, episcopus pra^fatus -, protulimus senten-
tiam nostram definitivam in hune modum :
Sententia post abjurationem ',
ce In nomine Domini, amen. Universos Ecclesis pastores,
qui fidelem dominici gregis curam gerere exoptant, summa
ope nitidecet ut, quanto errorum perfidiosus sator pluribus
dolis virulentisque fraudibus ovile Christi satagit inficere,
tanto majori vigilantia et instantiori soliicitudine perniciosis
ejus conatibus obsistere laborent, priiesertim instantibus
periculosis temporibus quibus plerosque pseudo-prophetas,
introducentessectas perditionis et erroris, venturos in mun-
dum apostolica sententia praedixit ; qui variis et peregrinis
1. O : et. — 2. C : prxdichts. — 5. En marge en ABC.
Procès de Jeanne d'Arc. 24
370 PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC
doctrinis fidèles Christi abducere possent, nisi sancta mater
Ecclesia, sanae doctrinal et sanctionum canonicarum pra:si-
diis, eorum adinventiones erroneas diligentiori opéra depel-
lere studeret. Cum itaque coram nobis, Petro, miserationc
divina Belvacensi episcopo, et fratrejohanne Magistri, vica-
rio in hac civitate et diœcesi praiclari doctoris magistri
Johannis Gravèrent, Inquisitorisha^retica; pravitatis in regno
Francia:;, et per eumdem ad causam prcesentem specialitcr
deputato, judicibus competentibus in hac parte, tu, Johanna,
vulgariter dicta la PuccUc, super quamplurimis perniciosis
criminibus delata fueris et in judicium fidei evocata ; hinc
est quod, visis et diligenter inspectis série tui processus et
omnibus in eodem agitatis pra^cipue responsionibus, confes-
sionibus et assertionibus per te datis, attentaque percelebri
deliberatione magistrorumFacultatum theologiae et decreto-
rum in Universitate Parisiensi, imo etiam et ipsius tolius
Universitatis aliorumque insuper praelatorum, doctorum et
peritorum,tam in sacra pagina quam in juribus canonico et
civili, in hac urbe Rothomagensi exsistentium et aHbi, in
multitudine copiosa, super quahficationibuset determinatio-
nibus tuarum assertionum, dictorum et factorum ; habi-
tisque consilio et matura deliberatione cum practicis fidei
christiana: zelatoribus; consideratis etiam et attentis per nos
circa haec merito attendendiset considerandis, ac qua3 nos et
quemlibet recte judicantem monere potuerunt etdebuerunt:
Nos, Christum et honorem fidei orthodoxa: prae oculis ha-
bentes, ut de vultu Domini judicium nostrum prodeat, dici-
mus et decernimus ' te gravissime deliquisse revelationes
et apparitiones divinas mendose confingendo, alios sedu-
cendo, leviter et temere credendo, superstitiose divinando,
i. Q : dccrevimtis'.
PROCl-S DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC 371
blasphemandoDeum el Sanclas, pra;varicandolegem,sacram
Scripturam et canonicas sanctiones, contemnendo Deum in
suis sacramentis, seditiones moliendo, apostatando, crimen
schismatis ' incurrendo, et in fide catholica multipliciter
errando. Verumquia, sa^pius caritative monitact diutius ex-
spectata, tandem, Deo opitulante, ad gremium sanctre ma-
tris Ecclesiaj rcdiens, prout credimus, corde contrito et fide
non licta tuos errores ore apcrto revocasti, ipsis erroribusin
publica pntdicalionc propulsatis, cl, pcr tuum proprium
organum, cum omni hcuresi, vivit vocis oraculo abjurasti ;
secundum formam ecclcsiasticis sanctionibus congrucntcm,
abexcommanicationis vinculis quibus tenebaris adstricta te
absolvimus per praesentes, si tamen ad Ecclesiam vero corde
et fide non ficta redieris, injuclaque tibi et injungenda per
nos servaveris. Quoniam vero in Deum et sanctam Ecclesiam,
ut praefertur, temere deliquisti, ad peragendum salutarem
pœnitentiam, in perpetuum carcerem, cum pane doloris et
aqua tristitia^, ut ibi commissa defleas et deflenda postea non
committas, gratia et moderatione nostris semper ' salvis,
sententialiter ' et définitive ^ condemnamus. »
Eadem die post meridiem >,
Item, eadem die jovis, post meridiem, nos, frater Johannes Ma-
gistri, vicarius antedictus, assistentibus nobis dominis et magistris,
Nicolao Midi, Nicolao Loiselleiir *', Thoma de Courcellis et fratre
Item, illa die, post praiidiiiin. doiiiiiiiis vicarius luqiiisitoris el magisiri
Nicolaus Midi, ac Thomas de Courcellis, Nicolaus Loyseleur et plures aliiviri
\. A : scismatis. — 2. Q omet semper. — i. Q : finaliler. — 4. BC : diffiiiitive.
- 5. En marge de ABC (B ajoute Jovis). — 6. C : Loiseleiir.
372 PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC
Ysambardo de Petra, cum quibusdam aliis ; accessimus ad locum
carceris in quo protunc dicta Johanna aderat, sibique per nos et per
assistentes fuit expositum qualiter Deus sibi illo die magnam miseri-
cordiam ' fecerat, ac etiam viri ecclesiastici magnam misericordiam
secum egerant, recipiendo ipsam ad gratiam et misericordiam sanct?e
matris Ecclesiïe ;propterquœ- oportebat ipsam Johannam humiliter
parère et obedire sententia^ et ordinationi > judicum et virorum
ecclesiasticorum, suosque errores et suas adinventiones pristinas ex
toto relinquere et nullatenus ad illos redire : exponendo ei quod,
casu quo reverteretur ad talia, decoiteroamplius Ecclesia ipsam non
reciperet, sed ex toto relinqueret. Prasterea eidem dictum fuit quod
vestes viriles dimitteret et muliebres acciperet, prout eidem per
Ecclesiam fuerat ordinatum.
Qux quidem Johanna respondit quod libenter ipsas vestes '^
muliebres acciperet et percuncta viris ecclesiasticis pareret et obedi-
ret. Ipsasque vestes muliebres sibi oblatas, illico depositis vestibus viri-
libus, induit, atque insuper capillos, quos in rotundum tonsos per
prius habebat, abradi et deponi voluit et permisit.
ecclesiastici ad eain accesserunl, sibique expostierinit qualiter Douiinus uoster et
viri ecclesiastici gratiam magnam eidem Johanuœ illa die fecerant, recipiendo
ipsam ad gratiam et misericordiam sanctœ matris Ecclesiae ; et propterea opor-
tebat ipsam Johannam humiliter parère et obedire sententiae et ordinationi domi-
norum judicum et virorum ecclesiasticorum atque vestes muliebres resumere,
prout fuerat ab eisdem dominis judicibus ordinatum et vestes viriles dimittere,
quœquidem > vestes muliebres eidem Johannx oblatœ ^ fuerunt ; quas 7 videns,
dicta Johanna dixit quod libenter et benigniter ipsas ^ vestes muliebres acciperet
et in omnibus dominis judicibus et viris ecclesiasticis pareret et obediret prout et
ipsas 9 vestes muliebres incontinenti accepit et vestes viriles dimisit et insuper
capillos tondi voluit et permisit '<».
I. AC : gratiam. — 2. A : et propterea. — l- A ajoute dominontm. — • 4. C omet
vestes. — 5. Ms. : qtiiquideni, — 6. IJjid. : ohlati . — 7. Ihid. : quos. — 8. Ihid. :
ipsos. — 9. Ibid., id. — 10. U, fol. 32, vo.
PROCES DE CONDAMNATIOX DE JEANNE d'aRC 373
[CAUSA RELAPSUSJ
LUN.F. XXVIII MAII '
Item, die lun:t immédiate sequenti, scilicet xxviii. dicti mensis
maii, in crastino Sanctie Trinitatis, nos, ]udices antcdicti, ad locum
carceris dictas Johannii; accessimus, ut statum et dispositionem
ipsius videremus. Ubi présentes adfuerunt domini et magistri,
Nicolaus de Vcnderès, Guillelmus Haiton -, Thomas de Courcellis,
frater Ysambardus de Petra, Jacobus ^ Camus, Nicolaus Berlin ,
Julianus Flosquet et Johannes Gris.
Et quia dicta Johanna induta erat habitu virili, videlicet tunica,
capucio et gippone, cum aliis ad usum viri pertinentibus (quem
tamen habitum ex ordinatione nostra per prius dimiserat, et mulie-
brem resumpserat), ipsam interrogavimus quando et propter quam
causam hujusmodi habitum virilem iterum acceperat. Quse quidem
Johanna respondit quod nuper ipsum habitum virilem acceperat et
muliebrem dimiserat.
Interrogata cur ipsa ceperat hujusmodi habitum virilem, et quis
ipsam ad hoc induxerat : respondit quod ex sua voluntate ipsum
Aiiuo Domini iiiillesinio qiiadriiioeuh'siino triccsiiiio primo, die hnuv viccsima
ociava mci/sis maii, coraiii revcrendo in Chrisfo paire cl domino, domino Bel-
vaccnsi cpiscopo, cl religioso viro fralrc Johannc Magistri, vicario privclari doc-
toris magislri Johannis Graveren, sacrœ thcologix professoris, inquisiloris jidei
et hivrelicœ pravilatis i)i rcgiio Franciœ auclorilate aposlolica depulali, perso-
naliter consliluta Johanna, vitlgariler <f/'f/rt la Puccllc ; quœ per ipsos dominos
episcopiim cl vicarium, conjudices in hac parle, quia veslila eral cl induta
habitu virili, videlicet tunica, capucio et gipoiie cuin aliis ad hahilum viri
decoilibus, quem hahilum nuper ex ordinatione dictoruin dominorum judicum
et Ecclesiee dimiserat et Ijabilum niiiliebrem reassumpscrat, interrogata quando
et quare reacceperat diclum hahilum viri: respond qu'elle a nagaires reprins
ledit abbit d'omme et lessié l'abit de femme.
Interroguée pourquoy elle l'avoit prins, et qui luv avoit fait prandre :
I. lui marge de AtiC (C ajoute iiieiiu's). — 2. C : Haitlou. — 3. (," .• Le Caviiis.
374 PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC
acceperat, nemine ipsam compellente, et quod eumdem habitum
prœdiligebat quam muliebrem.
Tune fuit sibi dictum quod promiserat et juraverat non recipcre
habitum virilem. Ipsa vero respondit quod nunquam intellexit
quod fecerit juramentum de non recipiendo ipsum habitum viri-
lem.
Iterum interrogata propter quam causam illum susceperat : res-
pondit quod hoc fecerat quia erat sibi magis Hcitum vel conveniens
habere habitum virilem, dum erat inter viros, quam habere
habitum muHebrem. Item dixit quod ipsa reccperat, propte-
rea quia non sibi fuerat observatum promissum, videHcet quod iret
ad missam, reciperet corpus Christi et poneretur extra compedes
ferrcas '.
Interrogata utrum fecerat prius abjurationem, et specialiter de
non recipiendo habitum virilem : respondit quod prxdiligit. mori
quam esse in compedibus ferreis ; sed si permittatur quod vadat ad
missam et ponatur. extra compedes ferreas ^, deturque sibi carccr
gratiosus, ipsa crit bona et faciet illud quod Ecclesia voluerit.
respond qu'elle l'a prins de sa voulenté, sans nulle contraiiicte, et qu'elle
ayme mieulx l'abit d'omnie que de femme.
Item luy fut dit qu'elle avoit promis et juré non reprandre ledit abbit
de homme. Respond que oncques n'entendi qu'elle eust fait serement de
non le prandre.
Interroguée pour quelle cause elle l'avoit reprins : respond que, pour
ce qu'il luy estoit plus licite de le reprendre et avoir habit d'onime, estant
entre les hommes, que de avoir habit de femme.
Ileni, dit qu'elle avoit reprins, pour ce que on ne luy avoit point tenu
ce que on luy avoit promis, c'est assavoir qu'elle iroit à la messe et
recepvroit son Sauveur et que on la mectroit hors de fers.
Interroguée s'elle avoit abjuré et mesmement de celuy habit non
reprandre : respond qu'elle aymc mieulx à mourir que de estre es fers :
mais se on la veult laisser aler à la messe et oster hors des fers, et
meictre en prison gracieuse, et qu'elle eust une femme, elle sera bonne
et fera ce que l'Eglise vouldra.
I. .-IDC : ferreos. — 2. ABC : ferreos.
PROCES DE CONDAMNATION DH JEANNE d'aRC 375
Item, quia ab aliquibus nos, judices, audieramus quod illusio-
nibus suaruni revelationum prastensarum, quibus antea renuntia-
verat, adhuc inhasrebat, ipsam interrogavimus an, depost diem
jovis, ipsa audiverat voces sanctarum Katharina; et Margaretœ.
Respondit quod sic.
Interrogata quid sibi dixcrunt ; respondit ' quod Deus mandavit
sibi, per sanctas Katharinam et Margaretam, magnam pietatem
illius grandis proditionis in quam ipsa Johanna consenserat,
faciendo abjurationem et revocationem pro salvando vitam suam ;
et quod ipsa se damnaverat pro salvando vitam suam. Item dixit
quod,ante diem jovis, voces suae sibi dixerunt^ illud quod ipsa illo
die faceret, et quod protunc ipsa fecit. Dicit ultra quod voces suae
sibi dixerunt, quando erat in scafaldo seu ambone, coram populo,
quod audacter responderet illi pnedicatori qui tune pr^edicabat.
Dicebatque eadem Johanna quod ille erat falsus prasdicator, et quod
plura dixerat eam fecisse quae ipsa non fecerat. Item dixit quod, si
ipsa diceret quod Deus non misisset eam, ipsa damnaret se, et quod
veraciter Deus ipsam misit. Item dixit quod voces suas dixerunt
Interroguée se, depuis jeudi, elle a point ouy ses voix : respond que
ouil.
Interroguée qu'elles luy ont dit : respond qu'elles luy ont dit que
Dieu luy a mandé, par sainctes Katherine et Margarite, la grande pitié
de la trayson qu'elle consenty en faisant l'abjuracion et révocacion pour
sauver sa vie ; et que elle se dampnoit pour sauver sa vie.
Ileiii, dit que, au devant de jeudi, que ses voix lui avoient dit ce que
elle feroit, et qu'elle fist ce jour. Dit oultre que ses voix luy distrent en
l'ercharfault que elle respondit ad ce prescheur hardiement, et lequel
prescheur elle appelloit faulx prescheur, et qu'il avoit dit plusieurs
choses qu'elle n'avoit pas faictes.
Ileiii, dist que, se elle diroit que Dieu ne l'avoil envoyée, elle se danip-
neroit ; que vray est que Dieu l'a envoyée.
1. j7iC en marge : Rcsjiciisi niortifera . — 2. ABC : dixerant.
376 PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC
sibi, depost diem jovis, quod ipsa fecerat mngnam injuriam, confi-
tendo se non bene fecisse illud quod fecerat. Item, dixit quod qu^e-
cumque dixit et revocavit, ipsa die jovis, hoc solum fecit et dixit
prae timoré ignis.
Interrogata utrum crédit quod voces illas sibi apparentes sint
sanctae Katharina et Margareta : respondit quod sic, et quod sunt a
Deo.
Interrogata quod diceret veritatem de ilia corona, de qua supe-
rius fit mentio : respondit : « Ego de omnibus dixi vobis ' inde
veritatem in processu, quantum melius ego scivi. »
Tune fuit ei- dictum quod ipsa dixerat ' in scafaldo seu ambone,
coram nobis, judicibus, et aliis, et coram + populo, quando fecit
abjurationem, quod mendose ipsa se jactaverat quod ill^ voces
erant sanctae Katharina et Margareta. Respondit quod ipsa non
intelligebat sic fiicere vel dicere.
Item dixit quod ipsa non dixit vel intellexit quod revocaret suas
apparitiones, videlicet quod essent sanctiç Katharina et Margareta ;
et totum hoc quod fecit, ipsa fecit prae timoré ignis, et nihil revo-
cavit quin hoc sit contra veritatem. Item, dixit quod ipsa pricdiligit
Ilein, dist que ses voix luy ont dit depuis que avoit fait grande mauves-
tié de ce qu'elle avoit fait, de confesser qu'elle n'eust bien fait.
Item, dit que, de paour du feu, elle a dit ce qu'elle a dit.
Interroguée s'elle croist que ses voix soient saincte Marguerite et
saincte Katherine : respond que ouil, et de Dieu.
Interroguée de la couronne, respond : » De tout je vous en ay dit la
vérité eu procès, le mieulx que j'ay sceu. »
Et quant ad ce qui luy fut dit que en l'escharfault avoit dit nianson-
gneusenient elle s'estoit vantée que c'estoient sainctes Katherine et Mar-
guerite : respond qu'elle ne l'entendoit point ainsi faire ou dire.
Item, dit qu'elle n'a point dit ou entendu révoquer ses apparicions,
c'est assavoir que ce fussent sainctes Marguerite et Katherine ; et tout ce
qu'elle a fait, c'est de paour du feu, et n'a rien révoqué que ce ne soit
contre la vérité.
I. A omet vobis. — 2. C : cidem Johaïuix. — 3. A : ilicerat (sic). — '4. C
quanâo (sic).
PROCES DE CONDAMNATION DR JEANNE D ARC 377
fiicere pasnitentiam suam una vice, videlicet moriendo, quam lon-
gius sustinere pœnam in carcere. Item dixit quod nunquam fecit
aliquid contra Deum aut fidem, quidquid jussum sibi fuerit revo-
care, et quod illud quod continebatur in schedula ' abjurationis,
ipsa non intelligebat. Item dixit quod ipsa - non intendebat ali-
quid revocare, nisi proviso quod hoc placeret Deo. Item dixit quod,
si judices velint, ipsa recipiet habitum muliebrem ; et de residuo
nihil aliud faciet.
Qiiibus auditis, ab ea discessimus, ulterius processuri, secundum
quod juris esset et rationis.
MARTIS XXIX. MAH 3,
Item, in crastino, scilicet, die martis post Trinitatem ■•, xxix die
dicti > mensismaii, nos, judices saspedicti, fecimus congregari in
cappella domus archiepiscopalis Rothomagensis doctores et viros
peritos tam in theologia quam in jure canonico et civili, videlicet :
reverendos in Christo patres, dominos Abbates Sanctc-e-Trinitatis
Fiscampnensis, Sancti Audoeni Rothomagensis et de Mortuo Mari ;
— dominos et magistros, Petrum, priorern de Longavilla-Giffardi,
Johannem de Castellione, Erardum Emengart ^, Guillelmum
Item, dit qu'elle ayme mieux faire sa pénitance à une fois, c'est assa-
voir à mourir, que endurer plus longuement paine en chartre.
Item, dit qu'elle ne fist oncques chose contre Dieu ou la foy, quelque
chose que on luy ait fait révoquer ; et que ce qui estoit en la cédule de
l'abjuracion, elle ne l'entendoit point.
Item, dit qu'elle dist en l'eure qu'elle n'en entendoit point révoquer
quelque chose, si ce n'estoit pourveu qu'il pleust à nostre Sire.
Item dit que, se les juges veullent, elle reprandra habit de femme ; du
résidu elle n'en fera autre chose.
Prxsentihns ad hoc magistris Nicolao de \'enderez, Giiillclmo Hecton,
I. AB : sccdiila : C : sedula. — 2. AC omeuent ipsa. — 3. En marge de ABC
(B ajoute meiisis devant maii). — 4.. A : die martis post festimi Triuitalis Doinini ;
C : die martis ivimediata scilicet post festum Trinitatis Domini. — ^. A omet die ;
O omet dicti. — 6. C : Fmeii(^ard.
378 PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC
Erardi, Guillelmum Boucherii, Johannem de Nibat, Johannem
Fabri, Jacobum Guesdon, Petrum Mauricii, in sacra theologia ;
Johannem Guerini et Pasquerium de Vallibus, in jure canonico
doctores ' ; — Andream Marguerie. Nicolaum de Venderès, archi-
diaconos - in ecclesia Rothomagensi ; — Guillelmum Haiton ^
Nicolaum Coppequcsnc ^, Guillelmum de Baudribosco, Ricardum de
Grouchcto 5, Thomam de Courcellis, in sacra theologia bachala-
rios ; — Johannem P/Wfeo«, Johannem Ad-Ensem, Dionysium G<7^//-
nel, Johannem Maugerii, Nicolaum Cdval, Nicolaum Loisellcur ^\
Guillelmum de Gardinis, canonicos ecclesiie Rothomagensis, ali-
quos magistros, alios licentiatos in jure canonico, alios in civili,
alios in mcdicina ; — Johannem Tiphaine, Guillelmum de Caméra,
Guillelmum de Liveto, Gauffridum de Croteyo, Johannem Dulcis,
Johannem Columbelli, Aubertum Morelli, Petrum Carré^ aliquos
licentiatos in jure canonico, alios in civili, et alios in medicina
magistros aut licentiatos ; — Martinum Lavenu, fratrem Ysambar-
dum de Petra ; — et dominum ' Guillelmum de Deserto, canoni-
cum ecclesiîe Rothomagensis.
* In quorum pra;sentia, nos, episcopus praedictus, exposuimus
qualitcr, post ultimam scssionem publicam in eodem loco, in vigi-
lia Pentecostes, celebratam, feceramus, juxta consilium ipsorum,
Johannam pricdictam admoneri, et eidem singula puncta exponi, in
quibus, secundum deliberationem Universitatis studii Parisiensis,
Thoma de CourceUh, fratrc Ysewhardo dr Petra, domitio Jacobo le Camus,
Nicohw Bertin, Jiilitiiio Floquet cl Johaune Rvs •*.
* Auno Donibiiinillcsimo quadrincrentcsiiiio Iriccsiiiio primo, die iiiartis posl
fcstiuii Trinilatis Douiini, vicesiina noua iiiciisis luaii, iii coitgrcgatioiic solemni
fada in cappella maiierii archiepiscopalis Rothomagensis, coram dominis judi-
cihiis prœfatis ; primo, dominas episcopus e.xposnit quod, in vigilia Pentecostes
Domini, ipsi domini fuerunt in prœsenti cappella congregati, et ibi dcclarala
fuerunf ea quœfacta fiicranl pcr ahnam maircm Universitatem Parisienscm, et
I. A omet doctores. — 2. C : archidiaconum. — 3. C ; Hait ton. — 4. C
Couppequesm. — 5. O : Groiiccto. — 6. C : Loiseleur. — j. A omet domimim. —
8. U, fol. 32, vo et 33, r°.
PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEA>nINE d'arC ^79
deficere et ernire ctnsebatur; exhortando eam ut ah illis discedere
et ad viam veritatis redire vellet. Et cuin nullatenus acquiesceret,
neque ipsa qiiidquam ulterius dicere vellet, similiter quoque pro-
motor ulteriiis contra ipsam nihil se vélle dicere aut proponere affir-
maret; in causa concluseramus, ipsis partibus diem jovis ex tune
immédiate sequentem ad audiendum jus assignando, prout hivc in
superioribus latius continentur. Insuper recitavimus ea quiv, die '
jovis superius pnçmissa, fuerant expleta, et qualitfr pni?dicta
Johanna, post privdicationem solemnem et admonitiones sibi factas,
suos errorcs rcvocavcrat et abjuraverat, suamquc revocationem et
abjurationem propria manu signaverat, velut in pn-ecedentibus ple-
nius est narratum ; quodque, eodem die jovis, post prandium, per
nos, vicarium domini Inquisitoris et coassistentes nobis, caritative
polissinic pcr FaciiJiaies thcologix ci decretorinu . Elidiii fueruiil dcdaraia vota
singiilonim, videlicct qiiod ccncluderehir in causa, et procederetur in causa
ulterius. Fuerat eiiam per nounuUos solemnes doctores dictum [quod], quamvis
fuisset alias in soleinni congregatione edocta et monita, tamen videhatur expc-
dicns quod adbiic dicta inuticr jiixta dctermiiiationciii Univcrsitatis Parisiensis
adnioncretur. Et ita factuni cxstitit. Onines qiialificaiiones, et cinn Iwc nieditata
qita- potcrant faccre ad )natcriam, per organuin inagistri Pétri Mauricii fue-
runt eidcin iniilieri exposita cl dcclarata, assistcntihus doniinis Morincnsi et
Novionieiisi, ne [p^r] plures altos ihi assistcntcs. Et, non ohstanlihus adnioni-
tionihiis ].'iijnsniodi, scinpcr pcrstitit in siio daninabili proposito ; et sic fuit
concliisnin in causa, conclnsioquc jacla fuit, die - jovis iiJtinio lapsa, assignaia
ad audiendum jus scu sententiani fcrri in Jornni jnris ; scnicntiaquc Joimata
juxta délibérât ioneni ahnœ nia tris et ipsoruni doniinorum assistent iuui. Fuit
eliam ad ouuwm cventuin, in casii quo revocaret, certa forma sentoitix fada et
coniposita>. Et advcnicntc die joi'is, fuit solcninis scrnio factus in cavniterio 4
Sancti Audoeni ; et, sernume facto, fuit adnionita ut parère vellet dictis Eccle-
siœ. Et quia parère nolebat,et scntcnlia inchoala, ante fneni pet Ht loqui, et se
snbniisit Ecclesiœ et judicibus, et, juxia formant scbcduhv > sibi lecta', orc
rcvocavit, abjuravil suos errorcs, ut constat per schediilaitt ^ hujustnodi niait tt
I. C omet die. — 2. Ms. : dies. — 3. Ibjd. : iuconiposita (sic). — 4. Ibid. :
ciiiiilerio. - 5. [bid . : scediita'.. — 6. Ihid. : fccdidam.
380 PROCÈS DE CONDAMNATION' DE JEANNE d'aRC
fuerat admonita ut in bono proposito persisteret et a relapsu sibi
caveret. Tune quoque, parendo pr^ceptis Ecclesife, habitum viri-
lem dimisit ipsa Johnnna et muliebrem accepit, quemadmodum
supra latius dictum est. Verum, suadente Diabolo, iterum coram
pluribus narravit quod voces suaï et spiritus sibi apparentes véné-
rant ad e^m et plura eidem dixerunt '. Ipsa quoque Johanna,
rejecto habita muliebri, iterum habitum virilem accepit. Quod cum
nobis judicibus relatum fuisset, rediimus ad eam et ipsam interro-
gavimus, velut antea dictum est.
Tune quoque, coram eisdem dominis et magistris pnvnominatis,
in dicta cappella domus archiepiscopalis exsistentibus, fecimus legi
confessiones et assertiones ipsius Johannae novissime, scilicet die
hesterna, per eam coram nobis dictas, qu;v superius scribuntur - ;
petendo ab ipsis exsistentibus consilia et deliberationes eorumdem.
Qui in hune modum deliberaverunt.
Magister Nicolaus de Venderès, licentiatus in jure canonico,
archidiaconus de Augo et canonicus ecclesiae Rothomagensis, deli-
beravit quod dicta Johanna censenda est et censetur h;eretica ; et,
dictx Johannx signatam. El ipsa eadcm die fuit absolula, siih coudilionc quod
hoc fier el corde conirito et fide non ficia ; et pœmtenlia injuncta. Item eadem
adivenint domiiius vicarius et quani pliires votahiles doclores, et eam monue-
niiit ut pareret mavdaiis Eccleùœ ; et eam induxcrunt ut rcciperet habitum
muliebrem, et dimittcrct habitum virorum ; qiiem habitum muliebrem
accepit, alium habitum dimittendo. Sed, suadente Diabolo, in nocte sequenli >
et pluribus diebiis, dixit pluribus quod spiritus sui et voces redierant ad
eam, et plura eidem dixerant ; el similiter de habitu muliebri non contenta,
quant primum potuerat accipere et habere habitum virilem, illum accepit. Et
die hesterna, domini judices, audito clamore de prcrmissis, redierunt ad eam, et
eam repcrierunt in habitu virili ; et fecerunt \legi^ ea quœ continentur in
schedula-^, per notariosque lecta fuit, et etiani fuit schednla 5 abjurationis.
Ouibus leclis, domini judices pelierunt a dominis assistentihus deliberationes^.
Et primo Nicolaus de Venderez : videtur sibi quod censetur et est censenda
i. A : dixerant. — _ 2. C : âescrihuntur . — 3. Ms. : sedenti (sic). — 4. Ibid. :
cedula. — ). Ibid., idem . — 6. Ce qui suit omis par Quicherat.
PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC 381
sententia lata per nos, judices pr^edictos, ipsa Johanna relinquenda
est JListitia; seculari, rogando eam ut cum ea velint mite agere.
Reverendus in Christo pater, dominus ^gidius, abbas monaste-
rii SanctiU-Trinitatis Fiscampncnsis, sacniï theologiai doctor, delibe-
ravit quod dicta Johanna relapsa est. Tamen bonum est quod sche-
dula '■ nuper lecta legatur iterum coram ipsa et sibi exponatur, pro-
ponendo ei verbum Dei. Et, his peractis, nos judices habemus
declarare eam hii^reticam et ipsam relinquere justitiiis scvculari,
rogando eam ut cum eadem Johanna mite agant.
Magister Johannes Pinchon, hcentiatus in jure canonico, archi-
diaconus Josiaci, canonicus ecclesiarum Parisiensis et Rothomagen-
sis, deUberavit quod dicta muHer relapsa est ; et, de modo ulterius
procedendi, se refert ad dominos theologos.
Magister Guilleimus Erardi, sacrae theologiiv; doctor, sacrista et
canonicus ecclesiarum Lingonensis et Laudunensis, deliberavit quod
dicta mulier relapsa est ; et, ex quo est relapsa, relinquenda est
justitiiv sicculari. De residuo, dicit prout dominus Fiscampnensis
antedictus.
Magister Robertus Gikberi % sacras theologiiç doctor, decanus
cappelht domini nostri régis, deliberavit conformiter, prout magister
Guilleimus Erardi.
bcrctica et, scntcnlia lala, relinquenda jnslilhv sceciilari, supplicando ut mite
velit cum en procède re.
Dominus Fiscampnensis : videtur siin quod ipsa relapsa est et débet proponi
verbum Dei ; itemquc schedula > nuper lecta legatur seu declaretur. Et, his
peractis, domini judices habent declarare eam hereticam et relinquere justitise
sœculari cum supplicatione antedicta.
Magister Johannes Pinchon : videtur eidem quod sit relapsa et de residuo se
refert ad dominos doctores thcologix.
Magister Guilleimus 4 Erardi dicit quod relapsa est ; et, ex quo relapsa, est
justitise sœculari relinquenda. De residuo, ut dominas Fiscampnensis.
Magister Robertus Gilbert, decanus cappelhv domini nostri régis, doctor in
sacra pagina, ut prœcedens.
I. AC : icdiild : B : ,-edula. — 2. C : Gilberl. — 3. Ms. : cedtila. — 4. Ibid.
Guillermus.
382 PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC
Reverendus in Christo pater, dominus abbas monasterii Sancti
Audoeni Rothomagensis, deliberavit prout dominus abbas Fiscamp-
nensis prœdictus ' .
Magister Johannes de Castellionc, sacrai theologia; - doctor, archi-
diaconus et canonicus ecclesias Ebroicensis, deliberavit prout domi-
nus abbas Fiscampnensis praedictus.
Magister Erardus Eniengart % sacne théologie doctor, deliberavit
conformiter ad deliberationem domini abbatis Fiscampnensis ante-
dicti I.
Magister Guillelmus Boucherii, sacnt théologie' doctor, delibera-
vit quod dicta mulier relapsa est et condemnanda tanquam hx-retica.
Et, de residuo, stat in deliberatione pritdicti domini abbatis Fis-
campnensis.
Reverendus pater dominus Petrus, prior prioratus de Longavilla-
Giffardi >, sacra; theologiit doctor, deliberavit quod si, cessante
passione, dicta mulier confessa est illaqua; continentur in schedula ^,
stat in deliberatione ' domini abbatis Sanct.t'-Trinitatis Fiscamp-
nensis.
Magister Guillelmus Haiton^, bacbalarius in sacra theologia, deli-
beravit quod, attentis articulis perlectis, dicta mulier relapsa est et
Dominus abbus sancti Audoeni, ut dominus Fiscampnensis, et quod est
relapsa.
Magister Johannes de Chasteillon, /// domi}ius Fiscampnensis 9.
Magister Erardus Emengard, ut prxcedens.
Magister Guillelmus ^° [\e] Bouchier : relapsa est et condemnanda '^ tan-
quam hœrelica. Et, de residuo, iil dominus Fiscampnensis.
Donrinus Prior de Longavilla : si, cessante passione, confessa fuerit, ut con-
tinetur in schedula '',Jicndum est ut dicit dominus Fiscampnensis.
Magister Guillelmus ^i Hecton : quod, attentis articulis perlectis ^^, videtur
I. C omtt prœd ictus. — 2. C omet sacra' tht'otogix et ajoute in theologia après
doctor. — 3. C ; Emengard. — 4. C ; prœdicti. — 5. C : Giiiffardi. — 6. AC :
scedida; C : cedula. — 7. /iC ajoutent dicti. — 8. C ; Gidllernius Haillon. —
9. t7,fol. 33, vo. — 10. Ms : Guillermtis. — 11. Ibid. : coiideinpnanda. — 12. Ibid. :
cedula. — 13. Ibid. : Giiille.rmns. — 14. Ibid. : perlecta est (sic).
PROCÈS DIL CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC 383
condemiKinda tanqiuim ha?retica. Et stat in deliberatione domini
Fiscampnensis.
Magister Andréas Margmrie, licentiatus in jure civili et bachala-
rius in jure canonico, archidiaconus Parvi-Caleti et canonicus
Rothomagensis ; magister Johannes Ad-Ensem, licentiatus in jure
civili, canonicus Rothomagensis ' ; magister Johannes Garini, decre-
torum doctor, canonicus ecclesias Rothomagensis, deliberaverunt
contormiter ad dominum Fiscampnensem, superius nominatum.
Magister Dionysius GasiincI, in utroque jure licentiatus, canonicus
Rothomagensis, deliberavit quod dicta mulier relapsa est et ha^re-
tica, ac justitiae s^tculari relinquenda et absque supplicatione.
Magister Pasquerius de Vallibus, decretorum doctor., ecclesiarum
Parisiensis et Rothomagensis canonicus, deliberavit conformiter ad
deliberationem dicti domini abbatis Fiscampnensis, et absque suppli-
catione.
Magister Petrus de Houdenc ^, sacrae théologie doctor, deliberavit
quod, secundum judicium suum, attentis derisionibus et modis ip-
sius mulieris, sibi videtur quod semper fuerit hagretica, et quod de
facto relapsa est, et per consequens censenda est ha^retica et relin-
sibi quod est relapsa et condemnanda tanquain hxretica etc., al doniinus Fis-
campnensis.
Magister Andréas Marguerie, ut doniinus Fiscampnensis.
Magister Johannes Garin, ut doniinus Fiscampnensis.
Magister Johannes Ad-Ensem, ut dominus Fiscampnensis.
Magister Dionysius 3 Gastinel : quod ipsa 4 relapsa est et hxretica ac justi-
tiœ sxculari relinquenda absqtie supplicatione.
Magister Pasquerius de \'aul.\, ut dominus Fiscampnensis, et, de supplica-
tione, ut prœcedens.
Magister Felrus de Hodengo : secundum judicium suum, attentis derisioni-
bus > et modis, sibi videtur quod semper fuit hivretica ; et de facto relapsa est
1. C : par interversiou, magister Jolianiies Ad-Einetn etc.. vient après iiia-
i^'ister Johannes Garini etc.. — 2. C : Hodenc. — 3. Ibid. : Dyonisiiis. —
4. IbiJ. : die est ajouté devant ipsa. — 5. Ms. ; derrisionibus.
384 PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC
quenda in manibus justitire sitcularis, secundum delibera-
tionem dicti domini ' Fiscampnensis.
■ Magister Johannes de Nibat, sacrae theologia; doctor, deliberavit
quod dicta mulier relapsa est et impœnitens, ac censenda est h«re-
tica. Et est in deliberationesa;pedicti domini abbatis Fiscampnensis.
Magister Johannes Fabri, sacras theologiic doctor, deliberavit quod
dicta mulier est pertinax, contumax et inobediens ; et, de residuo,
stat in delibefatione domini abbatis Fiscampnensis, superius nomi-
nati -.
Reverendus in Christo pater, dominus Guillelmus, abbas de Mor-
tuo-Mari, sacnt theologiïe doctor, stat in deliberatione domini Fis-
campnensis pr;edicti.
Magister Jacobus Gm<'5^o», sacrœ théologie doctor, deliberavit con-
formiter ad deliberationem pritfati domini abbatis Fiscampnensis.
Magister Nicolaus Coppeqmsm ', bachalarius in sacra theologia,
canonicus ecclesias Rothomagensis, stat in deliberatione domini Fis-
campnensis.
Dominus Guillelmus de Deserto, canonicus ecclesias Rothomagen-
sis, deliberavit prout dominus abbas Fiscampnensis prajnominatus.
Magister Petrus Mauricii, sacr^ theologi^e doctor, canonicus Ro-
thomagensis, deliberavit quod dicta mulier censenda et judicanda
et consequenter censenda est hxretica et relinquenda in manihus justilix sxciila-
ris, etc., ut dominus Fiscampnensis.
Magister de Nibat : apparet sibi quod débet judicari relapsa et impœnitens
est ac censenda hœretica etc., ut dominas Fiscampnensis.
Magister Johannes Fabri : pertinax est, contumax, inobediens, et, de resi-
duo, ut dominus Fiscampnensis.
Dominas abbas de Mortuo-Mari, ut dominus Fiscampnensis.
Magister Johannes Maugier, ut dominus Fiscampnensis.
Magister Jacobus Guesdon, /// dominus Fiscampnensis.
Magister Nicolaus Couppequcsnc, ut dominus Fiscampnensis.
Magister Guillelmus 4 de Deserto, ut dominus Fiscampnensis.
I. A ajoute ahhatis. — 2. Cornet svpeiius iiominati. — 3. C ; Coiippeijiic-siw.
4. Ibid. : Giiitlcniius'.
PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC 385
est rclapsa; et stat cum deliberationc projfati domini abbatis Fis-
campnensis.
Magister Guillelmus Je Baudribosco, bachalarius in sacra theolo-
gia ; magister Nicolaus Caval, licentiatus in jure civili ; magister
Nicolaus Z,o/5f//<^«r \ magister in artibus ; magister Guillelmus de
Gardinis, doctor in medicina, canonici ecclesiïe Rothomagensis, de^
liberaverunt prout dominus Fiscampnensis pnedictus.
Magister Johannes Tipha'uie, doctor in medicina ; magister Guil-
lelmus de Liveto, licentiatus in jure civili; magister Gauffridus de
Croteyo, licentiatus in jure civili; magister Petrus CarreJ \ licen-
tiatus in jure civili, deliberaverunt conformiter ad deliberationem
dicti domini abbatis ' Fiscampnensis.
Magister Johannes Dulcis, licentiatus in utroque jure ; magister
Johannes CoUumbelli, licentiatus in jure canonico ; magister Auber-
tus Morelli, licentiatus in jure canonico ; frater Martinus Lavenu,
deordine Fratrum Pnvdicatorum ; magister Ricardus deGroucheto "^,
Magister Pdrus Mauncii : judicaïuia est et cciisemia rehipsa, etc., lit domi-
nus Fiscampnensis.
Magister Guillelmus > de Baudribosco,
Magister Nicolaus Caval '', \
Magister Nicolaus Loiseleur,
Magister Guillelmus ' de Gardinis,
Magister Johannes Tiphane,
Magister Guillelmus ** de Liveto,
Magister Gaufridus de Crotay,
Magister Johannes Dulcis,
Magister Johannes Colunibelli,
Magister Aube) tus Morelli,
Magister Petrus Carré (j/V),
Frater Martinus Lavenu,
Magister Ricardus de Groucheto,
ut dominus Fiscampnensis.
i. C : Loiseleur. — 2. A : Carre. — 3. ^ omet al'batis. — 4. C : Groiiceio. —
5. Ms. : Guiltcrmiis. — 6. //'/(/. / Amal (sic). — 7. Ibid. : Gnillermus. — 8. Ibid,
idem.
Procès ue Jeanne d'Arc.
^S
386 PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC
bachalarius in ' theologia ; magister Johannes Pi^ache, bachalarius
in theologia ; magister Guillelnius de Caméra, licentiatus in medi-
cina, deliberaverunt conformiter, prout praedictus dominus - abbas
Fiscampnensis.
Magister Thomas de Courcellis, bachalarius in theologia, eccle-
siarum Laudunensis et Morinensis ' canonicus ; frater Ysambardus
de Petra, de ordine Fratrum Pr;\:dicatorum, deliberaverunt confor-
miter ad deliberationem s;\:pedicti domini abbatis Fiscampnensis ;
addendo quod dicta mulier adhuc caritative moneatur de salute
anima; suai, et dicatur sibi quod non habeat amplius sperare de vita
sua temporali.
Magister Johannes Mrt«^7>/', licentiatus in jure canonico, canonicus
ecclesix' Rothomagensis, dcliberavit prout dominus Fiscampnensis
antedictus.
Demum, auditis opinionibus singulorum, nos, judices pra.^dicti,
eisdem regratiati sumus, atque conclusimus ulterius contra ipsam
Johannam, tanquam contra relapsam, esse^ procedendum secundum
quod juris et rationis.
MeRCCUH P.1:NU1.T1.MA MAII et ULTIMA die > HUJUS PROCESSUS ^.
Item, in crastinum, scilicet die mercurii immediata et px-nultima
mensis maii antedicti, citata fuit ex parte nostri prajdicta Johannaad
Magisicr Johainics Pigaclic, /// dominus Fiscanipiieiiùs.
Magister GuUIcIdius " de Ciuuera, ut dominus Fiscampnensis.
Fraler Ysenihardus de Petra, ut dominus Fiscampnensis ; moneatur carita-
tive de salute animge et dicatur eidetii quod non haheat sperare de vita temporali.
Magister Thomas de Courcellis, ut dominus Fiscampnensis.
Quitus auditis, domini judices concluserunt fiendum ut ipsi domini delibera-
verunt.
Et postea fuit lecta schedula ^ sentenlix feroidx 9.
I. C ajoute sacra. — 2. Cornet dominus. — i. AC : Morinensis et Laudunensis .
— 4. ABC : esset {sic). — 5 . AC : dies. — 6. En marge de ABC. — 7. Ms. : Gitiller-
mtis. — 8. Ms. : cedula. — 9. U, fol. 38 vo-39 ro.
PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC 387
ipsum diem mercurii, ad audiendum jus, per exsecutorem citatio-
num in hac causa a nobis deputatum, prout ex tenore litterarum
nostrarum et relationisexsecutorislatius constat. Quarum litterarum
ténor sequitur et est ta lis ' :
Tknok citationis ï
« Petrus, miseratione divina Hpiscopus Belvacensis, et Johannes
Magistri, vicarius prœclari doctoris, magistri Johannis Gravèrent, in
regno Francise fidei et ha.Teticie pravitatis Inquisitoris a Saiicta Sede
apostolica deputati, omnibus presbytcris publicis, ccclesiarum 3 rcctori-
bus, in hac civitate Rothomagensi et diœcesi ubilibet constitutis, et
eorum cuilibet, prout fuerit requisitus, saluteni in Domino. Cum, certis
causis et rationibus latius declarandis, qutedam fœmina Johanna, la
Piicelk vulgariter nuncupata, in nonnullos errores contra fidem ortho-
doxam relapsa, dictos errores in facie Ecclesise publice abjuraverit, in
quibus reincidisset, prout, [tam] ex suis confessionibus et assertionibus
quam alias, débite et sufficienter constitit atque constat : hinc est quod,
vobis et vestrum cuilibet, prout fuerit requisitus, districte praecipiendo,
mandamus,quatenus, unus alium minime exspectans, nec unus pro alio
se excusans, citetis dictam Johannam ad comparendum personaliter
coram nobis ad diem crastinam, hora octava de mane, ad locum Veteris
Fori, Rothomagi, visuram scilicet eam per nos relapsam, excommunica-
tam et hivreticam declarari, cum intimatione sibi facta in talibus assueta.
Datum in cappella domus archiepiscopalis Rothomagensis, die martis,
XXIX 4 mensis maii, anno Domini millesimo CCCC. XXXI., post
t'estum Trinitatis Domini. » Sic signala : « G. Manchon. G. Boscgltl-
LAUME >. »
Item sequitur ténor relationis exsecutioxts citationis pr.edict.e ^
« Reverendo in Christo patri ac domino, domino Petro, miseratione
divina episcopo Belvacensi, ac 7 vencrabili et religioso viro, fratrijohanni
Magistri, vicario prœclari doctoris, magistri Johannis ^ Gravereiil, in
I. AC omettent el est lalis. — 2. Hn marge de ABC. — 3. ^ ; earuiii. — 4. Q :
XIX. — '). A : Boisgtiillaume. — 6. AC en marge : Ténor relationis citationis ; B en
marge : Ténor citationis. — 7- Q ■' <''• — 8. C omet Magistri, vicario prxchri
doctoris magistri Johannis.
388 PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC
regtio Francise fidei et hceretica; pravitatis Inquisitoris a Saiicta Sede
apostolica deputati, vester humilis Johannes Massieu, presbyter, decanus
chi'istianitatis Rothomagensis, reverentiam debitam, cum omni obedien-
tia et honore. Noverint reverendx- paternitatcs vestra^ me, virtute man-
dat! vestri mihi prassentati, cui hie ' meae présentes sunt annexa;,
citasse personaliter quamdam fœminam, vulgariter dictam la Pucellc,
ad comparendum personaliter coram vobis, ad hanc diem mercurii post
festum sanctx' Trinitatis Domini, pœnultimam prœsentis mensis maii,
hora octava de mane, ad locum Veteris Fori, Rothomagi, juxta formam
et tenorem dicti mandati vestri, et secundum quod fieri mandabatur.
Quas privmissa, sic per me facta, reverendis paternitatibus vestris signi-
fico per pra^sentes, sigillo - mec sigillatas 5. Datuni anno Domini, mil-
lesimo CCCC. tricesimo primo, die mercurii praedicta, hora septima de
mane. »
* Deinceps, circa horam nonam de mane ejusdem diei, nobis,
judicibus antedictis, exsistentibus in Veteri Porc Rothomagensi,
prope ecclesiam Sancti-Salvatoris ; prsesentibus et assistentibus :
reverendis in Christo patribus, dominis episcopis Morinensi et
Noviomensi ; magistris Johanne de Castellione, Andréa Margnerie,
Nicolao de Vcnderés, Radulpho Rousselli, Dionysio Gasttnel, Guil-
elmo le Botichier, Johanne Alespéc, Petro de Houdenc ^, Guillehno
Haiton ^, Priore de Longavilla, Petro Mauricii, et quampluribus
aliis dominis et magistris, ecclesiasticis viris; fuit adducta pr:t'dicta
Johanna. et coram nobis, in conspectu populi in magna nmltitu-
dine tune in eodem loco exsistentis '', supra scafaldum ' seu ambo-
* An)w Dotnini millcsimo qiiadriiigcHlcsimo tricesimo primo, die mercurii
pcrnultima mensis maii, coram dominis judicibus, prope ecclesiam Sancli Sal-
vatoris Rothomagensis, assistentibus reverendis in Christo patribus, dominis
Morinensi et Noviomensi^ episcopis; magistris Johanne de Chasteillon,
Andréa Marguerie, Nicolao de Venderez, Radulpho Rousselli, Dionysio Gas-
tinel, Guillehno le Bouchier, Petro de Hodenco, Guillelmo Hecton, Priore
I. AB et Q : hxc. — 2. C : signo. — 3. C ; sigillatas signo meo. — 4. C :
Hodenc. — 5. C : Haillon. — 6. Q : exsislenle. — 7. Q : scalfaldum. — 8. Ms. :
Novionensi.
PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC 389
nem posita. Pro ejus quoque salutari admonitione et populi asdifl-
caiione, fuit fiicta ' solemnis pnedicatio per eximium theologicX-
doctorem, magistmm Nicolaum Midi ; qui in principio assumpsit
verbum Apostoli, prima ad Corinthios, xu" capitule, scriptum :
« Si quid patitur unum membrum, compatiuntur alia membra. »
Finita vero pniidicatione, rursum ipsam Johannam monuimus ut
saiuti anim:v sui\2 consuleret et intenderet de malefactis suis, pœni-
tendo et veram contritionem assumendo ; ipsamque exhortati sumus
ut crederetconsilio clericorumet notabilium virorum.quieam doce-
bant et instruebant de pertinentibus ad salutem, et specialiter con-
silio duorum venerabilium Fratrum Prx'dicatorum juxta eam tune
exsistentium, quos eidem administravimus, ut eam continue
instruerent, et sibi salutares admonitiones et salutifera consilia
sedulo impenderent. Quibus sic peractis, nos, episcopus et vicarius
pntdicti, habito respectu ad pra?missa, per qua^ constat praefatam
mulierem a suis erroribus obstinataque temeritate et nefandis cri-
minibus nusquam veraciter recessisse ; quin imo diabolicam obstina-
tionis sua; malitiam, in fallaci contritionis, pœnitentias ac emenda-
tionis calumniosa ^ simulatione, cum sancti divini nominis perjurio
ac ineffabilis su^e majestatis blasphemia, multipliciter damnabilio-
rem ostendisse; atque per ha."c ut obstinatam, incorrigibilem et
hsereticam, ac in iiieresim relapsam, omni gratia et communione per
nos in priori sententia misericorditer oblatis, penitus indignam ;
de Longavilla, Pciro Mauricii, Rohcrio Gilbert, decano cappellœ douiiiii uostri
régis, Thoma de CourcelUs. Fuit dicta Johaïuui cilata ad illain dieiii ad
andiendum jus. Per decanum fuit etiam adducla.
Magister Nicolaus Midi, praedicator, incepit prœdicatioiieni, et fuit theiua :
^'' Si quid patitur unum nieiiibruiii, compaiiuiitur alia mciuhra », ad Corin-
thios, duodecinw capitulo.
Et deiiide, ipsa prxDiouila quod pro saliile aninwB suœ crederet dericis et
notabilibus dominis qui eam docerent et instruerent pro sainte ejus animœ, fuit
sententia definitiva lata per organum domini Belvacensis '.
I. Q omet facta. — 2. .-i : caltivipuiosa ; B : calnnifviia (sic). — 5. L', i'ol. 34, ro.
390 PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC
attentisque omnibus et singulis in hac materia considerandis ; de
multorum peritorum matura deliberatione et consilio, ad nostram
sententiam definitivam processimus in hune modum :
«In nomine Domini, amen. Quolicns ha;resis pestiferum
virus uni mcmbrorum Ecclesia: pertinaciter inhajret atque
ipsum in mcmbrum ' Satana; ^ transfigurât, diligenti studio
curandumcst ne,per rcliquas partes mystici corporis Christi,
serpere possit hujus perniciosa^ labis nefanda contagio.
Sanctorum quoque patrum instituta decreverunt hasreticos
obduratos potius separari oportere a medio justorum, quam
illorum viperea pernicies in sinu pix matris Ecclesiae, cum
ca[;terorum fidelium gravi periculo, foveretur. Cum itaquc
nos, Petrus, miseratione divina Belvacensis episcopus, et
frater JoHANNES Magistri, vicarius pra^clari ' doctoris Johan-
nis Gravèrent, Inquisitoris hœretica.- prajvitatis, et ad cau-
sam istam specialiter ab eodem deputatus, judices compé-
tentes in hac parte, te, Johannam, vulgaritcr dictam hi
PuceJlc, in varios errores variaque crimina schismatis, ido-
latria;, invocationis da^monum, et alia permulta incidisse
justo judicio decLaraverimus ; et nihilominus, quoniam
Ecclesia non claudit gremium redcunti, nos, existimantes
te pura mente et fide non ficta ab hujuscemodi erroribus et
criminibus recessisse, dum ccrta die illis renunciasti et
publice jurasti, vovisti atque promisisti nunquam in ipsos
errores aut quamcumque hasresim, cujuscumque suasu aut
alias quomodolibet, te fore revcrsuram ; sed potius in uni-
tate Ecclesiae catholicae et communione Romani pontificis
jugiter permansuram, prout in schedula ^ tua, propria manu
1. C : immhronnn^ — 2. ABC : Salhanx. — 3. ABC ajoutent magistri.
4. ABC : scedulû.
PROCP.S DE CONDAMNATION DE JEANNE DARC 39I
subscripta, latius continetur ; deinceps vero, post hujusce-
modi tuorum errorum abjurationern, irruente et seducente
cortuumauctore schismatis et ha:resis,te in eosdem errores
et in praîfiUa crimina, ex tuis confessionibus spontaneis et
assertionibus, iterum (proh dolor!) incidisse, velut canis
ad vomitum reverti solet, sufficienter et manifeste constat ;
potiusque te corde ficto quam animo sincero et fideli, tuas
adinventiones crroneas antea verbo tenus abnegasse, claris-
simis judiciis, habuimus comprobatum : hinc est quod, te
in sententias excommunicationis, quas primitus incurreras,
et in errores pristinos reincidisse déclarantes, te relapsam et
haereticam decernimus, et per hanc sententiam nostram,
quam pro tribunali sedentes, in his scriptis proferimus et
pronuntiamus, te, tanquam membrum putridum, ne caetera '
membra pariter inficias, ab ipsius Ecclesiae unitate rejicien-
dam et ejus corpore abscindendam % necnon potestati saecu-
lari relinquendam, decernimus,. prout rejicimus abscindi-
mus 'et relinquimus; rogantes eamdem potestatem saecula-
rem quatenus, citra morlem et membrorum mutilationem,
circa te suum judicium moderetur ; et si in te vera pœni-
lentia." signa apparuerint, tibi ministretur pœnitentia^ sacra-
mentum. »
« In nomine Domini, amen 4. Universos Ecclesiae pastores,
qui lidelem dominici gregis curam gerere exoptant, summa
ope niti decet ut, quanto errorum perfidiosus sator pluribus
dolis virulentisque fraudibus ovile Christi satagit inficere,
tanto majori vigilantia et instantiori sollicitudine pernicio-
sis ejus conatibus obsistere laborent, pra^sertim instantibus
I. AC ajoutent Christi. — 2. Q : abscideudam. — ^. Q : abscidiiiius. — 4. AC
en marge : Isla juil pro majori parte lecta ante abjurationern qiioiidatn Johannx ; B
en marge : Ista seitienlia fuit in parte promiiitiala ante abjurationern.
392 PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC
periculosis temporibus,quibus plerosque pseudo-prophetas,
introducentes sectas perditionis et erroris, venturos in
mundum apostolica senlentia praedixit; qui variis et pere-
grinis doctrinis fidèles Christi abducere possent, nisi sancta
mater Ecclesia sanai doctrina:- et sanctionum canonicarum
prassidiis eorum adinventiones erroneas diligentiori opéra
depellere studeret. Cum itaque coram nobis, Petro, misera-
tione divina Belvacensi episcopo, et fratre Johanne Magis-
tri, vicario in hac civitate et diœcesi pra:clari doctoris magis-
tri Johannis Gravèrent, Inquisitoris hajreticcX: pravitatis
in regno Francia^, et per eumdem ad causam pra^sentem
specialiter deputato, judicibus competentibus in hac parte,
tu, Johanna, vulgariter dicta la Pucellc, super quam pluri-
mis perniciosis criminibus delata fueris et in judicium fidei
evocata : hinc est quod, visis et diligenter inspectis série
tui processus et omnibus in codem agitatis, prajcipue res-
ponsionibus, confessionibus et assertionibus per te datis*;
attentaque percelebri deliberatione magistrorum Facultatum
theologia: et decretorum in Universitate Parisiensi, imo
etiam et ipsius totius Universitatis aliorumque insuper
pnulatorum, doctorum et peritorum, tam in sacra pagina
quam in juribus canonico et civili, in hac urbe Rothoma-
gensi exsistentium et alibi in multitudine copiosa, super
qualificationibus et determinationibus tuarum assertionum,
dictorum et factorum ; habitisque consilio et matura deli-
beratione cum practicis fidei christianaj zclatoribus ; consi-
deratis etiam et attentis per nos circa ha^c merito attenden-
dis et considerandis, ac quœ nos et quemlibet recte judican-
tem movere potuerunt et debuerunt : nos, Christum et
honorem fidei orthodoxas pras oculis habentes, ut de vultu
Domini judicium nostrum prodeat, dicimus et decernimus
te revelationum et apparitionum divinarum mendosam con
PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC 393
fictricem, perniciosam seductricem, pracsumptuosam ■, levi-
ter credentem temerariam, superstitiosam % divinatricem,
blasphemam in Deum, Sanctos et Sanctas, et ipsius Dei in
suis sacramentis contemptricem, legis divina:;, sacra: doctri-
na,^ ac sanctionum ecclesiasticarum praevaricatricem, sedi-
tiosam,crudelem,apostatricem,schismaticam 5, in fide nostra
multipliciter errantcm, et per pn\:missa te in Deum et sanc-
tam Ecclesiam modis pra^dictis, temere deliquisse. Ac insu-
per quia, licet débite et sufficienter, tam per nos quam
parte nostra, per nonnullos scientificos et expertos doctores
ac magistros, salutem animaj tua: zelantes, sajpe et saspius
admonita fueris^ ut de prïedictis te emendare, corrigere nec-
non dispositioni, determinationi et emendationi sancta:
matris Ecclesi^ submittere velles ; quod tamen noluisti
nec curasti ; quin imo expresse, indurato animo, obstinate
atque pertinaciter denegasti, ac etiam expresse et vicibus
iteratis domino nostro Papa:, sacro generali Concilio sub-
mittere recusasti : h[nc est quod te, tanquam pertinacem
et obstinatam in prasdictis delictis, excessibus et erroribus,
ipso jure excommunicatam et haereticam declaramus ;
tuisque erroribus in publica praedicatione propulsatis, te,
tanquam membrum Satanae-^, ab Ecclesia praecisum, lepra
ha^resis infectum, ne alia Christi membra pariter inficias,
justitiae saeculari relinquendam decernimus et relinquimus ;
rogando 5 eamdempotestatem ut, citra mortem et membro-
rum mutilationem, circa te judicium suum moderare velit,
et, si in te vera pœnitentia: signa apparuerint, tibi minis-
tretur pœnitentiie sacramentum. »
I. A : prxsumpliiosam après tenierariatu. — 2. A omet superstitiosam. — ^. A :
scismaticatn. — 4. ABC : Sathanœ. — ^. A : rogantes.
394 PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC
Ego vero GiiiUehnus Colles, alias Boscguillaume, preshyier ', iwiavius
prœiwminatus^^ affirma prœdictam collaiioiicni débite eu m vegisiro originali
fuisse factam; et ideo prxsenieiu processum, seplies vigiiiti et oelodeeiiii 5 folia
continentem 4, signo nieo manuali signavi, cum duohiis 5 notariis iufra signatis,
hic me manu propria subcribens. Boscguillaume.
Ego ^ vero Guillelmus Manchon, presbyter Rotbomageiisis diœcesis, publiciis
apostolica et imperiali auctoritalibiis ciiriœque archiepiscopalis Rothomagensis
jiiratus notarius, et in prxsenli causacum notariis supra et iufra scriptis scriba,
affirma prœdiciam collatiauem débite esse factaiu cum originali regisiro ipsius
causœ. Et ideo huic prœseuii processui signum mauuale meum cum siguis et
subscriptionibus dictorum uotariorum apposui, hicque propria manu subscripsi.
G, Manchon 7.
Ego vero, Nicolaus Taquel, presbyter Rolhomageusis diœcesis, public us auc-
toritate imperiali curicvque archiepiscopalis Rothomagensis notarius juratus, et
ad aliquam partent processus prœdicti vocatus, affirma collatiouem hujusmodi
processus, cum notariis supra scriptis, fieri vidisse et audivisse cum originali
regisiro dicti processus, bujusmodique collatiouem débite fictam fuisse. Qua-
propter, cum notariis hujusmodi, in ipso prœsenti processu manu propria me
subscripsi, et signum manuale meum hic apposai, requisHus. N. Taquel ^.
I. C ajoute Rothomagensis diœcesis. — 2. C : supriitiominatns. — 3. C ; duccnlii
et sex. — 4. C ajoute in singulis foîiis. — 5. C omet duobiis. — 6. C : Et ego.
— 7.5; ...affirma collationi processus prxdicti, cum notariis supra et infra scriptis,
présentent fuisse, ipsam collatiouem cum originali registre dicti processus débite factaiu
fuisse. Quapropter cum notariis hujusmodi in ipso pra'senti processu manu propria
me suhscripsi, et signum manuale meum hic apposui, requisitus. G. Manclxvi. —
8. En j5C traces des deux sceaux en cire rouge.
A seul porte l'empreinte du sceau de Tévêque et on y lit encore les lettres belva,
sans l'attestation suivante: Et ego vero,Guillermus Colles alias Bosguillainne, presbyter
Kottjomagensis diocesis puhlicus aucloritate apostolica et in venerabili curia arcliiepisco-
pali Rothomagensi notarius ac in présent i causa sive mater ia cum aliis scriba juratus,
affirmo collacionem presentis processus centuin et undecim jolia continent is débite cum
regisiro originali fuisse factam et ideo présentent processum in singulis folis manu
propria signavi et hic cum duobus aliis notariis me suscripsi nmnu propria in icstimo-
niuni premissarum. Bosguillaume.
Et ego, Guillermus Manchon, presbyter Rothomagensis diocesis, publicus apostolica et
imperiali auctoritatibus curieque archiepiscopalis Rothomagensis juratus notarius, et in
presenti causa cum notariis supra et infra scriptis scriba, affirmo predictam coltationem
débite esse factam cum originali registro ipsius cause et ideo huic presenti processu si-
gnum manuale meum cum signis et subscriptiombus dictorum notariorum apposui, hic
propria manu suscripsi. G. Manchox.
Et ego, Nicolaus Taquel, presbyter Rothomagensis diocesis, publicus auctoritate impe-
riali curieque archiepisôopalis Rothomagensis diocesis notarius juratus, et ad aliquam
partent dicti processus vocatus , affirmo collacionem hujusmodi processus, cum notariis
infrascriptis fieri vidisse et audivisse cum originali registro dicti processus, hujusmodi
collatiouem débite factam fuisse. Quia propter cum notariis hujusmodi et ipso presenti
processu manupropria me subscripsi et signum matinale tneum hic apposui, requisitus .
[QUIDAM ACTA POSTERIUS.
InFORMATIO, POSTHXSECUTION'EM, SUPER MULTIS FER EAM niCTIS IN ■ FIXE SUO
AC IN ^ ARTICULO MORTIS 5.
Item, jovis, septima die mensis junii, eodem anno, scilicet millc-
simo quadringentesimo tricesimo primo, nos, judices antedicti, ex offi-
cio nostro fecimus certas informationes super aliquibus + qua; dicta
quondam Johanna dixerat coram fide dignis, ipsa adhuc in carcere
exsistente, antequam ducereturad judicium.
Et primo venerabiliset > circumspectus vir, magister Nicolausde
Vendcrcs, licentiatus in jure canonico, archidiaconus de Augo [et
■canonicus] in ecclesia Rothomagensi, astatis lu annorum vel circa,
testis productus, juratus, receptiis et examinatus dicta die, dixitper
suLim juramentum quod, die mercurii, p^enultima mensis maii, in
vigilia festi Eucharistias Domini nostri Jhesu Christi, ultimo pr^ete-
riti, ipsa Johanna adhuc exsistente in carceribus, quibus detinebatur
in Castro Rothomagensi, dixit quod, attento quod voces venientes ad
eam sibi promiserantquod Hberaretur a carceribus et videbat contra-
rium, percipiebat et sciebat quod fuerat et erat per eas decepta.
Item, ipsa Johanna dicebat et confitebatur quod ipsa viderat et
audierat, propriis ocuUs et aurihus, voces et apparitiones de quibus
ht mentio in processu ; et ad h^c prsesentes erant, sciHcet nos,
prasdicti judices, magistri Petrus Mauricii, Thomas de CourcelHs,
I. C omet in. — 2. AC : et ariiciih. — 5.5 omet cette rubrique qui est en
marge de C. Les pièces qui suivent sont en BC écrites de la même main que
le reste des procédures ; mais elles cessent d'être revêtues de la signature qui
auparavant se trouvait apposée au bas de chaque feuillet; elles sont séparées par
une page blanche du texte du procès. — 4. C omet super aliquibus. — 5. C ; ar.
39^ PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC
Nicolaus Aucupis, frater Martinus Lnvenu, Johannes ToutnwUié ' et
dominus Jacobus Le Camus, cum pluribus aliis.
Frater Martinus Laî/mw, presbyter, ordinisFratrum Prasdicatorum,
«tatis xxxiii annorum vel - circa, testis prodiictus, receptus, juratus
et examinatus, dixit et deposuit quod ipsa Johanna, die qua fuit
contra eam lata sententia, de mane, antequam duceretur ad judicium,
in prassentia magistrorum Pétri Mauricii, Nicolai Aucupis et dicti
Toi itmou lié ejusdem loquentissocii, dixit ' et confessa est '^ quod ipsa
sciebat et cognoscebat quod per voces et apparitiones venientes ad
eam, et de quibus factafuerat s mentio in processu, decepta ** fuerat,
quoniam dict^ voces promiserant eidem Joiiann^e quod liberaretur
et expediretur a carceribus ; et bene percipiebatcontrarium.
Interrogatus quid " movebat dictam Johannamad hoc dicendum :
dixit quod, dictus ioquens, magistri Petrus Mauricii et Nicolaus
Aucupis, qui eam exhortabantur de sainte animas, et inquirebant ab
ea utrum verum crat quod ipsas voces et apparitiones habuisset; et
ipsa respondebat quod sic. Et in illo proposito continuavit usque ad
finem, et non determinabat proprie (saltem quod audiret Ioquens)
in qua specie veniebant, nisi, prout melius recolit, veniebant in
magna multitudine et quantitate minima. Et insuper ab eadem
Johanna dici et confitcri illo tune audivit quod, ex quo ecclesiastici
tenebant etcredebant quod, si qui essentspiritus venientes ad eam,
veniebant et procedebant a malignis spiritibus, ipsa etiam tenebat et
credebat hoc quod dicti ecclesiastici ex hoc tenebant et credebant, nec
amplius ipsis spiritibus fidemadhibere '^ volebat. Et, prout eidem lo-
quenti videtur, ipsa Johanna pro tune sana erat mente.
Item dixit ipse Ioquens quod, eadem die, a dicta Johanna audivit
dici et confiteri quod, licet in suis confessionibus et responsionibus
se jactasset angelum Dei apportasse coronam illi quem dicit regem
suum, et ipsam Johannam dictum angelum associasse, dumipsam
I. AC : JoutmouUiè. — 2. AC : eo. — y. A omet dixit. — 4. AC : fuil. —
5. Ibid., idem. — 6. AC omettent decepta. — 7- Q •' qui; ABC : quis. — %. A :
exhihere.
PROCE-S DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC 397
coronam deferebat illiquemdicit regem suum, cum aliis multis in '
processu diutius narratis ; verumtamen sponte, non coacta, dixit et
confessa fuit quod, quidquid dixisset et se jactasset de dictoangelo,
nallus tamen fuerat angélus qui dictam coronam apportasset ; imo
ipsamet Johanna fuerat angélus qu;\î eidem quem dicit regem suum
dixerat et promiserat quod, si eam poneret in opus, ipsum faceret
coronare Remis ; nec fuerat alia corona ex parte Dei missa, quidquid
ipsa dixisset et asseruisset, in deductione dicti processus, de dicta
corona aut signo dato illi quem dixit - regem suum.
Venerabilis et discretus vir, .magister Petrus Mauricii, sacra; theo-
logiiu professor, canonicus Rothomagensis, a^tatis xxxviii > annorum
vel circa, testis productus, receptus, juratus et examinatus
dicta die, deponit quod, die qua fuit sententia lata contra dictam
Johannam, ipsa Johanna adhuc exsistens in carceribus, ipse loquens,
qui de mane ad eam, causa exhortandi ipsam pro sainte animée ■*,
accesserat, audivit quod, ipsam sic exhortando et petendo ab ipsa
quid esset de dicto angelo, quem dixerat apportasse coronam illi
quem dicit regem suum, de quo fiebat mentio in processu, ipsa res-
pondit quod ipsamet eratille angélus.
Interrogata de corona quam sibi promittebat, et de multitudine
angelorum, qui associabant eam, etc. : respondit quod sic, et appa-
rebant sibi sub specie > quarumdam rerum minimarum.
Interrogata linaliter per loquentem utrum illaapparitio erat realis :
respondebat quod sic et quod realiter apparebant sibi, sive essent boni
spiritus, sive mali, dicendo sic in gallico : « Soient bons, soient mau-
vais esperils, il:^ me sont apparus. » Dicebat etiam dicta Johanna quod
audiverat voces, maxime hora Completorii, quando campanas pul-
santur ; et etiam de mane, dum pulsantur campana;. Et dum per
loquentem diceretur quod bene apparebat quod erant maligni spiritus,
qui eidem promiserant expeditionem suam, et quod erat decepta,
ipsa Johanna ad hoc dixit et respondit quod verum erat quod ipsa
I. A ajoute dicto. — 2. AC : dicit. — 5. B : XXFIII. — 4. AC ajoutent siix.
— 5 . AC : speciebus.
398 PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC
fuerat decepta. Et audivit etiam ab ea quod, an essent boni an ' mali
spiritus, se referebat viris ecclesiasticis. Et, prout sibi'videtur, Ikuc
dicendo, ipsa Johanna erat sana mente et intellectu.
Frater Johannes ToiUmoiiUé, presbyter, ordinis Fratrum Prœdica-
torum, «tatis xxiiii annorum vel circa, testis productus, receptus,
juratus et examinatus dicta die, dicit et deponit per suum juramen-
tumquod -, diequafuit sententia latacontra dictam Johannam, vide"
licet mercurii, in vigilia festi Eucharistie; Christi, ipse loquens, asso-
ciando fratrem Martinum Lavenii, ejus socium, quiad ipsam Johan-
nam, causa exhortandi dictam Johannam pro sainte aniuKv,
accesserat de mane, audivit primo a magistro Petro Mauricii, qui
jam ibi erat, quod ipsa dixerat et confessa fuerat quod, de corona,
non erat nisi fictio qurcdam \ et quod ipsamet erat angélus ; et hoc
referebat dictus magister ^ verbis latinis.
Et postea ipsa Johanna fuit interrogata de vocibus venientibus ad
eam et apparitionibus. Ipsa respondit quod reaHter audiebat voces,
maxime quando pulsabantur campanae, hora Completorii et Matuti-
narum ; quamvissibi fuisset protunc dictum per dictum magistrum
Petrum quod aliquando homines, audiendo pulsum campanarum,
credebant audire et intelligere aliquavcrba.
Item etiam dicta Johanna dicebat et confitebatur habuisse appari-
tiones, quii; veniebant ad eam, quandoque cum magna multitudine
et in minima quantitate, sivc in minimis rébus ; aHas figuram aut
speciem non declarando.
Item dicit quod, illamet die, postquam advenerunt in caméra qua
detinebatur dicta Johanna, nos, episcopus prœdictus, prjesente domino
vicario domini Inquisitoris, diximus eidem Johannae verbis gallicis:
« Or ça ', Jehanne, vous nous ave^ tons jour s ^ dit que vos voix vous
disoient que vous sériés délivrée, et vous véez^ maintenant comment elles
vous ont deceue ; dites nous maintenant là vérité. » Tune ipsa Johanna
ad hoc respondit : « Vraiement^jevoy bien qu'elles m'ont deceue. y^ Nec
I. AC : (lut. — 2. O omet giiod. — 3. AC : qiuvdatn fictio. — 4. AC ajoutent
Petrus, — 5. i? ; sa. — 6. C : tourjours.
PROCÈS DE CONDAMNATION DE JKANNE d'aRC 399
plus illo tune audivit ab ea dici, excepte quod in principio, ante-
quamnos, judicesantedicti, adveniremusaddictum ' locum ^ carce-
ris, ipsa Johanna fuit interrogata an credebat quod dictas voces et appa-
ritioncsa bonis aut malisspiritibus procédèrent. Ipsa Johanna respon-
dit : «'/^ ne sljhy ; je m'en ' aclens "^ à ma mère l'Eglise », vel sic :
« ou à entre vous, qui estes f^ens d'église ». Et, prout videtur eidem
loque nti, ipsa Johanna erat sana mente; et hoc etiam quod erat
sana mente, audivit ab eadem Johanna confiteri.
Dominus JacobusLf Canuts, presbyter, canonicus Remensis, ;eta-
tis Liiii annorum vel circa, testis productus, juratus et examinatus
dicta die, dicit et deponitper suum juramentum quod, die mercurii,
in vigilia festi Eucharistii\? Christi, ultimo pneteriti, ipse loquens,
hora de mane, ivit nobiscum, episcopo priedicto, in caméra in qua
dicta Johanna detinebatur, in Castro Rothomagensi, et ibi audivit
quod dicta Johanna dicebat et confitehatur publice et alta voce, tali-
ter quod omnes adstantes hoc audire poterant, videlicet quod ipsa
Johanna viderat apparitiones venientes ad eam, et etiam audiverat
voces, et quie eidem promiserant ^ quod liberaretur a carceribus ; et,
per hoc, ipsa bene cognoscebat quod ipsam deceperant, et quod, ex
quo ipsam sic deceperant, ipsa credebat quod non essent borne voces
seu res. Et, paulo post, ipsa confessa fuit peccata sua cuidam fratri
Martino, de ordine Prasdicatorum ; et postsacramentum contessionis
et pœnitentias, dum ipse frater vellet eidem Johann^e ministrare
eucharistie sacramentum, tenens hostiam consecratam in manibus
suis, petiit ab ea : u Creditis vos quod hic sit corpus Christi ? » Res-
pondit dicta Johanna quod sic, et *< hic solusqui me potest liberare;
peto quod mihi ministretur ». Et postea dictus frater dicebat eidem
Johanna; : « Creditisne amplius in istis vocibus } » Respondit ipsa
Johanna : « Credo in soluni Deum, et nolo amplius ridem adhibere
in ipsis vocibus, ex quo me sic deceperunt ^. »
I. C omet dictiiin. — 2. C ajoute tf/c//. — ^. A : je me en. — 4. C : attens. —
). C : promisentnt. — 6. li et Q : dccepeiint.
400 PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC
Magister Thomas de Courcellis, magister in artibus et bachalarius
forniatus in theologia, ietatis xxx annorum vel circiter, testis pro-
ductus, receptus, juratus et examinatus dicta die, dicit et deponit
per suum juramentum quod, die mercurii, in vigilia festi Eucliaristias
Christi, ipse ' loquens, exsistens in pra:;sentia nostra, cpiscopi pra^-
dicti, in caméra in qua ipsa Johanna detinebatur, in Castro Rotho-
magensi, audivit et intellexit ipse ^ loquens quod nos, episcopus
prredictus, diximus ipsi Johannas numquid voces su^e dixerant ei quod
liberaretur. Et ipsa respondit quod ipsa: voces sibi dixerant quod ipsa
liberaretur, et quod faceret bonum vultum. Addiditque dicta
Johanna, prout eidem loquenti videtur, in sententia : « Ego bcne
video quod fui decepta. » Et tune nos, episcopus prsedictus, prout
deponit dictus loquens, diximus eidem Johanna; quod ipsa bene
poterat videre quod hujusmodi voces non erant boni spiritus, vel
quod non veniebant a Deo ; nam, si ita fuisset, nunquam dixissent
falsuin seu mentiti fuisse-nt.
Magister Nicolaus Loiselleur ', magister in artibus, canonicus
ecclesiarum Rothomagensis et Carnotensis, a;tatis xl ^ annorum vel
circa, testis productus, receptus, juratus et examinatus dicta die,
dicit et deponit per suum juramentum quod, die mercurii, in vigi-
lia festi Eucharistiag Domini ', ultimo pra;teriti, ipse loquens qui,
dicta die de mane, veneratcum venerabili viro magistro Petro Mau-
ricii, sacras theologias professore, ad carcerem in quo Johanna, vul-
gariter dicta laPucelle, detinebatur, causa exhortandi eametmonendi
de salute sua ; requisita ut diceret veritatem de illo angelo, quem
dixerat in processu suo apportasse unam coronam multum pretio-
sam et de auro purissimo illi quem dicit regem suum, nec amplius
veritatem celaret, attento quod non erat plus ^ nisi de salute animai
suiï cogitandum : ipse loquens a dicta Johanna audivit dici quod
ipsamet Johanna fuerat qu^ nuntiaverat illi quem dicit regem suum
I. ABC : ipsa {sic). — 2. C ; dictus, — 3. C ; Loiseleur. — 4. A : qiiinquaginta ;
sur grattage en 5. — 5 . .4 omet Dovtiiii ; C : Christi. — 6. AC : amplius.
PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC 4OI
coronam de qua iit sermo ', et quod ipsamet fuit angélus, necfue-
rat alius angélus.
Et tune fuit interrogata si illi, quem dicit suum regem, fuerat rea-
liter tradita una corona. Respondit quod nihil aliud fuit, nisi
promissio coronationis illius - quem dicit regem suum, quam fecit
eidem, promittendo scilicet quod ipse coronaretur.
Dicit insuper dictus loquens quod pluries, tam in pn-escntia pnt-
fati magistri Pétri et duorum fratrum Pra^dicatorum quam ^ in nos-
tri priesentia, episcopi pntfati, et quam plurium etiam aliorum,
audivit a dicta Johanna quod ipsa habuerat realiter revelationes et
apparitiones spirituum ; quodque in hujusmodi revelationibus
decepta fuerat + ; et hoc tune bene cognoscebat et videbat, cum per
hujusmodi revelationes fuisset sibi promissa liberatio ejus a carce-
ribus, cujus contrarium percipiebat ; et si illi spiritus erant boni
vel mali, de hoc se referebat clericis ; sed illis spiritibus non amplius
fidem adhibebat nec adhiberet.
Item, dicit dictus loquens quod ipse exhortatus est eam quatenus,
ad tollendum errorem, quem seminaverat in populo, fateretur pu-
bliée se fuisse illusam et se populum illusisse, hujusmodi revelatio-
nibus fidem pr^ebuisse et exhortatam fuisse populum ad credendum
talibus, super hoc veniam humiliter petendo. Qu^e Johanna respon-
dit quod istud libenter faceret, sed non sperabat tune, cum opus
esset hoc facere, hujus reminisci, videlicet cum esset in judicio pu-
blico ; rogando confessorem suum quod istud reduceret sibi memo-
riae et cnetera conferentia ad salutem suam. Et ex hoc et multis
aliis indiciis, videtur dicto loquenti quod dicta Johanna erat sana
mente, tune exhibens magna signa contritionis 5 et pœnitentia^ de
criminibus per eam perpetratis ; quam audivit, tam in carcere, in
priesentia quamplurium, quam in publico judicio, cum maxima cor-
dis contritione ^ petere indulgentiam ab Angliciset Burgundis, quia,
ut fatebatur, fecerat eos interfici, fugari, et eosmultipliciter damni-
ficaverat.
I. C ; mentio. — 2. AC : ipsiiis. — 3. C omet quant. — 4. A omet fuerat. —
5. C ; contrictionis. — 6. C : conlrictione.
Procès de Jeanne d'Arc 26
402 PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC
[II.J ■
Sequiturten'OR litterarum quas dominus noster Rex scripsit Imperator] ,
Regibus, Ducibus et aliis principibus totius christianitatis.
Imperatoria vestra celsitudo, rex screnissimc et fratcr noster praîcarîs-
sime 2, zelantissimo afFectu honorem catholicss fidei- et nominis Christi
gloriam sedulo efflagitare comperta est ; cujus inclita studia et strenui
labores in tuitionem populi tidclis et malignantiuni hiçreticorum oppu-
gnaiionem assidue versantur; ingentique gaudio vestri exsultant animi,
quotiens exaltatio sacrosanctiv tidei et pcstilentiuni errorum oppressio
audiuntur in terris. Qua" res nos commovit utreccnier cujusdam erroneiv
divinatricis, in regno nostro Francorum a paucis erectix; temporibus, jus-
tam pro suis demeritis punitionem vestra^ serenitati perscriberemus.
Assurexerat equidem mulicr mira- pr;vsuniptionis, quani vulgus 3 Puel-
lani appellabat, adversus decentiani naturaj habitum sortita virilem, armis
induta militaribus, qux congressibus bellicis varias hominum strages di-
vcrsaque prœlia miscere t ausa est. lUuc quoque evasit sua privsumptio
ut se a Deo missam pro certaminibus prœiiorum gerendis, et Michivlem,
Gabrielem, Citterorumque angelorum multitudinem copiosam, un» cum
sanctis virginibus Katharina et Margareta, sibi visibiliter apparuisse jac-
taret. Rxc, per annuni ferme integrum, latos populos seduxit ita ut ma-
gna pars hominum, a veritate auditum avertens, ad fabulas jam convcr-
teretur, quas de gestis supcrstitios;v mulieris hujus fere per univcrsum
orbcm rumor vulgaris eflerebat. Tandem divina clemcntia, miserata pie-
bis suse, quam in novas et admodum periculosas credulitates ieviter ni-
miummoveri prospiciebat, priusquam,si spiritus ille ex Deocsset >, habc-
retur comprobatum, prasfatam mulierculam in nostras manus nostramquc
ditionom perduxit. Quanquam vero nostram gentem plurimis aftecisset
jacturis, permultaque nostris regnis incommoda tulisset, et graves pœnas
illico ab eadem exposcere liceret, nequaquam tamen hoc pacto injuriam
ulcisci fuit animus, aut sajculari judicio ipsam continue tradcre punien-
dam. Requisiti nempe sumus per ecclesiasticum prx'sulem in cujus diœ-
cesi deprehensa fuerat ut eam jurisdictioni Ecclesiœ redderemus judican-
dam, quoniam adversus fidem orthodoxam et christianam religionem gra-
viaet scandalosa crimina patrasse fercbatur. Nos quoque, velut christia-
I. ^C ; placent ici la revocatio Jratris Pétri Bosquier (C omet Bosquier) et la
sententia ejnsdem religiosi qui viennent ci-après p. 408 et 409. — 2. AC : carîssune.
— 3.C ; viiljo. — 4. B : misceri. — 5. O omet esset.
I
PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC 403
num regem decet, auctoritatem ecclesiasticam filiali reverentcs aiïcctu,
confestim antedictam mulierem judicio sanctx- niatris Ecclesia: et jurisdic-
tioni prœfati prx^sulis oxpedivimus. Qui profecto, cum grandi solemni-
tate et honoranda grayitate, ad Dei honorem et salutarem populi aîdifi-
cationem, una cum vicario Inquisitoris h:vreticit pravitatis sibi adjuncto,
processum celeberrimum in ea re deduxit. Postquam enim pnefati judices
mulierem hanc multis diebus interrogaverunt, confessioncs et assertioncs
ipsius per doctores et magistros Universitatis Parisiensis et aiios quam-
plures ' litteratissimos viros examinari fecerunt ; ex quorum dcliberatio-
nibus compertum habuerunt eamdem mulierem esse superstitiosam, di-
vinatricem, idolatram, d:vmonum invocatiicem, blasphemam ^ in Deum,
Sanctos et Sanctas, schismaticam 5 et in fide Christi multipliciler erran-
tem. Verum, ut misera peccatrix a tantis tamque perniciosis criminibus
purgaretur et anima ejus ab extremis sanaretur languoribus, fréquenter
caritativis exhortationibus per dies multos admonita exstitit ut, cunctis
abjectis erroribus, rectum callem veritatis introgrederetur, sibique de
gravi corporis et anima; periculo prx'caveret ; sed spiritus superbia; ita
mentem ejus occupaverat utsanis doctrinissalutiferisque consiliis ferreum
cor ejus nullo pacte emolliretur ; quin potius se cuncta, de mandate Dei
et sanctarum virginum sibi visibiliter apparentium, peregisse assidue jac-
tabat ; quodque casteris deterius erat, nuUum judicem recognoscebat in
terris ; nulli se submitterevolebat praster quam soli Deo et Beatis in pa-
triatriumphantibus, judicium domini nostri Summi Pontificis, Concilii o^e-
neralis et universiU militantis Ecclesice respuens. Ubi antedicti judices
animum illius tantopere obduratum conspexerunt, eadem mulier in con-
spectu populi educta est, suisque erroribus publica pn^dicatione declara-
tis et finalibus monitionibus expletis, tandem ipsorum judicum sententia
in ejus condemnationem + proferri cœpit ; verum 5, priusquam perlecta
fuisset, mutavit pnefota mulier pristinam sententiam, et meliora se dictu-
ram acclamavit. Quod cum judices exhilaranîi animo intellexerunt, spe-
rantes corpus et animam illius ^ a perditione redemisse, benignas aures
mulieri loquenti accommodaverunt ; quct- tune sese ordinationi Ecclesias
submisit, et suos errores pestiferaque crimina ore aperto revocavit et ab-
juravit, schedulam? hujus revocationis et abjurationis propria manu sub-
scribens ; sicque pia mater Ecclesia, gaudens super peccatrice pœniten-
tiam agentc, ovemque repertam ad caulas reducens, qu;v per desertum
aberraverat, ipsam carccribus, pro agenda salutari pœnitcntia, mancipa-
I. C : coniplurcs. — 2. A : Hiipbcniaiii. — 5. AC : scisvniticam. — 4. JE :
condeiiinationc. — 5..-fC : utruiii. — 6. AC : ipsius. — 7. B ; cedulani ; C : scdiilaiii.
404 PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC
vit. Sed ignis superbiae sux, qui suppressus fuisse vidcbatur, rursum fla-
tibus dœmonicis excitatus, in flammas pestiferas accensus est, rediitque
infelix mulier in errores et insanias falsas quos antea evomuerat. Demum,
prout ecclesiasticae sanctiones dictabant, ne civtera Christi membra dein-
ceps infîceret, judicio sscularis potestatis, qua^ corpus ejus igné creman-
dum esse censuit, relicta est. Videns vero misera sibi propinquum immi-
nere exitium, aperte cognovit et plane confessa est spiritus illos, quos
sibi visibiliter apparuisse frequentius asserebat, malignos et mendaces ex-
stitisse; liberationem quoque sui ipsiusa carcere per eosdeni spiritus fal-
so fuisse promissam, et sese illusani atque deceptam fatebatur.
Hic exitus, bic finis ejus fuit, rex serenissime, quem ad pr^esens reserare
duximus, ut rem ipsam certo cognoscere. ac de ejus mulieris egressu cas-
teros informare posset regia vestra celsitudo. Hoc unum enim fidelibus
populis admodum necessarium arbitramur, ut per vestram serenitatem et
casteros principes, tum ccclesiasticos, tum seculares, sedulo inducantur
catbolici populi ne superstitionibus et levitatibus crroneis leviter credere
pr^esumant ; pra.'sertim bis novissimis temporibus, quibus plurimos pseu-
do-prophetas et errorum disseminatores per varias regiones conspicimus
exoriri, qui, adversus sanctam matrem Ecclesiam, impudenti ausuerecti ',
universum Christi populum fortassis inficerent, nisi superna miseratio et
ejus fidèles ministri repcllendis atque puniendis reproborum hominum
conatibus vigiianti diligentia intenderent.
Vestram celsitudinem ^, rex serenissime, ad Ecclesia; suas et christianic
religionis tuitionem, per longœvos dies cum prosperitate et votivis > suc-
cessibus •», conservare dignetur Jhesus Christus. Datum Rothomagi, viii.
die junii >, 143 1 . »
[III.]
SeQUITUR TENOR LITTERARUM QUAS DOMIKUS NOSTER ReX SCRIPSIT Pr.ELATIS
ECCLESI^, DUCIBUS, CoMITIBUS ET ALIIS NOBILIBUS ET CIVITATIBUS REGNI
SUI Francise ^.
Révérend père en Dieu, il est assez commune renommée jà comme par-
tout divulguée, comment celle femme qui se fesoit appeler Jehannc laPu-
I. A omet erecti. — 2. C : serenitatem. — 5. C ; votihus. — 4. C : successivis. —
5. A ajoute anno Domini. — 6. BC en marge : Ténor litterarutn doinini noslri
régis traiistnissarutn prxlatis, ducibus, coviilibus (C omet comitihus) et aliis (C ajoute
viris) nohilïbus.
PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC 4O5
celle, erronée divinercsse, s'estoit, deux ans a et plus, contre la loy divine
et Testât de son sexe fémenin, vestue en habit d'omme, chose à Dieu ab-
hominable, et en tel estât transportée devers nostre ennemi capital, auquel
et à ceulx de son parti, gens d'église, nobles et populaires, donna souvent
à entendre qu'elle estoit envolée de par Dieu, en soy présumptueusement
vantant qu'elle avoit souvent communicacion personnelle et visible avec
saint Michiel ■ et grant multitude d'Angles et de Saintes de Paradis, comme
sainte Katherine et sainte Marguerite ; par lesquelx faulx donnez à entendre
et l'espérance qu'elle promectoit de victoires futures, divertit pluseurs
cuers - d'ommes et de femmes de la voye de vérité, et les convertit à
fables et ' mensonges *. Se vesti aussi d'armes appliquées pour chevaliers
et escuiers, leva estandard 5, et ^ en trop grant oultrage, orgueil? et pré-
sumpcion, demanda avoir et porter les très nobles et excellentes armes de
France, ce que en partie elle obtint, et les porta en pluseurs conflictz et
assaulx, et ses frères, comme l'en dit; c'est assavoir ung^ escu à champ
d'asur avec deux fleurs de Hz d'or, et une espée la pointe en hault, férue
en une couronne. En cest estât, s'est mise aux champs, a conduit gens
d'armes 9 et de trait en exercite '° et grans compaignies, pour faire et exer-
cer cruaultez inhumaines, en respendant le sang humain, en faisant sédi-
cions et commocions de peuple, le induisant à parjuremens et pernicieuses
rebellions, supersticions et faulse créance, en perturbant toute vraye paix
et renovellant " guerre mortelle, en se souffrant adourer et révérer de
pluseurs comme femme sainctifiée, et autrement dampnablement ouvrant
en divers autres '^ cas longs à exprimer, qui toutevoies en pluseurs lieux
ont esté assez congneuz, dont presque toute la chrestienté a esté fort scan-
dalizée. Mais la divine puissance, aiant pitié de son peuple loyal, qui ne
l'a longuement laissié en péril ne souffert demourer en vaines, périlleuses
et nouvelles crédulitez où si légièrement '' se mectoit, a voulu permettre,
de sa grant miséricorde et clémence, que la dicte femme ait esté prinse
devant Compiengne, et mise en nostre obéissance et dominacion. Et pour
ce que dès lors feusmes '4 requis par l'évesque ou diocèse duquel elle
avait esté prinse que icelle, comme notée et diffamée de crimes de lèse-ma-
gesté'S divine, lui feissions délivrer, comme à son juge ordinaire ecclésia-
stique, nous, tant pour révérence de nostre mère sainte Eglise de laquelle
I. AC : Michel ; B : Michil. — 2. C : cueiirs. — 3. AC ajoutent à. — 4, C ;
viensoinges. — 5. C : estandart. — 6. C omet et. — 7. C : orgitel. — 8. C ; un. —
9. C omet d'armes. — 10. A : exercice. — 11. AC : renouvellant. — 12. Q omet
.autres. — i^.A : longuement. — 14. AC : feumes. — 1$. C :niaiesté.
406 PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANME d'aRC
voulons les sainctes ordonnances préférer ànoz propres faiz et voulontez ',
comme raison est, comme pour honneur aussi et exaltacion de nostre
dicte sainte foy, lui feismes baillier la dicte Jehanne afin de lui faire son
procès sans en vouloir estre prinse par les gens et officiers de nostre justice sé-
culièreaucune vengence ^ >ou punicion, ainsi que faire nous 3 estoit raisonna-
blement licite, actcndus les+ grans dommaiges > et inconvéniens, les hor-
ribles homicides et détestables cruaultez, et autres maulx innumérables
qu'elle avoit commis à^ l'encontredenostreseigncurie et loyal peuple obéis-
sant. Lequel évesque, adjointavecluile vicaire de l'Inquisiteur des erreurs et
hérésies, et appeliez avec eulx grant et notable nombre de solennelz
maistres et docteurs en théologie et droit canon, commença par grant solen-
nité et deue gravité le procès d'icelle Jehanne. Et après ce que lui et le-
dit Inquisiteur, juges en ceste partie, orent par pluseurs et diverses jour-
nées interroguée la dicte Jehanne, firent les confessions et assercions
d'icelle meurement examiner par lesdiz maistres et docteurs, et généra-
lement par toutes les Facultez de l'estude ' de nostre très chière et très amée
fille l'Université de Paris, devers laquelle lesdites confessions et assercions
ont esté envolées. Parl'oppinion etdélibéracion desquelz, trouvèrent les-
ditz juges icelle Jehanne supersticieuse, divineresse, vdolatre, invoqueresse
de déables, blaphémeresse en Dieu et en ses Sains et Saintes, scismalique
et errant par moult de fois en la foy ■'* Jhcsu-Crist. Et pour la réduire
et ramener à l'unité 9 et communion de nostre dicte mère sainte Eglise,
la purgier de si horribles, détestables et pernicieux crimes et péchiez, et
guérir et préserver son âme de perpétuelle peinne '° et dampnacion, fu
souvent et par bien long temps très charitablement et doulcemei\t admon-
nestée à ce que, toutes erreurs par elle rejectées et mises arriére, voulsist
humblement retourner à la voye et droit sentier de vérité"; autrement
elle se mettoit en grief péril d'âme et de corps. Mais le très périlleux et
devisé'^ csperit d'orgueil et d'oultrageuse présumpcion, qui tous jours '3
s'efforce de vouloir cmpeschier et perturber l'union et seurté des loyaulx
chrestiens, telement occupa et détint en ses liens le courage d'icelle Jehanne
que, pour quelconque saine doctrine ou conseilz, ne autre doulce exhor-
tacion que on lui admenistra, son cuerendurcy et obstiné ne se volt hu-
milier ne amolir; mais souvent se vantoit que toutes choses qu'elle avoit
faictes estoientbien faictes, et les avoit faictes du commandement de Dieu
I. AC : vouîente:(. — 2. C : veugance. — ^. B : non. — 4. B : le — 5- C
dommages. — 6. AC : en. — 7. C omet de Veslude. — 8. AC ajoutent de. — 9. AC
l'union. — 10. C : peine. — 11. O omet de vérité. — 12. fîet O: divisé. — 13. C
tottrjours.
PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC 4O7
et desdites sainctcs vierges qui visiblement s'estoient à elle apparus, et,
qui pis' est, ne rccongnoissoit ne vouloit recongnoistre en terre fors que
Dieu seulement et les Sains de Paradis, en refusant et reboutant le juge-
ment de nostre saint père le Pape, du Concile général et de l'universal
Eglise militant. Et véans les juges ecclésiastiques son dit courage^ par
tant et si longue espace de temps endurcy et obstiné, la firent amener
devant le clergié et le peuple assemblé en très grant multitude, en la
présence desquels furent solcnnelment et publiquement par ung notable
maistre en théologie, ses cas, crimes et erreurs, à l'exaltacion de nostre
dicte foy [chrcstiennc], extirpacion des erreurs, édification et amendement
du peuple chrcstien, preschiez, exposez et déclairez, et de rechicf fu cha-
ritablement admonnestéc de retourner à l'union de sainte Eglise, et de cor-
riger 3 ses faultes et erreurs ; en quoy encores demoura pertinacc et obstinée.
Et ceconsidérans, les juges dessusdiz procédèrent à prononcier la sentence
contre elle, en tel eas de droit introduitte et ordonnée. Mais devant ce que
icelle sentence feust parleue, elle commença par semblant à muer son
courage^, disant qu'elle vouloit retourner à sainte Eglise ; ceque volontiers s
et joyeusement oïrent ^* les juges et clergié dessusdiz, qui à ce la re-
ceurent benignement, espérans par ce moien son âme et son corps estre
rachetez de perdicion et tourment. Adoncques se soubzmist à l'ordon-
nance de sainte Eglise, et ses erreurs et détestables crimes révoqua de sa
bouche et abjura publiquement, signant de sa propre main la cédule? de
ladicte révocacion et abjuracion ; et par ainsi, nostre piteuse mère sainte
Eglise soy esjoissant''' sur la pécheresse faisant pénitence, voulant la brebis
recouvrée et trouvée?, qui par le désert s'estoit égarée '° et fourvoiée,
ramener avec les autres, icelle Jehanne, pour faire pénitence salutaire,
condempna en chartre. Mais guères de temps ne fu illec que le feu de son
orgueil, qui sembloit estre extaint en elle, ne se rembrasast en flammes
pestilencieuses par les soufflemens de l'Ennemy; et tantost rencheut '' la-
dicte femme maleureuse es erreurs et faulces '^ enrageries n que par
avant avoit proférées, et depuis révocquées et abjurées, comme dit est.
Pour lesquelles choses, selon ce '4 que '> les jugemens et institucions de
saincte Eglise l'ordonnent, afin que doresnavant elle ne contaminast les
autres membres de Jhésu-Crist, elle fu derechief preschiée publique-
I . J : Jors. — 2. JC : conraige. — 5. AC : corrigier. — 4. AC : couraige. —
5. AC : voulentieis. — 6. C : ouïrent. — 7. C .• scc'diile. — 8. C ; esjouissant. —
9. AC omettent et trouvée. — 10. AC : esgarée.. — 11. AC : rencheust. — 12. AC:
fauhcs. — 15. C : enragies. — 14. C omet ce. — i>. A : pour ce que.
408 PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC
ment, et, comme rencheue ■ es crimes et faultes par elle acoustumez,
délaissée ^ à la justice séculière, qui incontinent la condempna à estre
brûlée. Et véant approuchier ' son finement, elle congnut 4 plainnement
et confessa que les esperilz qu'elle disoit estre apparus à elle souventes-
fois estoient mauvais et mensongiers, et que la promesse que iceulz es-
perilz lui avoient pluseurs fo s faicte de la délivrer estoit faulse ; et ainsi
se confessa par lesditz esperilz avoir esté moquée et déceue.
Icy est la fin des euvrcs "> ; icy est l'issue d'icelle femme, que présen-
tement vous signifions, révérend père en Dieu, pour vous informer véri-
tablement de ceste matière, afin que par ^- les lieux de vostre diocèse que
bon vous semblera, par prédicacions et sermons publiques et autrement,
vous faictes notiffier ces choses pour le bien et exaltacion de nostre dicte
foy et édificacion du peuple chrestien qui, à l'occasion de / euvres d'i-
celle femme, a esté longuement déceu et abusé ; et que pourvéez, ainsi que
à vostre dignité appartient, que aucuns du peuple à vous commis ne pré-
sument croire de légier en telles erreurs et périlleuses supersticions, mes-
mement en ce présent temps ou quel ^ nous véons drécier pluseurs faulx
prophètes et semeurs de dampnées erreurs et foie créance, lesquelz, es-
levez contre nostre mère sainte Eglise par fol hardement et oultrageuse
présumpcion, pourroient par aventure'? contaminer de venin périlleux de
faulse créance le peuple chrestien, se Jhésu-Crist, de sa miséricorde,
n'y pourvéoit; et vous et ses ministres qu'il appartient, ne entendez dili-
gemment '° a rebouter et punir les voulentcz et folz hardemens des hommes
reprouchiez.
Donné en nostre ville de Rouen, le xw!!!*-' jour de juing.
[IV.]..
SeQUITUR REVOCATIO CUJUSDAM RELIGIOSI '2 QUI SINISTRE LOCUTUS FUEUAT
COKTRA jUDICES QUI JUDICAVERANT PR.EFATAM MULIEREM .>.
Révérende in Christo pater et domine, et vos, religiose vir et domine '♦,
vicarie religiosi viri.» Johannis Gravèrent, in sacra theologia eximii pro-
fessoris et hivreticiv pravitatis Inquisitoris in toto regno Francia; a Sancta
ï. C : renchue. — 2. AC : délaissiée. — ■ 5. C ; approticier . — 4. C :congnust. —
5. C ; œuvres. — 6. C omet par. — 7- A : des. — 8. C ; enqiiel. — 9. C ; adventure.
— 10. C : diligeamment. — 1 1. Cf. p. 402, note i ; en 5, la sentence contre Pierre
Bosquier est transcrite avant s.\ rétractation. — 12. Les mots cujusdavi religiosi sur
grattage en B ; C : Se^uitur revocatio fratris Pétri. — 13. BC omettent qui sinistre
locutus filerai etc.. — 14. B porte en marge la lettre A. — l'y. A : magistri.
PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC 409
Sede apostolica specialiter deputati, ego, frater Petrus Bosquier ', reli-
giosus ordinis Fratrum Prx'dicatorum -, miser peccator et subditus ves-
ter in hac parte, cupiens, ut bonus et vcrus catholicus 3, sanctie matri mené
Ecclesia; et vobis, judicibus in hac parte, cum omni humilitate et devo-
tionc (et ad hoc teneri me confiteor), omnibus et per omnia obedire ; quia,
per informationem de mandato vestro factam, reperistis me culpabilem in
his qu:v sequuntur : videlicet, in eo pr;vsertim quod, die pasnultima men-
sis maii, in vigilia sancti sacramenti, ultimo proïteriti, dixi quod vos et
hi qui judicaverant quamdam mulierem, johannam La Piicelle vulgari-
ter dictani, maie feceratis et fecerant ; quse siquidem verba, attente quod
dicta Johanna fuerat posita coram vobis, judicibus prasdictis, in materia
fidci et judicio vestro, maie sapiunt et sentire videntur fautoriam hasreti-
cx pravitatis ; et quiv rêvera (si 4 Deus me adjuvet), postquam repertum
•est quod ea '■> sic protuli, fuerunt per me minus deliberate et inadverten-
ter ac post potum dicta et prolata : confiteor in hoc me graviter peccas-
se ; et de his ^ a dicta nostra sancta matre Ecclesia et vobis, judicibus et
dominis meis metuendissimis, genibus flexis et manibus junctis, veni-
am peto et requiro, me emendationi, correctioni atque 7 punitioni vestris
humillime submittens, misericordiam Ecclesi:t, postposito rigore, humi-
lius postulando.
[V.]
SeQUITUR '^* SENTEXTIA EJUSDEM RELIGIOSI 9.
In nomine Domini,amen. Cognito per nos, Petrum'°, miseratione di-
vina episcopum Belvacensem, et fratrem Johannem Magistri, prasclari
doctoris " ]o\\M\ms^ Gmverent , Inquisitoris hceretic;t pravitatis in toto
regno Franciie auctoritate apostolica deputati, in hac civitate et diœcesi
Rothomagensi, etiam quoad infra scripta, per eumdem dominum Inqui-
sitorem specialiter deputatum et commissum, de meritis causas fidei mo-
tag, et pendente '^ coram nobis contra religiosum viruni, fratrem Petrum
I. B omet le nom et le prénom du religieux, qui d'abord, écrits, furent ensuite
grattés ; C omet Bosquier. — 2. BC omettent les mots ordinis Fratrum Prxdica-
torum grattés en B. — 5. .-/ ; religiosiis. — 4. AC : sic. — 5. JC ajoutent quœ.
— 6. AC : bits. — 7. AC : ac. — 8. En B, grattage qui n'a pas été surchargé. —
9. 5 ajoute qui sinistre locutus fuerat contra judices qui judicaverant prxjatani mu-
lierem. B porte en marge la lettre B. — 10. B : P. — ■ 11. BC : viagisiri. —
12. C : depeiidente .
410 PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC
Bosquier ', in ipsa causa delatum; visaque certa informatione de et super
sibi impositis, de mandato nostro facta et nobis reportata ; quia per die-
tani informationeni adquam se retulit ipse delatus 2, nobis légitime cons-
titit atque constat dictum delatum in certo loco, paucis ibidem adstan-
tibus, dixisse et protulisse, satis cito postquam qucedam mulier, Johanna
la Pucelle vulgariter dicta, fuit per nos et nostram sententiam definiti-
vam 3, tanquam hasretica, jurisdictioni sasculari derelicta, quod maie fece-
ramus et omnes hi qui eam judicaverant maie fecerant (quiv quidem 1
verba sapere viderentur > fautoriam ipsius Johanniv), et per hoc ipsum
graviter peccasse et errasse : nihilominus tamen, quia idem frater Petrus
cupiens, ut asseruit corani nobis, velut bonus et verus catholicus, sanctaj
matri nostra; Ecclesiie et nobis, judicibus suis in bac parte, cum omni
humilitate et devotione, prout ad hoc se teneri professus est, in omnibus
et per omnia obedire, seque super hoc emendationi et correctioni nostris
liberaliter se submisit, nostris etiam promptus parère mandatis : Nos,
misericordiam rigori prieferre volentes, attenta pnesertim persona^ suje
qualitate, et quod ea dixit et prolulit post potum, prout dicit et affirmât ^',
a sententiis quas propter hoc incurrit eum absolventes, ad cœtum catho-
licum aggregamus, et ad suani bonam famam, si ^ et prout opus est,
restituimus. Ipsum tamen ad tenendum carcerem cum pane et aqua usque
ad diem Paschce ^ proximum, Rothomagi, in domo j-ratrum Pnvdicato-
rum '', per banc nostrani sententiam dcfinitivam '", quam pro tribunal!
sedentes ferimus, in his scriptis, gratia et moderatione nostris semper
salvis, condemnamus. Actuni Rothomagi, viii. die augusti, 143 1 ".
[VI.]
Copia i.ittf.karum Un'Ivhrsitatis Parisiknsis missaklm domixis Pap.i-,
Imperatori et Coli.egio Cardinai.ium.
Eo diligentius elaborandum opinamur, beatissime pater, ne pseudo-
prophetarum et rcproborum hominum pestiteri conatus Hcclesiam sanc-
I. A ajoute ordiiiis frcilruui Prxdicatorum ; B omet Pelnnii Bosipiier et porte
un grattage plus long que ces deux mots ; C omet Bosquier. — 2. Le copiste de C
avait d'abord écrit /»r«/a/M^. — 3. AC : deffinitivam. — 4. AC : siquident. —
$. A : l'identur. — 6. Les mots prout dicit et affirmât sur grattage (plus long que
ces mots) en B. — 7. AC omettent si. — 8 C .' Pachx. — 9. C omet Fratnim Pnv-
dicatortim. — 10. AC : diffinitivam. — 11. A : die VIII tnensis augusti anno Douiitii
millesimo CCCC° XXX 1° ; le mot augusti et le millésime sur grattage en B ; C :
VIII die uiensis aususti anno Doinini...
PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC 4II
tam variis contaminent erroribus, quo fines sœculorum propinquius ins-
tare videntur. Futura enim novissimis diebus tempora periculosa doctor
gentium praidixit, quibus homines sanani doctrinam non sustinebunt ;
sed a veritatc aLulitum avertcnt, ad fabulas autein convertontur. Veritas
quoque ait: « Surgent pseudo-Christi et pseudo-prophctas, et dabunt
signa magna et prodigia, ita ut in errorem mittantur, si tîeri potest, etiam
clecti. » Dum igitur novellos prophetas assurgere videmus, qui revela-
tiones a Deo et Beatis in patria triumphantibus sese jactant accepisse,
futura et humanc-c mentis aciem transcendentin nuntiantes hominibus
novaque et insolita patrare audentes ; pastoralem soliicitudinem obnixius
intendere decet ne populos, novarum rerum nimium credulos, peregrinis
aspergant doctrinis, priusquam, si spiritus illi ex Deo sint, habcatur
comprobatum. Facile enim plebem catholicam inficere possent falsarum
adinventionum callidi et perniciosi disseminatores, si, absque sanctc'e
matris Ecclesiai approbatione et consensu, quisque supernas revelationes
sibi pro libito ' tingere linqueretur, atque Dei et Reatorum auctoritatem
usurpare. Merito itaque commendanda videtur, beatissime pater, accu-
rata diligentia quam reverendus in Christo pater, dominus episcopus
Belvacensis, et vicarius domini Inquisitoris ho^reticas pravitatis, pro
regno Francorum a Sancta Sede apostolica deputati, ad tuitionem chris-
tianc'e religionis nuper contuleruni. Hi etcnim quamdam mulierculam,
intra limites Belvacensis direceris deprebensam, habitu virili pariter et
armis utentem, de revelationum - divinarum mendosa effictione et gra-
vibus adversus fidem orthodoxam criminibus coram ipsis judicialiter
accusatam, sedulo examinare, ac suorum gestorum plenam veritatem
comprobare curaverunt; et, quoniam processum adversus eam deductum
nobis communicaverunt, requirentes ut super articulis per eam assertis
dcliberationem nostram redderemus, ne silentio contingat operiri quod
ad exaltationem orthodoxie fidei geritur, eadem qua; nos accepimus ves-
trc-e beatitudini duximus aperire. Sicuti enim nos antedicti domini judices
edocuerunt, prc-efata mulier, qua; Johannam Puellam sese nominabat,
quam plurima in judicio sponte confessa est, quibus diligenti libratis exa-
mine et per quam plurimos praslatos, doctores ac alios juris divini et hu-
mani peritos maturius perspectis, habita etiam super bis deliberatione et
determinatione nostne Universitatis, compertum habucrunt hanc mulie-
rem censendam esse superstitiosam, divinatricem, malignorum spirituum
invocatricem, idolatram, blasphemam 5 in Deum, Sanctos et Sanctas,
I. C : pr^libito. — 2. ABC : révélât ione. — ■>,. A : hhisphemam.
412 PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE DARC
sehisniaticam ■ et in fide Christimultiplicitererrantem. Dolentes autem et
ingemiscentes animam miserc'e peccatricis tantorum criminum perniciosis
laqueisesse irretitam, per fréquentes admonitiones et caritativas exhorta-
tiones operam dederuntutab errore vix* sux convertereturet judicio sanct.t
matris Ecclesii^ sese submitteret. Verum ita cor ejus occupaverat spiritus
ncquitiae ut, longo tempère, salutaria monita obduratis respueret animis,
nulli hominum ^ viventium in terris, quantacutnque dignitate fulgeret,
imo nec sacre generali Concilie se submittens, nullum sub Dec judicem
recognescens. Tandem tamen pnvfatorum judicum persévérant! labore
paulisper imminuta est illius pra;sumptio, et, sanioribus acquiescens con-
siliis, pra^sente grandi populorum copia, sues errores ore proprio revo-
cavit et abnegavit, schedulamque > abjurationis et revocationis manu
propria subscripsit ac signavit. Sed, paucisexhinc elapsis dicbus *, rursus
in pristinas insanias niulier infelix delapsa est, revecatisque iterum
adh^esit erreribus. Quani ob causam, prasnominati judices ipsam
tanquam rclapsam et ha;reticam definitiva 5 sententia condemnaverunt,
et saecularis potestatis judicio reliquerunt. Ubi vere corperis interitum
illa propinquare cognovit, multis cum gemitibus aperte confessa est sese
ab illis spiritibus, quos sibi vcrisimiliter dicebat apparuisse, illusam atque
deceptam exstitisse, peccatorumque suorum, ut apparebat, in ipso mortis
articule pœnitens et a cunctis veniam expetens, migravit a siecule.
Qua ex re apertius cuncti cegnovcrunt quam periculosum, quamque for-
midandum esset novis adinventionibus quales non modo pnvfata mulier,
verum etiam aliiv complurcs '', per bec regnum christianissinium, ante
dies paucos disseminaverunt, leviter nimium credulitatem adbibere ; uni-
versique religionis christiannc; cultores tam spectabili exemple admoneri
debent ut non cite a sensu sue meveantur, potiusque doctrinis Kcclesix
et praslatorum suorum pra:?ceptis quam superstitiesarum mulierum fa-
bulis intendant. Qued si aliquando, nestris demeritis exigentibus, illuc
pervenerimus ut divinatrices, falso vaticinantes in nomine Domini, cum
ipse non miserit eas, potius audiat levitas populorum quam pastores et
doctorcs Hcclesia;, ad quos olim Christus ait : « Ite, docete omnes
gentes », cenfestim peribit religio, fides corruet, Kcclesia conculcabitur,
et Satanœ " iniquitas universo dominabitur orbi. Q.UcX' omnia prohibere
et, sub vestras beatitudinis felici directione, gregem suum illibatum atque
incontaminatum prieservare dignetur Jhesus Christus.
I. AC : scismaticavi . — 2. ABC et Q : homini. — 3. AC : scedulamqiie. —
4. A omet diebus. — 5. AC : diffinitiva. — b. A : pluies. — 7. ABC : Sathanœ.
PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC 413
[VII.J
Pro Collegio Cardixalium '.
Quod audivimus et cognovinius,reverendissimi patres, de condemna-
tione scandalorum par quamdam mulierculam hoc in regno patratorum,
sanctissimo domino nostro Summo Pontifici, in favorem fidei et reli-
gionis christiance duximus aperire, scribentes suae sanctitati sub hac
forma : « Eo diligentius, etc. » Et quoniam, reverendissimi patres, in
sublimi spécula Sanctas Sedis apostolica; vestras reverendissimas paterni-
tates constituit Dominas, ut cuncta prospiciant quas per universum or-
bem, prcesertim de rébus integritatem fidei concernentibus,' aguntur,
minime decere putavimus ut res ista eisdem vestris paternitatibus inco-
gnita maneret. Vos enim estis lux mundi quam nuUa débet latere veri-
tatis agnitio, ut cuncti fidèles, de his qua? fidei sunt, a vestris reverendis-
simis paternitatibus eruditionem recipiant salutarem ; quas ad salutem
Ecclesi« suie sanctse féliciter conservct Altissimus.
I. A donne ces pièces dans un ordre différent : IV, Sequilur revocatio Pétri
Bosquier ; V, Seqiiitur senteticia cjusdem religiosi ; II, III, VI, VII (même rubrique").
TABLE
Pages
NoTu;i'; critique i-xxxii
PROCESSUS PR.liPARATORIUS VEL OFFICIO
lucipit I
Séance du 9 janvier 1 4 3 1 3
Lettre de l'Université de Paris au duc de Bourgogne 5
Lettre de l'Université de Paris à Jean de Luxembourg 6
Lettre du vicaire général de l'Inquisiteur au duc de Bourgogne 8
Sommation de l'Iivêque de Beauvais au duc de Bourgogne, à Jean de Luxem-
bourg et au bâtard de Wandomme 9
Sommation par l'Evèque de Beauvais pour 1 ; livraison de la Pucelle 10
Lettre de l'Université de Paris à FEvêque de Beauvais 11
Lettre de l'Université de Paris au roi d'Angleterre 12
Lettre du roi d'Angleterre à l'Evèque de Beauvais sur la livraison de la
Pucelle 13
Lettre du chapitre de Rouen à l'Evèque de Beauvais sur la question du terri-
toire 15
Lettre de commission pour le promoteur 17
Lettre de commission pour les notaires 19
Lettre de commission pour le conseiller 19
Lettre de l'Evèque pour l'exécution des mandements 20
Séance du 1 5 janvier 20
Séance du 23 janvier. 21
Séance du 1 3 février 22
Séance du 14, i s et 16 février 25
Séance du 19 février 25
Séance du 20 février 25
Lettre du vicariat de Jean Le Maistre 26
Lettre de l'Evoque de Beauvais à l'Inquisiteur 27
Séance du 2 1 février 28
Lettre de citation 29
Lettre d'exécution 31
Pétition du promoteur 131
Première comparution de la Pucelle • 32
Séance du 22 février 35
Séance du 24 février 42
Séance du 27 février 5 1
Séance du i^'' mars 60
Séance du 5 mars 69
Séance du 5, 6, 7, 8 et 9 mars 86
Séance du 10 mars 87
Séance du 1 2 mars . ." 95
Lettre de commission de l'Inquisiteur 96
Séance du 1 3 mars 105
Lettre du vicaire général de l'Inquisiteur pour Jean d'Estivet 106
Lettre du vicaire général de l'Inquisiteur pour Jean Massieu 108
Séance du 14 mars 117
Lettre du vicaire général de l'Inquisiteur pour Jean Taquel 118
Séance du 1 5 mars 13°
Séance du 1 7 mars 1 40
41 6 PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC
Séance du 1 8 mars 154
Séance du 22 mars 1 5 S
Séance du 24 mars 156
Séance du 25 mars 1 57
PROCESSUS ORDINARIUS
Séance du 26 mars 159
Séance du 27 mars 1 60
Séance du 28 mars [les 80 articles] 165
Lettre de la Pucelle aux Anglais 198
Lettre du Comte d'Armagnac à la Pucelle 202
Réponse de la Pucelle au Comte d'Armagnac , 205
Séance du 2, 5 et 4 avril 269
Séance du 5 avril 270
Rédaction des XII articles d'accusation 270
Délibérations des juges 278
Séance du 18 avril 3^4
Séance du 2 mai • yio
Séance du 9 mai 3^5
Séance du 1 2 mai. 5^8
Séance du 19 mai 329
Lettre de l'Université de Paris au roi d'Angleterre 532
Lettre de l'Université de Paris à l'Evêque de Beauvais 334
Avis de l'Université de Paris 33S
Avis de la Faculté de Théologie 338
Avis de la Faculté de Décret 340
Délibération des juges de Rouen 344
Séance du 2 5 mai 3 S ^
Séance du 24 mai 362
Teneur de l'abjuration 366
Première sentence • 3^9
CAUSA RELAPSUS
Séance du 28 mai 373
Séance du 29 mai 377
Séance du 30 mai 386
Teneur de la citation 387
Teneur de l'exécution de la citation 387
Deuxième sentence 39°
ACTES EXTRA-JUDICIAIRES
Information après l'exécution 395
Lettre du roi d'Angleterre à l'Empereur, aux rois, ducs et autres princes de
la Chrétienté 402
Lettre du roi d'Angleterre aux prélats de l'Eglise, aux ducs, comtes et autres
nobles ainsi qu'aux cités du royaume de France 404
Révocation de Pierre Bosquier 408
Jugement de ce religieux 409
Lettre de l'Université de Paris au Pape, à l'Empereur, au collège des Cardi-
naux 410
MAÇON, PROTAT FRERES, IMPRIMEURS.
INDEX RERUM, PERSONARUM ET LOCORUM.
Abessor Ricardus, inag. iu aitibus;,
P- 342.
Adelie, Adelis, niag. in theologia,
p. 304*, 305.
Ad-Ensem Joh., lie. in civili jure, can.
Ecclesias Rothomagensis, p. 29, 36, 43,
51, 6i, 160, 166, 288-289, 3ir, 330,
330*, 351, 351*, 363*, 364. 378, 383,
388.
Agnes, matrina Johannœ, p. 34.
Alenconii dux, p. 92, 235, 238.
Alespée Joh., p. 160, vide Ad-Ensem
Joh.
Amici Nicolaus, doctor in theologia, p. 69.
Amouret Thomas, frater, p. 347.
Andelot praepositura de, p. 171.
angélus qui tradidit signum régi Fran-
cis, p. 94, 98, iio, 112, 113-114, 115,
396, 397. 400-401.
angeli, p. 54, 55, 56, loi, 113, 141, 148,
179, 211, 222, 223, 225, 233, 234, 235,
239, 246, 263, 271, 286, 317, 338, 353,
367, 368, 397, 405-
Anglia, p. 105, 192, 210.
Angli.e Cardinalis, vide Beaufort
Henricus.
Aiiglici, p. 48, 59, 63, 73, 83, 105, 119,
120, 121, 131, 132, 145, 170, 191, 192,
193, 196, 198-199, 208, 209, 214, 220
221, 222, 241-242, 249, 305, 355, 401.
Anglici justiciarii, p. 15.
Anglicis litterae, p. 41, 62-63, 197, 198-199.
Anglicus, scriba episcopi Lexoviensis,
p. 198.
angliciun idioma, p. 64, 222, 303, 356.
Anguy Radulphus, lie. in canonico, adv.
curie Rothomagensis, p. 29, 36, 43, 51,
60, 69, 293, 311, 331, 331*, 348.
aqua benedicta, p. 74, 75.
arbre des fées, p. 271, vide Fatales ;
Domremy.
Arc Johanna d'.
absconditas res scit, p. 354.
admonita saepe, p. 393.
adorata publiée quasi sancta, p. 77, 134,
167, 169-170, 240-241, 304.
aetas, p. 34, 38.
angélus, id est Johanna, p. 397.
animalia ad prata ducebat Johanna,
p. 49-
annuli Johannœ, p. 65, 78, 151-152, 195,
196, 197.
apostatrix, p. 167, 340, 358, 371, 393.
apparitiones, p. 298, 359 ; vide revela-
tiones.
arma Johannœ, p. 146, 204, 249, 250, 275,
355, 367, 368, 405.
armata, p. 14, 40, 181, 182.
assertiones Johannœ, p. 297.
blasphéma in Deum et sanctos, p. 167,
184, 225, 264, 280, 338, 339, 354, 355,
367, 371, 393, 403 ; — in sanctas Ca-
thariuam et Margaretam, p. 339.
capilli tonsi Johannœ, p. 316, 340, 372,
367, 368.
caput guerrœ, p. 241-242.
capta in diocesi Belvacensi, p. 10, 14, 16,
17, 30, 32, 166, 232 ; — capta armata,
p. 14, 91.
carcer Johannœ, p. 35, 70, 102, 132, 141,
150, 157, 26X, 266, 293, 351, 372, 373,
377, 395, 397, 40o ; — e carcere spes
liberationis, p. 124, 274, 296, 396, 399,
400, 401 ; — compedes ferreœ in carcere,
P- 374 ; — carcerem gratiosum requi-
rit, p. 374 ; — Galli nisi sunt liberare
eam, p. 5 ; redimere, p. 6-8.
causa matrimonii, p. 99, 100, 176, 180.
christiana bona, p. 310.
consiliarios fontis habet, p. 243, 244. Vide
Domrgrny.
contemptrix Sacramenti Del, p. 393.
contumax, p. 161,
conjuration es, p. 195.
credentia sua, p. 34 ; — requisita ut
diceret Pater noster, p. 34, 102 ; —
suum credo, p. 38. Vide fides.
crudelis, p. 339, 355, 368, 393, 403.
custodes Johannœ, p. 35.
4i8
PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC
daemones et malignos spiritus invocat,
p. 10, 17, 169, 193, 228, 230, 339; — dœ-
monum illusiones, p. 299 ; — dœino-
iium invocatrix, p. 357, 390, 403.
defectuosa, p. 312.
denegationes Johannae, p. 224-225.
desperatio Johanuœ, p. 220, 263, 339, 356.
Vide Bcaurevoir.
dicta Puella, p, i, 10, 11, 63, 334, 368,
402 ; — dicta La Pucelle, p. 5, 8, 9, 12,
14, 15, 17, 30, 95, 117, i66, 198-199,
291, 332, 336, 338, 367, 370, 373. 3^7,
388, 390, 392, 400, 409, 410 ; — Joha-
netta in partibus suis, p. 34 ; — cogno-
ininata d'Arc seu Rommée, p. 157 ; —
cognomen nescit, p. 34 ; — dicta
filia Dei, p. 102, 157 ; — filia Ecclesiœ,
filia au granl cœur per voces, p. 181.
diffamata, p. 17.
divinationes, p. 169, 191, 213, 318, 323.
cUvinatrix. p. 338, 334, 370, 393, 403, 405.
divitiae JohaniicT, p. 91, 92. Vide Fratres
johannœ.
dogmatisans false, p. 14.
dolosa, p. 355.
Ecclesias detemiiiiatio, p. 130, 131, 134
141, 143, 203, 258, 266, 267, 268, 269
278, 291, 292, 293, 296, 299, 302, 307
324 ; — Ecclesiam vult sustinere, p. 310
327, 364-365, 367 ; — contra determi
nationem Ecclesiœ, p. 281, 282, 319
enipta, posita est in manibus régis An
gliœ, p. 10, II, 119.
ensis, j). 58, 248; ensis Valliscoloris, p. 56
ensis existens in ecclesia Sanctœ Catha-
rinîe de Fierboys, p. 56, 57 ; ensis queni
portavit johanna post insultuni Fari-
siensem, p. 57 ; ensis quem habebat
quando fuit capta, p. 58 ; ensis Bur-
gundi, p. 58, 262 ; ensis revelatus, p.
303.
equi Johannas, p. 91.
errans in ûde, p. 393, 403. Vide fides.
erronea, p. 281, 317, 338, 340, 353, 364.
evasio, p. 35, 206, 209, 243, 244. Vide
carcer.
excommunicanda, p. 292, 294 ; excom-
municata, p. 393.
fastuosa, p. 248.
fictiones Johanna;, p. 280. Vide corona ;
voces.
fides Johannae, p. 47, 130, 134, 141, 165,
168, 171, 172, 226, 308, 310, 319-321,
357-358, 399 ; — fidem orthodoxam
lœdet Johanna, p. 2,' 8, ii, 15, 161,
170, 264, 280, 340, 354, 355, 356, 357,
358, 371.
futura scit Johanna, p. 354.
habitus, p. 70, 282, 292 ; habitus virilis,
p. 71, 104, 146, 158, 181, 182, 183, 184,
185, 186, 187, 188, 189-190, 219, 230-
231, 257, 258, 271, 274, 303, 315, 317,
321, 322, 340, 354, 355, 367, 372, 373,
373*. 374. 374*. 380, 380* ; dissolutus, p.
368.
hœretica, p. 167, 168, 170-171, 264, 282,
283, 290, 344, 380, 382, 383, 389, 391,
393. 412.
hainesium suuni, p. 57 ; — album, p. 146,
251.
homicida, p. 14, 367.
idolâtra, p. 5, 9, 167, 280, 319, 339, 354,
357. 367, 390, 403-
illitterata, p. 305.
illusiones, p. 268, 375.
imagines, p. 75.
impudica, p. 15, 167, 242, 368.
impia in parentes, p. 355.
impaenitens, p. 384.
incorrigibilis, p. 389, 393.
infantes levât, p. jy, 78.
infirma, p. 305, 306 ; infirma grave, p. 403.
inhonesta, p. 282.
jactans, p. 303.
jejunium, p. 52.
laDsa, p. 59.
libertate hurnanii arbitrii (do) maie sen-
tions, p. 356.
magicis artibus ùnplicita, p. 167.
maledictioncs, p. 84, 126.
malefiria, p. 12, 167, 169, 171.
malignos spiritus invocat, p. 169, 193,
199, 228, 250 ; malignis spiritibus gu-
bernata, p. 262, 303 ; malignorum spi-
rituum revelationes, p. 206, 253, 396,
398, 399. 400.
mendosa, p. 262, 280, 303, 326, 338, 339,
340. 353, 356, 370, 392.
missa a Deo Johanna, p. 14, 76, 198, 200,
201, 272, 275, 340, 353, 375, 375*. 402.
missa; in honorem Johannae, p. 76.
nata in villa de Dompremi, p. 34 ubi fuit
baptisata ; in villa de Grus, p, 171.
uovitates erronese Johannae, p. 299.
obstinata diabolice, p. 389.
orationes in favorem Johannae, p. 76 ;
orationes catholicorum vult Johanna,
p. 310.
pacis turbativa, p. 167, 192.
panoncelli Johannae, p. 73, 196. ■
patrini et matrinae, p. 34, 71.
INDEX
419
peccata sua, p. 216-217, 218.
pertinax, p. 187, 393.
prœsumptuosa, p. 207, 233, 241, 318, 326,
338, 353, 355, 356, 405.
inoditrix, p. 355.
l>romissiones Johannaj, p. 246.
pseudo prophetissa, p. 167, 243, 262, 318.
imeruni suscitât Johauna, p. 79-80.
pusillanimitas Johannae, p. 356.
lelapsa, p. 381, 382, 383, 384, 385, 391.
revelationes, p. 44, 63, 214, 215, 246, 282,
292, 294, 315, 352-353, 357, 366, 367,
369, 370, 375. 376, 376* ; revelationes
ex parte Dei, p. 33, 260, 268, 280, 308,
322 ; revelationes pulchra;, p. 41 ;
revelationes malignorum spirituum,
p. 206, 304, 338, 400 ; revelationes
tangentes regem, p. 46, 52, 53, 54.
sacramentum eucharistiae in festo Pas-
cha? recipiebat, p. 38 ; sacramenta
recipiebat, p. 79, 219 ; sacraniento
eucharistia) caret, p. 280, 294, 316, 341 ;
sacramentum eucharistias requirit in
infirmitate, ji. 306, 310 ; ia virili habitu
sacramentum recepit, p. 354 ; sacra-
mentum contemnit, p. 368, 371 ; sacra-
mentum eucharistiœ promissum, p. 374,
399.
sacrilega, p. 167.
sanguinis humani sitibunda Johanna,
p. 167.
sarracena, p. 309.
scandalosa, p. 5, 12, 17, 167, 261-262,
280, 281, 293, 302, 316, 355, 367.
schismatica, p. 167, 280, 282, 289, 302,
339, 340, 358, 367, 371, 390, 393-
scribere an sciebat, p. xxvii.
scutum Johannœ, p. 91, 105.
seditiosa, p. 107, 281, 293, 355, 371, 393.
seductrix populi, p. 14, 167, 261, 318,
353, 370, 393, 402.
signa Johannœ, p. 226.
signum quod Johanna dédit régi, p. 67,
68, 92-95, 98, 109, 109-116, 204, 205,
206, 228, 234, 236-239, 252, 272, 302,
303, 396-397.
signum crucis, p. 303, 322, 368.
sorceria, p. 167.
sortilega, p. 9, 17, 167, 169, 251, 264.
spiritus subtilis Johannœ, p. 297.
superba, p. 404.
superstitiosa, p. 14, 338, 353, 354, 356.
suspecta de errore in fide, p. 44, 280, 281,
293, 302 ; suspecta vehementer de
hœresi, p. 30, 167, 265, 280, 297, 341.
superstitiosa, p. 393.
temeraria, p. 302, 318, 393.
tormenta, p. 327, 328-329.
vestimenta viri, p. 2, 14, 40, 41, 55. Vide
habitus virilis.
vestis muliebris, p. 50, 72, 132-133, 144,
157, 158, 186, 187, 188, 189-190, 204,
272, 294, 321, 341, 372, 377, 377*, 380,
380*.
vestis exsecratio, p. 354.
vexillum, p. 59, 72, 78-79, 90-91, 147,
148, 149-150, 154, 195, 196, 248-251,
405.
virginitas sua, p. 99, 100, 125, 150, 228,
276, 356.
visiones, p. 33, 100, 227, 299, 302, 303,
304.
vox quaj venit a Deo in œtatis xiii anno-
rum, p. 38, 48 ; vox venit a Deo, p. 46,
64, 177, 178 ; vox, p. 45-46, 47, 52, 64,
89, 136, 170, 178-179, 181, 183, 192,
193, 214, 216, 218, 228-229, 254 ; vox
in nemore, p. 178 ; claritas cum voce,
P- 38, 39, 47, 56, 147, 178, 234-235 ;
voces fréquenter habebat Johanna,
p. 40 ; vocis jussus, p. 39-40 ; vocis
promissiones, p. 42, 65-66, 222-223,
276 ; per vocem cognovit Rob. de Bau-
dricuria, p. 39. Vide revelationes,
sanctœ, Catharina et Margareta.
voces, p. 327, 375-376, 395-395*, 397"
398, 398 ; vocibus decepta, p. 396, 397-
398, 399, 400, 401. Vide revelationes,
sanctœ Catharina et Margareta.
Arc Isabellis d', Johannae mater, p. 33,
34, 65, 100, loi, 103,^157, 171, 175,
177, 179, 195, 275, 280, 355, — didi-
cit credentiam filiae suae, p. 34.
Arc Jacobus d', Johannae pater, p. 33,
34, 38, 39, 65, 100, loi, 103, 104, 171,
175, 177, 179, 180, 195, 275, 280, 355.
— Johannae avunculus, p. 39.
— Johannae fratres, p. 58, 91, 92, 242-
243.
archiepiscopi, p. 268.
Armigniaci cornes, p. 61, 62, 201-203.
Arras Franquetus d', vide Franquetus.
Attrebatum, p. 72, 75, 189, 240-241, 269.
.■\uBERY le maire, p. 49.
.\ucupis Nie, can. in ecclesia Rotho-
magensis, mag. in artibus et bac. in
theologia, p. xxvi, 4, 21, 22, 23, 25,
43, 51, 61, 69, 86, 156, 159, 279, 326,
328, 328*, 329*, 330, 330*, 350, 350*,
78, 385, 385*, 396, 400-401.
420
PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC
AuDŒNi abbas Sancti, lie. in utroque
jure, p. 42, 60, 310, 363, 363*, 377,
382, 382*.
AuGO archidiaconus de, vide Venderès
Nie.
AuLON Jean d', p. i.x.
AuRELiANENSis dux Carolus, p. 40-4 II
104-105, 114, 210, 213, 239.
Aurelianensis civitatis obsidio, p. 39, 41,
58, 59, 76, 102, 114, 171, 178, 191, 197,
198, 199, 208, 239, 241-242, 248 ; bas-
tilla Saneti Lupi, p. 59 ; bastilla Pontis,
P- 59-
Autissiodorensis villa, p. 40, 182.
Baiocensis ecclesia, p. 107.
Baluze Et., p. viii.
Barberii Robertus, lie. in utroque jure,
can. ecclesie Rothomagensis, p. 4,
29, 36, 43, 51, 60, 160, 163*, 166, 287-
288, 311, 328, 328*, 330, 364.
Bareton Joh., presbyter in ecclesia
Rothomagensi, testis, p. 280.
Baroust Joh., eustos carceris Johanna;,
p. 106.
Barrey Joh., mag. in artibus, p. 342.
Barrey Joh., patrinus Johannœ, p. 34.
Basseti Joh., lie. in canonico, officialis
Rothomagensis, p. 29, 36, 51, 60, 160,
162*, 166, 282-283.
Bastis Joh. de, presbyter, p. 311.
Baudribosco Guillermus de, bac. in
theologia, p. 43, 51, 60, 69, 378, 385,
385*.
Baudricuria Robertus de, capitaneus
Valle Coloris, p. 39, 40, 100, 104, 177,
178, 180, 181, 182, 183, 191, 192, 227,
275, 355-
Beaufort Henricus, cardinalis Angliae,
P- 363. 363*.
Beaulieu, p. 205.
Beaupère Jean, vide Pulchripatris Joh.
Beaurepaire Charles de, p. xxxi.
Beaurevoir castrum de, p. 71, 189, 190,
205, 215, 269 ; turris, p. 83, 119, 128-
129, 131, 137, 219, 220-221, 224, 225,
263, 276, 296, 318, 355.
Beaurevoir domina de, p. 71, 72.
Becco Helluini abbas de, p. 363.
Bedfordi^ dux, p. 62, 197, 198, 199,
Behemmoth, p. 338.
Belial, p. 338.
Bellus locus, p. 131. Vide Beaurevoir.
Belvacensis diocesis ubi capta Johanna,
p. I, 2, 10, 14, 16, 17, 32, 95, r66.
Belvacensis ecclesia, p. 107.
Benedictus XIV, papa, p. 202-203.
Benoist XIV, p. 202, vide Benedictus
XIV papa.
Bereth Martinus, mag. in artibus, p. 343.
Bertin Nieolaus, p. 373, 378*.
Berwoit Joh., eustos Johannae, p. 35.
Bibliothèque de la Chambre des Dépu-
tés, p. VI.
Billorini Martinus, vicarius generalis
Inquisitoris, p. 2, 8-9.
Boiselli Gueroldus, vide Gueroldus
Boisselli.
BONDOIS (P.), p. XXXII.
BoRBONio Carolus dux de, p. 42, 92, 113,
214, 235, 238, 322.
B01SGUILLAUME, Bosguillaume, vide
Colles.
BosQuiER Petrus, G. F. P., p. 408-409.
Boucher François, p. xxxii.
BOUCHERII, BOUCHIER, Le BOUCHIER
Guillelmus, doctor in theologia, p. 29,
36, 43, 51, 60, 155, 160, 163*, 165, 278, .
304*, 305, 309*, 310, 330, 330*, 345,
• 345*. 363, 378, 382, 382*, 388, 388*.
Bouesgue Joh. de, doctor in theologia,
elemosinarius Fiscampnensis, p. 289-290.
BouRRiLLETi Joh . dictus Franciscus,
presbyter, notarius, p. 343.
Bourlemont (l'arbre charmine faé de),
p. 172.
Bourlemont Petrus de, p. 174.
BoussAC, dominus de, p. 322.
Brolbster Guillermus, presbyter Lon-
dinensis dioc., p. 158, i6i, 166.
Brulloti Joh., lie. in jure canonico,
cantor et canonicus ecclesie Rotho-
magensis, p. 29, 36, 51, 61, 285, 311,
330.
BUCHON J. A., p. X.
Burellus de Cormeliis, adv. curie
Rothomagensis, lie. in civili jure, p. 43,
69, 293, 311, 331.
Burgundi, p. 38, 65, 84, 90, 100, 170, 191,
195, 276, 208, 217, 227, 246, 356, 401.
Burgundi^ dux [Philippe le Bon], p. 2, 3,
5-6, 8-9, II, 16, 82, 191, 192, 245.
Burgundi^ dux [Jean sans Peur], p. 150.
Burgundorum pars, p. 48, 49, 217.
Burgundus unus in Domremy, p. 48.
Burgundi ensis, p. 58.
Busco Laurencius de, adv. curie Rotho-
magensis, lie. in canonico, p. 29, 36,
43, 60, 293, 311, 331, 331*, 348.
Calot Laurent, p. xxvi n.
Ca.mera Guillelmus de, doctor in medi-
cina, p. xxvi et n., 69, 160, 166, 311,
330*, 378, 386, 386*.
INDEX
421
campanae, p. 397, 398.
Campis ^gidius de, lie. in civili jure,
can. ecclesia; Rothoniagensis, p. 29,
36, 43, 51, 61, 163*, 286, 311, 330.
Camus Jacobus, p. 373, 378, 396, 399.
cardinales, p. 268.
cardinaliiun collegio cpistolœ Univer-
sitatis Parisiensis, p. 410-412, 413.
Caritas supra Ligerim, p. 82, 83, 116,
136, 207, 217, 245, 246, 247.
Carolus VII, rex Franciœ et Johannœ,
p. 33, 41, 46, 50, 52, 54, 56, 58, 65, 66,
67, 68, 70, 75, 78, 81, 91, 92-95, 98, 109,
110-115, 133, 139, 140, 143, 150, 154,
177, 182, 183, 190-191, 192, 199, 204,
205, 213-214, 217, 226, 227, 233, 234,
235, 236-239, 246, 248, 254-257, 271,
272-273, 275, 276, 317, 323, 353, 355,
359, 360, 396, 397, 400.
Carpentarii Joh., doctor in theologia,
P- 43, 51, 279, 310.
Carré Petrus, p. 293 ; vide Carrelli.
Carrelli, Carré, Petrus, lie. in civili
jure, p. 43, 51, 293, 311, 331*, 348,
378, 385, 385*.
Castellione, Chasteillon, Joh. Huloti
de, doctor in theologia, p. 28, 36, 43,
51, 60, 69, 155, 159, 160, 163*, 165,
289, 310, 312, 313*, 313-319, 325, 330,
330*, 345, 345*, 352, 361*, 363, 363*,
377, 382, 382*, 388.
Castrum Theodorici, p. 78.
Cateleu Eustachius, presbyter, p. 311.
Catharina sancta, p. 59, 84, 105, 109,
110, 120, 122, 128, 135, 136, 152, 208,
210, 219, 220-221, 236, 295, 296, 302,
303, 308, 317.
Catharina et Margareta sanetœ, p. 53,
55, 59, 63, 64, 65, 67, 68, 69, 70, 88, 90,
93, 98, 99, 105, 122, 123, 126, 135, 136-
140, 144, 145, 148, 152-153, 172-173,
177, 179, 190, 206, 208, 209, 211-213,
216, 218, 221-222, 222-223, 223-224,
224, 225-227, 228-230, 230-233, 234,
238-239, 244, 245, 248, 249, 250, 255,
256, 263, 264, 268, 271, 272, 273, 276,
277, 280, 317, 319, 322, 339, 352, 353,
354, 356, 357, 367, 368, 375, 375*, 376,
376*, 402.
Catharina Sanctaî Rothoniagensis, Guil-
lelmus abbas, doctor in utroque jure,
p. 29, 36, 43, 51, 60.
Cauchon Petrus, ep. Belvacensis, p. vi,
VII, XX, XXI et n., xxiii, x.wii, xxviii,
XXIX, I, 2, 3, 6, 8, 9-10, II, 11-12, 13,
13-15, 15, 17-18, 20, 23, 24, 25, 27-28,
28, 29-30, 31, 33, 42, 44, 46, 51, 65,
85, 86, 87, 95, 97, 102, 105, 106, 107,
109, 123, 150, 147, 151, 154, 155, 157,
159, 160, 161, 164*, 166, 209, 253, 270,
279, 283, 294, 298, 299, 300, 305, 311-
313, 313, 330, 331, 331*, 332, 334-335,
358, 360, 362, 363*, 366, 367, 369, 370,
373*, 387-388, 389, 389*, 390-391, 391-
393, 399, 400, 401.
Caval Nie, lie. in civili jure, can. eccles.
Rothoniagensis, p. 51, 61, 160, 166,
287, 311, 330, 378, 385, 385*.
Cave ? Petrus, lie. in civili jiire, vide
Carrel Petrus.
Chasteillon Joh. de, p. 163, vide Cas-
tellione Joh. de.
Châtelain Emile, p. xxxi.
Chaumont en Bassigny, baillivatus, y). 171.
Cha vannes de, p. vin.
Chinon castrum de, p. 41, 56, iio, ni,
113, 192, 193, 233, 237, 353.
chirothecœ, p. 78.
civitatibus regni Franeiœ epistolœ Hen-
rici VI, p. 404-408.
Clemens VIII papa, p. 202, 203.
Climent VIII papa, p. 202-203. Vide
Clemens VIII.
Cochon Petrus, presbyter notarius curiae
Rothomagensis, p. 295.
Colles Guillermus dietus Bosguillaume,
BoisGuiLLAUME, prcsbyter, notarius
causae, p. vi, vu, viii, xxvi, 2 n., 4,
19, 22, 28, 30, 108, 119, 281, 294, 387,
394, 394*.
C0LUMBELLI Joh., lie. in canonico, adv.
curie Rothomagensis, p. 29, 36, 43, 51,
60, 69, 160, 166, 293, 311, 331, 331*,
348, 364, 378. 385, 385*.
comitibus Francias epistolœ Henrici VI,
p. 404-408.
Compendii civitas ubi fuit capta Johanna,
p. 14, 87, 88-91, 170, 195, 201, 203, 209,
216, 220-221, 224, 262, 356, 404 ; Com-
pendii gentes, p. 84, 119, 120, 121, 224,
246, 276; acies ducis Burgundiœ, p. n.
coneilii generalis determiaatio, p. 291,
299, 300, 324, 338, 403, 412 ; conci-
lium récusât Johanna, p. 393.
Constantin, p. 97.
Constantiensis episcopus Philibertus,
p. 295-297.
consuetudines Franciae invocatae, p. 10.
Coppequesne Nie, bac. in theologia,
p. 4, 21, 22, 23, 29, 36, 43, 51, 60, 154,
155, 166, 279, 311, 328, 328*, 329, 330,
330*, 349, 349*, 363, 378, 384, 384*-
422
PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC
CoRMELiis Guillelraus de, abbas, doctor
in utroque jure, p. 29, 36, 43, 51, 60,
69, 299-300, 310, 330, 330*, 345, 345*,
348, 363-
CoRNELii sancti de Compendio abbas,
P- 325-
corona, p. iio, m, 112, 113, 115, 234-
235, 236-237, 257, 273, 317, 325, 327,
353, 376, 376*, 396, 397 ; corona? fictio,
p. 398, 400-401.
corylus, p. 66.
Coulenges-les-Vigneuses, p. 57.
CouRCELLis Thomas de, bac. in theolo-
gia, p. V, VI, xxi-xxii, xxiii, xxvii, 22,
25, 43. 51, 60, 69, 86, 147, 154, 156, 157,
159, 163, 267, 279, 311, 328, 328*, 329*,
330, 330*, 350, 350*, 363, 371, 371*.
373, 378, 378*, 386, 386*, 388*, 395,
400.
Crespeyum in Valesio, p. 87.
Crotay Gaufïridus de, vide Crotevo.
Croteyo castrum de, p. 67.
Croteyo Gauffridus de, lie. in civili jure,
adv. curie Rothomagensis, p. 29, 36,
43, 51, 61, 69, 160, 162*, 166, 293, 311,
330*. 348. 378, 385, 385*.
Davus Simo, presbyter, not. curie Rotho-
magensis, p. 295.
daemones transfigurati, p. 318.
Delorme Nicaise, p. vii.
Denifle, le Père, p. xxxi.
Deserto Guillelmus de, can. ecclesix
Rothomagensis, p. 378, 384, 384*.
Deus, p. loi, 102, 109, 122, 124, 129, 134,
135, 136, 138, 141, 142, 145, 146, 148,
149, 150, 168, 177, 182, 185, 186, 187,
189, 191, 192, 198, 200, 201, 203, 204,
205, 206, 207, 208, 209, 215, 217, 218,
224, 226, 227, 228, 239, 240, 247, 248,
249, 250, 257, 258, 259, 262, 263, 267,
268, 269, 272, 275, 276, 277, 278, 280,
296, 301, 306, 307, 308, 310, 314, 315,
317, 355, 356, 357, 359, 36i, 365, 369,
372, 375, 375*, 413 ; Johanna dicta
filia Dei, p. 102 ; Deus judex Johannx,
p. 314, 323, 327 ; contemptrix Dei
Johanna, p. 338, 354.
Diabolus instigator Johannae, p. 220,
234, 297, 301, 312, 327, 380, 380* ;
Diaboli auxiliura, p. 244.
Dierrevo Petrus de, sacra; theologiif
professer, p. 342.
DiONYSius sanctus, apparuit unquam
Johanna), p. 99.
Dionysius Sanctus in Francia, p. 42, 58,
78, 146, 194, 215, 251.
Dionysius sanctus, le cry Fraiiciae, p. 251.
domina alba, p. 80, 81, 82.
Dompremi vide Domremy,
Domremy, p. 34, 48, 65, 171, 195, 217;
arbor, p. 49, 50, 65, 153, 172, 173, 271 ;
arbor dominarum fatalium, p, 50, 172 ;
fagus, p. 174 ; fons, p. 49, 172, 173,
271 ; fontis consiliarii duo, p. 244, 245 ;
mandragora prope villam, p. 66, 175 ;
imago béate Marie, p. 49, 174 ; insula,
p. 49, 176 ; nemus quercosura, p. 50 ;
nemus canutum, p. 174.
Dubois, abbé, p. x.
ducibus christianitatis epistolae Henrici
VI, p. 402-404.
ducibus Franciœ epistolaî Henrici VI,
p. 404-408.
Ducis Laurencius, presbyter, p. 311.
Duclair, p. 311.
DuLcis Johannes, lie. in utroque, adv.
curie Rothomagensis, p. 29, 43, 51, 60,
69, 160, 163*, 166, 293, 311, 328, 328*,
329*, 330, 331*, 348, 364, 378, 385, 385*.
DuvAL Johannes, bac. in theologia, p. 43.
Ebroicensis archidiaconus, p. 286, vide
Castellione Joh. de.
Ecclesia, p. 357-358, 358, 359, 360, 364-
366, 368, 369, 372, 374, 390 ; Ecclesia
Dei, p. 268 ; Ecclesia militans, p. 258-
261, 267, 268, 278, 296, 309, 310, 315,
319-321, 324, 325, 329, 358, 361, 403 ;
Ecclesiae romanae determinatio, p. 300,
315, 316.
Ecclesia triumphans, p. 258-261.
Emengart Erardus, doctor in theologia,
p. 43, 51, 60, 69, 155, 160, 163*, 165,
278, 310, 330, 330», 345, 345*, 377, 382,
382*.
Erardi Guillelmus, doctor in sacra theo-
logia, canon, ecclesiae Lingonensis, p.
325, 328, 328*, 351, 352, 361*, 363,
364, 375, 375*, 378, 381, 381*.
Escales Thomas sire d', p. 198.
Estiveto Joh. de, ecclesiae Bajocensis et
Belvacensis can., promotor generalis
in causa, p. 4, 18, 22, 31-32, 106, io6-
108, 158, 161, 162, 164*, 167, 362.
EuDE Joh., bac. in theologia, p. 311.
Evrardi Guillelmus, doctor in theologia,
p. 69.
Fabre Joseph, p. xx.xii.
Fabri Joh., doctor in theologia, p. x.x «.,
29, 36, 43, 51, 60, 155, 160, 163*, 165,
279, 3IO, 330, 330*, 347, 347*. 363.
378, 384. 384*.
Fano Joh. de, doctor m theologia, p. 51.
INDEX
423
fatales domine, p. 49, 50, 144, 145, 153,
171, 172, 173. 174, 271.
festuin Béate Marie, p. 117 ; festuin
Nostrœ DomiiiiE, p. 248.
Feuilleti, Feuillet, Geraidus, doctor iii
theologia, p. 22, 23, 25, 29, 36, 43, 51,
60, 69, 87, 97, 102, 106, 118, 119, 130,
140, 147, 154, 155, 156, 159. 160, 163*,
165, 267, 279, 304*, 305, 309*.
FeVRE-Ç de FoNTETTE, p. VIII.
fides catholica, p. 5, 6, 6-8, 11, 12-13.
Fierbois villa Sanctœ Katharinae de, p. 41,
56-57, 187 ; Ecclesia Sancte Catharinœ,
p. 56, 57, 146, 193, 194-
Fiesvet Thomas, doc. in decreto, p. 95,
97, 102.
FiscAMPNENSis, /Egidius Sancta; Tri-
nitatis abbas, doc. in theologia, p. 3,
20, 2ij 22, 23, 28, 36, 43, 51, 60, 69,
154, 160, 163*, 165, 283, 330, 330*, 344,
344*, 363, 363*, 377, 381, 381*, 382,
383, 384, 384*, 385, 385*, 386, 386*.
FiscAMPNENsiselemosinarius, vide Bou ES-
GUE Joh. de.
Flosouet Julianus, p. 373, 378*.
Fonte Joh. de, mag. in artibus, lie. in
jure can., commissarius in causa, p. 4,
20, 21, 22, 23, 29, 36, 43, 51, 60, 86, 87,
97, 98, 102, 103, 106, 118, 119, 125, 130,
140, 147, 154, 155, 136, 159, 160, 162*,
166.
FoucHiER Johannes, doctor in theolo
gia, p. 310, 330, 330*, 348, 348*, 363,
FoviLL.'V Nicolaus de, canonicus Rotho-
magensis ecclesia), p. 43.
Francia, p. 33, 34, 38, 40, 50, 54, 55, 104,
109, 139, 142, 145, 150, 174, 177, 178,
198, 199, 200, 209, 237, 238, 354.
Franouetus d'.A.rras, p. 126, 127, 218.
Fueilleti Gerardus, vide Feuilleti.
Gabriel sanctus, p. 64, 70, 148, 227,
2^i, 250, 257, 270, 277, 295, 326, 327,
402.
Galli, p. 63, 122, 142, 145, 209, 214, 222,
274, 296 ; Galli, adversarii régis An-
gliœ, qui tentaverunt liberare Johanuam
e carcere, p. 5-
gallicum idioma, p. 64, 356.
Gardinis Guillelmus de, doctor in medi-
cina, p. 36, 51, 69, 160, i66, 311, 378,
385, 385*.
Gastineau Marcel, p. xxxii.
Gastinelli, Gastinel, Dionysius, lie.
in utroque, p. 29, 36, 43, 31, 60, 160,
163*, 166, 281-282, 311, 328, 328*,
3-29*, 330, 330*, 346, 346*, 363, 378,
383, 383*, 388, 388*.
Gemeiicis Nicolaus de, abbas, doct. in
utroque jure, p. 3, 29, 36, 43, 51, 60,
299-300, 310, 330, 330*, 363.
Georgii Sancti, abbas, lie. in utroque
jure, bac. in sacra theologia, p. 43, 69.
Gerardus, magister, p. 163. Vide Feuil-
leti Gerardus.
Gergolii capitaneus, p. 59 ; villa p. 74,
80, 193, 244.
Gerson Joh. de, p. .xi.
GiLEBERT Robertus, sacraa theologia;
doctor, decanus capella; régis Angliœ,
p. 381, 389*.
Gouda Petrus de, mag. in artibus, rector
Univ. Paris., p. 336, 341, 342.
Gravèrent Joh., inquisitor Franciœ,
p. I, 10, 13, 17, 24, 26-27, 36, 37, 96,
97, 106-108, 147, 161, 279, 387, 390-
391, 391-393, 408-409, 409-410.
Gravestain Joh., prof, in sacra pagina,
P- 342.
Graville Anne de, p. x.
Gra VILLE Louis Mallet de, p. -x, xi.
Greux, principalis ecclesia, p. 34 ; Johan-
na oriunda e villa de Grus, p. 171.
Gris Johannes, scutifer corporis Henrici
Régis Angliœ, custos Johannœ, p. 35,
63, 106, 147, 209, 267, 373.
Groucheto Ricardus de, bac. in theo-
logia, p. x.xi n., 29, 36, 51, 60, 69, 301,
311, 330, 330*, 349, 349*, 363- 378,
385, 385*.
Grus, vide Greux.
GuERiNi, Guarini, Garini Joh., can.,
doctor in jure, p. 29, 36, 43, 51, 60,
160, 162*, 166, 290, 311, 330, 378, 383.
GuEROLDUs BoissELLi decauus Fac. De-
cretorum, p. 341, 342, 343.
GUEROULDI R., p. 17, 292.
GuESDON Jacobus, O. M., doctor in theo-
logia, p. 29, 36, 43, 51, 60, 69, 155, 160,
163, 165, 284, 310, 330, 330*, 348, 348*,
378, 384, 384*.
haeresis, p. 390.
Haiton Guillermus, bac. in theologia,
p. 21, 22, 23, 29, 36, 43, 51, 60, 153,
160, 166, 267, 279, 304*, 305, 311, 325,
329*, 330, 363, 373, 378, 382, 382»,
388, 388*.
Hanton Joh. de, presbyter, p. 161, 166.
Haya Joh. de, presbyter, testis, p. 280.
Hebertus Michael, presbyter, p. 9, 12,
13, 334, 335, 343-
He.nricus VI rox Fraucoruni et Anglia',
424
PROCES DE CONDAMNATION DE JEANNE D ARC
: p. VI, 2, 9, lO, 12-13, 13-15. 17. 30, 32,
62, 166-167, 198-199, 206, 332-334,
402-408 ; magnum consilium Henrici
VI, p. 15.
HoLLE Gerolfus de, magister in artibus,
p. 342.
HouDENC, HoDENG, Pctrus, doctot in
theologia, p. 29, 36, 43, 51, 60, 69, 155,
279. 310, 330, 330*, 347, 347*, 363,
383, 383*, 388, 388*.
HuBENTO Nie. de, scriptor litt. apost.,
p. 95, 97, 103, 119, 130.
HuLOTi DE Castellione, vidc Castel-
LIONE J DE.
Iraperatori litterœ Universitatis, p. 410-
412 ; Imperatori epistolae régis Hen-
rici VI, p. 402-404.
Inguerrandus de Campo Rotundo,
of&ciaUs ConstcUiciensis, p. 156.
inquisitores fidei, vide Gravèrent,
Magistri.
inniinicus, p. 407, 409.
IsLAN Thomas d', p. vin.
Jhesus, p. 117 ; Jhesus Maria, nomina
super vexillum, p. 58, 248 ; in litteris
Johannac, p. 150, 197, 200, 296, 355 ;
cum cruce, p. 62, 197, 198, 203, 207,
275 ; in annulo, p. 65, 195, 196-197 ;
in pannoncellis, p. 74.
JoHANNA, matrina Johannœ, p. 34.
JOHANNA, uxor Majoris Alberici, p. 49,
174 ; matrina Johannœ, p. 34, 49, 173.
JosiAci archidiaconus, p. 311. Vide
PiNCHON Joh.
Journal du siège d'Orléans, p. ix.
JuvENis Reginaldus, presbyter, p. 311.
La Bâtie, p. vin.
Labrosse (H.), p. XXXII,
Ladvenu Martinus, O. F. P., p. xxx, 25,
330*. 347, 347*. 378, 385, 385*, 396,
396-397. 398.
La Poule Guillaume (William Pôle),
p. 198.
La Rochelle Katharina de, vide Ru-
PELL^ Katharina.
La Rousse, mulier Novi Castri, p. 38,
175. 176, 177-
Latigniacum, p. 58, 79-80, 127, 218, 262.
Laudo, prior de Sancto, lie. in utroque
jure, bac. in sacra theologia, p. 43, 60,
69. 310, 330, 330*, 363-
Lavenu Martinus, vide Ladvenu.
L'Averdy de, p. viii, ix, xxxii.
Le Bateur, presbyter, p. 362.
Le Bouchier GuUlelmus, p. 163. Vide
B0UCHERI1.
Le Camus Jacobus, p. 378*. Vide Camus
Jacobus.
Le Cauchois Guillelmus, presbyter,
p. 311.
Le Cras Guillermus, presbyter Rotho-
magensis, not., p. 295.
Le Fèvre Jean, voir Fabri.
Le Fourbeur, p. 9.
Legrant Guillelmus, presbyter, p. 311.
Le Grand Léon, p. xx.xii n.
Lehuno, prior de, p. 351. Vide Quercu
Bertrandus de.
L'Ermite Guillermus, bac. in theologia,
p. 36, 43-
Le Tonnelier, presbyter, p. 311.
LExoviENSisepiscopus, Zano, p. 298-299.
Le Vautier Joh., bac. in theologia, p. 51,
60.
Lexovium, p. 298.
LiNGUÉ Johannes, patrinus Johannœ,
P- 34-
L1VET0 Guillermus de, advoc. curiœ Ro-
thomagensis, p. 293, 311, 330, 331*,
348, 378, 385, 385*.
Loiseleur Nie, vide Aucupis Nie.
LoNGAViLLA GiFFARDi Pctrus de Mige-
cio, prior de, doctor in theologia, p. 4,
28, 36, 43, 51, 60, 69, 154. 155. 160,
163*, 165, 279, 310, 330, 330*, 346,
346*. 363, 377, 382, 382*, 388, 389*.
LOTHARINGI/E duX, p. 40, 182.
LucRATORis Ricardus, bac. in theologia,
P. 43-
LuDOVicus XII rex Franciœ, p. x, xi.
LuTREA Baemundus de, principalis bedel-
lus Nationis (Angliœ), p. 342, 343.
Luxemburgo Johannes de, miles, domi-
nus de Beaurevoir, p. 2, 3, 6-8, 9-10,
16, 90, 170, 190.
Luxemburgo domicella de, p. 71, 72,
190.
Macv Aimond de, p. xxvi n., xxviii et n.
Magistri, bac. in theologia, vicarius
inquisitoris, O. F. P., p. vi, i, 24, 25,
26, 26-27, 28, 29, 36, 43, 60, 95, 96, 96-
97, 106, 106-108, 109, 117, 118, 119,
125, 130, 140, 154, 155. 156, 159, 160,
161, 166, 279, 298-299, 329*, 358, 360,
367, 369. 370, 371, 371*, 373*, 379, 387,
390-391, 391-393-
Magistri Guillermus, bac. in theologia,
p. 43, 69.
Mahommet Joh., presbyter, p. 311.
Mailliaco Nie. de, baillivu=; Viroman-
diœ, p. II.
Maleissye C. de, p. xxvii n.
INDEX
425
maligiius, p. 304. Vide Malus, innbnicus.
Mallet de Graville, vide Graville.
Malus, inniinus inferni, p. 5.
Manchon Guillelmus, presbyter, nota-
rius causœ, p. v, vi, vu, viii, xiv, xx,
XXI, XXIV, XXVI, XXVII, XXVIII, 5, 19,
28, 30, 86, 108, ir8, 119, 156, 280, 281,
294, 387, 394. 394*-
mandragora, p. 66, 67, 175.
Mara Simo de, mag. iii artihus et iu
medicina, p. 343.
Marcel Jean, p. xxvi n.
Marcey, vide Maxey.
Marescalli Philippus, lie. in canouico,
p. 60.
Margareta sancta, p. 53, 55, 59, 63, 64,
65, 67, 68, 69, 70, 88, 90, 93, 98, 99, 105,
122, 123, 126, 135, 136, 136-140, 144,
145, 148, 152-153, 177, 179, 190, 206,
208, 209, 211, 213, 216, 218, 221-222,
222-223, 223-224, 225-227, 228-230,
230-2331 234, 238-239, 244, 245, 248,
249, 250, 255, 256, 263, 264, 268, 271,
272, 273, 276, 277, 280, 295, 296, 302,
303, 308, 317. Vide Catharina sancta.
Marguerie Andréas, lie. in civili jure,
p. 29, 36, 43, 60, 159, 160, 163*, 166,
311, 325, 328, 328*, 330, 330*, 345,
345*. 352, 361*, 363*. 364, 378, 383.
388, 405.
Martial d'Auvergne, p. vi.
Martinus frater, O. P., confessor Puel-
lae in careere, p. 399.
Martin Quint, p. 202. Vide Martinus
V, papa.
Martinus V, papa, p. 202.
Massieu Joh., presbyter, decanus Chris-
tiaaitatis Rothomagensis, mandatorum
executor, notarius, p. xx, xxvi, 5, 20,
22, 30, 30-31, 87, 106, 108, 140, 326,
388.
Maugier Joh., eanonicus Rotlaoraagensis,
bacealarius in theologia, p. 284-285,
311, 330*, 349, 349*, 378, 384*, 386.
Maulini Nieolaus, lie. in civili jure, p. 43,
51, 61, 69.
Mauricii Petrus, doetor in theologia,
p. 22, 23, 29, 36, 43, 51, 60, 69, 86, 147,
154, 155, 156, 157, 159, 160, 163*, 165,
267, 279, 310, 330, 330*, 350, 350*,
352, 352-361, 363. 378, 379*, 384. 384*,
388, 389*, 395, 396, 397-398, 398, 400.
Maxey, p. 48.
May le beau, p. 49, 174.
Medici Nieolaus, bac. in theologia, p. 43 ;
doetor, p. 51.
Mdeduni civitas, p. 88, 89, 210.
N^icHAEL sanctus, p. 54, 67, 69, 70, loi,
102, 135, 137, 138-139, 140-141, 148,
^77, 179. 190', 205, 212-213, 221, 226,
227, 233, 250, 256, 257, 262, 263, 270,
272, 273, 277, 280, 295, 296, 302, 353,
357, 402, 405.
MicHAELis IN PERicuLo Maris abbas
saneti, p. 363, 363*.
Midi Nieolaus, doetor in sacra theologia,
p. XXVI n., 22, 23, 25, 28, 36, 43, 51, 60,
69, 86, 87, 97, 102, 106, ri8, 119, 130,
140, 147, 154, 155, 156, 157, 159, 160,
163*, 165, 266, 278, 304, 309*, 330,
330*, 332, 334. 342, 346, 347*. 352,
361*, 363. 363*, 371. 371*, 389, 389*.
MiLET Adam, secretarius regius, p. 158,
MiNERii, Le Minier, Petrus, bac. in
theologia, p. 29, 36, 51, 60, 69, 301, 311,
330, 331*, 349. 349*. 363-
Minet Johannes, sacerdos qui bapti-
savit Johannam, p. 34.
Monteclere prœpositura de, p. 171.
Montcfalconis villa, p. 80, 244.
MoRELETi, MoRELLi, Robertus, lie. in
Jure canonico, eanonicus ecclesias Ro-
thomagensis, p. 43, 51, 61, 160, 292-
293, 311. 378, 385. 385*.
MoRELLi Aubertus, lie. in canonico, p. 29,
43, 51, 60, 69, 164*, 325, 328, 328*,
329*, 331, 348, 364.
MoRiNENSis episcopus, p. 352, 361*, 363,
363*, 379*. 388, 388*.
M0RTUOMARI Guillelmus, doetor in theo-
logia, p. XXII, 279, 330, 330*, 348, 348*
363. 377, 384. 384*-
MuTONis Guillelmus, p. 267.
NiBAT Johannes de, doetor in theologia,
p. 36, 43. 51, 60, 69, 155, 160, 163*,
165, 279, 310, 330, 378, 384, 384*.
nobilibus Franci» epistolae Henrici VI,
p. 404-408.
NoRwicENSis episcopus, p. 363, 363*,
379*.
Novum Castrum, p. 38, 175, 176.
NovioMENsis episcopus, p. 352, 361*,
363. 363*, 388, 388*.
NuTRiTORis Jacobus, mag. in artibus,
P- 343-
Ogier N., seriba, p. 97, 107.
ordinarii, p. 365.
Orient Pierre, p. 158.
Orléans, p. vi. Vide Aurelianensis civitas.
Orsel Ludovicus, clericus, p. 362.
Oscohart Guillelmus, mag. in artibus,
P- 343-
426
PROCÈS DE CONDAMMATION DE JEANNE D ARC
Paniscole (Peniscola), p. 202.
pannoncelli gentium armorum, p. 72, 73,
74-
Papa, p. 410-412, 413 ; Papa, vicarius
Dei, p. 151, 359, 369; Papa romanus,
p. 61, 62, 168, 201, 202 ; Papa noster
dominus, p. 268, 324, 365 ; Papam
récusât Johanna, p. 393. Vide Summus
Pontifex.
papiliones, p. 78.
Parisiensis civitas, p. 12, 13, 42, 61, 116,
117, 123, 127, 136, 146, 199, 201, 203,
207, 215, 217, 246, 342 ; Parisiensis
insultus, p. 57, 219, 247, 251.
Parisiensis clerus, p. 44, 253.
Parisiensis, magister hospitii ad ursum,
p. 127, 218.
Parisiensis ofîicialis, p. 244.
Parvi Caleti archidiaconus, vide Mar-
GUERIE And.
Pasouier Etienne, p. vi.
Pasquerius de Valu bus, doctor in
decreto, p. 95, 97. 103, 330, 330*. 346,
346*, 378, 383. 383*.
Pelé Andréas, mag. in artibus, p. 343.
Petra Isambardus de, O. F. P., p. xxi,
xxii-xxiii, 95, 119, 130, 140, 147, 156^
161, 279, 311, 328, 328», 329*, 331*,
350, 350*, 362, 372, 373. 378, 378*.
386, 386*.
Petrus sanctus, p. 367, 369.
Philippe le Bon, duc de Bourgogne,
voir Bi'RGUNDi^ dux.
Picardia, p. 170.
Pictavium, p. 53. 185 ; Ecclesia Pic-
taviensis, p. 324 ; Pictavii registrum,
p. 54, 70.
PiGACHE Joh., bacclialarius in theologia,
p. 29, 36, 60, 69, 301, 311, 330, 330*,
349. 349*. 386, 386*.
PiNCHON Joh., lie. in canonico, p. 36, 43,
51, 60, 160, 162*, 166, 311, 330, 330*,
346, 346*, 363, 364. 378, 381, 381*.
Pons Episcopus, p. 117, 246, 247.
PousTELLi Guerouldus, adv. curie Rotho-
magensis, p. 293, 311, 331, 348.
Pratellis, abbas de, lie. in utroque jure,
bac. in sacra theologia, p. 36, 43, 51,
60, 69, 330, 363.
Prati Ricardus, doctor in theologia,
p. 29, 36, 43, 279, 310.
prœlati, p. 268.
praelatis ecclesiae Franciœ epistolae Hen-
rici VI, p. 404-408.
Pressy Joh. de, miles, p. 11, 72, 190.,
principibus Christianitatis epistolaj Hen-
rici VI, p. 402-404.
Processus Johannœ.
Processus quo tempore redactus fuit,
p, V-VI, XXII.
Processus an fideliter in latinum trans-
latus, p. xix-xxiii ; transîatio antiqua
processus, p. x-xiv ; Processus frag-
menta in manuscripto dicto d'Urfé,
p. viii-x, xiv-xix ; Processus minuta
in gallico, p. vi, vu, viii, xiv-xix ;
Responsiones Johannae verbis gallicis,
p. 156 ; Processus quinque expedi-
tiones, p. v-vii ; Processus prœparato-
rius vel officio, p. i ; Processus ordi-
narius, p. 159 ; Processus longus, p.
333 ; processus justus et gravis, p. 333 ;
Processus celeber, p. 334 ; processus
celeberrimus, p. 403 ; niateria ardua,
P- 336-
Johaima reddita Johanne de Luxem-
burgo régi Anglia;, p. 3, i6.
Johanna requisita ut diceret veritatem,
p. 37. 43. 69, 98, 252-258 ; Johanna
requisita ut praestaret juramentum,
p. 33. 37. 44. 51. 61, 87, 165, 252-258 ;
jurât, p. 44 ; Johanna confessionem
petit, p. 34, 102 ; Johanna confessio-
nem requirit in infirmitate, p. 306 ;
missam audire requirit, p. 133. i43,
157. 158. 187, 188 ; consilium offertum
Johannœ, p. 306, 308.
Johanna monita, p. 35 1 ; admonita
publiée, p. 310, 352-361 ; prœdicata
publiée, p. 379, 379*. 403 ; processio
pro Johanna, p. 310.
abjuratio, p. xiv, xxiv, xxviii,' 366-369,
379. 379*. 380, 380*, 390-391 ; abju-
ratio quasi proditio, p. 375. 377-
articuli, p. 156-168, 266; duodecim arti-
culi, p. xxiii-xxiv, 269, 270-278.
causa relapsus, p. 373-393-
conclusio in causa, p. 362.
confessiones lectae, p. 380.
consultationes doctorum, p. 335.
exhortatio caritativa, p. 304.
determinationes Facultatis Decretorum,
p. 340-341.
determinationes Facultatis Theologiae p.
338-339-
informationes lectœ sunt, p. 20-21.
informatio post executionem, p. xxviii-
XXX, 395-401.
interrogatorium duplum requisitum Jo-
hannae, p. 123.
INDEX
427
justicia? sii'culaii Johaiina débet leliiiqui,
p. 344, 381, 383.
relapsa et ha;retica Johaiina, p. 390-391.
seutentia débet dari, p. 345. Prima sen-
tentia, p. 362 ; excommunicationis
sententia, p. 162, 391 ; sententia post
abjurationem, p. 369-371 ; scntcncia
definitiva, p. 366, 390-393.
tormenta, p. 326.
Promotor in causa, p. 362. Vide Esti-
VETO Johannes de.
pseudo prophetœ, p. 369, 404, 411.
Puella de neinore canuto, p. 174.
PuLCHRiPATRis Joh., doct. iii theologia,
p. 22, 23, 25, 28, 36, 37, 39, 43, 45, 51,
53, 56, 60, 69, 86, 147, 154, 155, 156,
i57> I59> 160, 163*, 165, 266, 278, 330,
330*, 332, 334, 342, 346, 346*, 352,
361*, 363, 363*.
QuEMiNO Joh. de, lie. in canonico, p. 43,
51, 60, 69, 160, 163*, 166, 292-293, 311,
330*, 331. 348, 364-
QuENivET iEgidius, doctoi" in medicina,
p. 69.
QuERCU Beitrandus de, decretoniiu doc-
tor, decanus de Lehuno in Sanguine-
terso, O. Cl., p. 351.
QuESNEio Mauricius de, doctor in theo-
logia, p. 29, 36, 43, 51, 60, 69, 155, 160,
163*, 165, 279, 304*, 305, 309*, 310,
330, 330*, 347, 347*, 363, 363*.
QUICHERAT Jules, p. V, VI, VII, VIll, l.\,
X, XVII, XXX-.XXXII.
QuiNCY Thomas de, p. xxiv n.
Raulin Nie, vide Rolin.
regibus christianitatis epistol.i- Heuiici
VI, p. 402-404.
regina Johaimœ, uxor Caroli VII, p. 71,
72.
Régis Joh., can. Rothomagensis eccle-
sia?, p. 36, 43.
REMErrsis archiepiscopus, p. 92, iio,
113, 235, 238, 273, 322, 327, 353-
Remensis civitas, p. 68, 77, 78, — ecclesia,
p. 78, 154, 248, 249, 251, — corona-
tio, p. 68, 191, 233, 235, 397-
Ricardus frater, p. 75, 77, 79, 81, 240-
241, 245.
RiCHER Edmond, p. vu.
RiNEL Johannes de, p. 15.
RoLiN Nie, cancellarius Burgundia', p. 11.
RoMA, p. VI, 9, 62, 365.
Rommée, p. 157.
RosAVO Joh. de, curatus de Duclair,
p. 311.
KosiivRics M. tic, p. 18.
Rothomagense Casirum, p. 43, 87, 97, 119,
157, 225, 266, 399, 400 ; caméra
paramenti, p. 35, 51 ; caméra prope
magnam aulam, p. 160, 310 ; capeUa
regia, p. 31 ; carceres Johannœ, p. 35 ;
caméra prope locuin carceris Johan-
nx, p. 351 ; grossa turris, p. 325.
Rothomagensis urbs, p. 4, 15, 16, 17, 24,
25, 26, 27, 28, 30, 36, 28, 41, 86, 95,
97, I07, 108, 123, 154, 155, 159, 370,
392, 408, 410 ; doraus consilii régis,
p. 3 ; domus habitationis episcopi,
p. 328 ; capclla domus archiepiscopalis,
p. 280, 284, 293, 329, 377, 387 ; cœmi-
terium abbatiœ Sancti Audœni, p. 363,
379* ; vêtus forum, p. 387, 388, 388*.
Rothomagensis clerus, p. 44, 253.
Rothomagensis curia, p. 17, 293.
Rothomagensis ecclesia- capitulum, p.
3, 15-17, 27, 29-30, 291-292, — Ecclesia
Sancti Salvatoris, p. 388.
Rothomagensis officialis, p. 282.
Vide Basseti Joh.
RoussELLi Radulphus, thesaurarius eccl.
Rothomagcnsis/doctor in utroque jure,
p. 4, 29, 36, 43, 51, 60, 154, 155, 159,
160, 165, 300-301, 311, 328, 328*, 330,
330*, 344, 344*, 388, 388*.
RuBÉ Joh., can. Rothomagensis, domus
iibi commorat Petrus Cauchon, p. 18.
RUPELL.1Î Katharina de, p. 80-83, 92, 93,
235, 244-246.
Rvs Johannes, p. 378.
Sabrevavs, Sabreuvas, Dionysius de,
doctor in theologia, p. 43, 51, 60, 69.
sacerdos concubinarius, p. 116.
Sagv, prior de, lie. in utroque jure, p. 43.
Saint Estienne, cardinal de, p. 202.
Saint-Victor manuscriptus dictus de, p. i.x
Salicibus, Sauls, Ricardus de, adv.
curie Roth., lie. in utroque, p. 60, 293,
3", 330, 331*, 348-
Saintigny, p. 297.
Sanctœ, vide Catharina et Margareta.
Satanas, p. 338 ; Satanée meinbrum
Johanna, p. -^g-^.Vide Malus, innimicus.
Sauvaige R., p. 304. Vide Silvestris
Radulphus.
Scales lord, vide Escales.
Scotus, p. 75, 240.
ScRiPTORis RoIIandus, doctor in medi-
cina, p. 69
scyphus perditus, p. 116.
Secardi, Secard, Joh., advocatus, p. 87,
428
PROCÈS DE CONDAMNATION DE JEANNE d'aRC
sedes sancta, p. 24.
SiBiLLA, matriiia Johannae, p. 34.
SiLVANECTENSis baillivus, p. 126.
SiLVANECTENSIS CpisCOpUS, p. 79, 127,
128, 219.
SiLVESTRis Joh., lie. in theologia, p. 279.
SiLVESTRis Radulphus, bac. in theo-
logia, p. 29, 36, 43, 60, 69, 301-304,
3". 330, 330*, 349. 349*, 363-
.SoQUET Joh., prof, in sacra pagina, p. 342.
Suessoniensis villa, p. 84, 225 ; capita-
neus, p. 84, 225.
SuFFOLK, vide La Poule.
Summi Pontifices très, p. 62, 201-203,
413; Summi Pontificis determinatio,
p. 291, 292, 299, 304, 320-321, 338,
365. 403-
Tabernarii Joh., adv. curie Rothoina-
gensis, p. 293, 311, 348.
Talbot Willermus, custos Johanna\
P- 35-
Talebot Jean, sire de, p. 198.
Taquel Nicolaus, p. v, vi, .x.xvi, x.xvii «.,
117-119, 394, 394*.
TiFAiNE Joh., p. 166. Vide Tiphaine.
TiPHAiNE Joh., doctor in medicina, p.
160, 166, 311, 378, 385, 385*.
TouTMOULLiÉ Johannes, p. 396, 396*,
398-399, 413-
Trecensis civilas, p. 75, 77, 240, 241.
Trecenses cives, p. yj.
Trecis Johannes de, vice gerens decaiii
Facultatis Theologia', p. 337, 341.
Tremoilla (lominus de, p. 92, 113, 235,
238, 323-
Triquellot, publions tabellio, p. 11.
Trophardi Joh., mag. in artibus, p. 343.
Tullensis civilas, p. 99, 100, 103, 176-
177, 180.
TuRONiA, Turonensis, Jacobus de, doc-
tor in theologia, p. 22, 23, 25, 28, 36,
43, 51, 60, 69, 86, 147, 154, 155, 159,
160, 163*, 165, 266, 278, 304*, 305,
309*, 332, 334, 342-
Turonensis civilas, p. 56, 193.
Turonensis mercator armorum, p. 57, 194.
Tybout Henricus, mag. in artibus et
in medicina, p. 342.
Universitas Parisiensis, p. 2, 5-6, 6-8,
9, 10, 11-12, 12-13, 14, 288-289, 290-
291, 295, 300, 331, 331*, 332, 332-343,
344, 344*, 344-351, 352, 358, 359, 37o,
378, 392, 403, 406-407, 410-413.
Universitatis Parisiensis congregatio in
Sancti Maturini capella, p. 13 ; apud
Sanctum Bernardum, p. 334, 335, 336-
Universitatis Facultas Decretorum, p.
331. 336, 337, 340-343, 370; Facultas
Theologiae, p. 331, 336, 337, 338-339,
370.
Universitatis Nationcs, p. 336.
Universitatis Parisiensis rector, p.
X2, 333. Vide Gouda Petrus de.
Urbani Sancti villa, p. 40, 182.
Urfc inaiiuscriptus dictus d', p. vu, viii-
X, XIV-.XIX.
Urfé Claude, p. viii.
Urfk Honoré, p. viii.
Vacheret Joh., principalis bedellus
Facultatis TlieologicP, p. 342, 343.
Valée, frater Joh., O. F. P., p. 161.
Valence (royaume de), p. 202.
Vallecolnris oppidum, p. 39, 40, 56, 103,
178, 180, 190, 192.
VaLLEÏ de ViRIVILLE, p. XXXII.
Vandonne, vide Wandomme.
Vaucoulour, p. 178. Vide Vallccoloris.
Venderès Nie. de, archidiaconus de
•Augo, lie. in can. jure, can. ecclesie
Rothomagensis, p. xxvii, 4, 21, 22, 23,
29, 36, 43, 51, 60, 154, 155, 159, 160,
162*, 285-286, 311, 325, 328, 328*, 330,
330*. 344, 344*, 352, 361*, 363*, 364,
373, 378, 380, 380*, 388, 388*, 395-
396.
Wandomme bastardus de, p. 9, 10.
ERRATA
P. VII, 1. 51 : Lire Nicolas Taquel au lieu de Pierre Taquel.
P. XXVI : Guillaume Evrard lire Erard, 1. 17, 27, n. 2.
P. 61, 1. 2: Petro Cave qu'il y a lieu sans doute de corriger Pierre Carré.
P. 117, 1. 1 1 : Supprime^ la virgule après Jhesu .
P. 295, 1. 15 : Liseï Simone Davi.
.maçon, PROTAT FRERES, IMPRIMEURS
f^^'
\^
/ 7 '/*»' '■
./#;
'^
%W
-/^
/-
/
i%
t:
V
m
V,
U'*f
>nt^
^'
%/iFr7i^
X.
,^
■^iks^
yS\'%MjM
. m:^
■^
^J
^
/f/
^
^
9 ^-! : -I (r.